Lịch sử lớp 11
Bài 1 · Cơ bản

Một số vấn đề chung về cách mạng tư sản

Nêu được ba tiền đề (kinh tế, chính trị – xã hội, tư tưởng) của cách mạng tư sản, phân biệt mục tiêu – nhiệm vụ – giai cấp lãnh đạo – động lực, và so sánh được kết quả, mức độ triệt để của các cuộc cách mạng Anh, Bắc Mỹ, Pháp.

Ứng với SGK Lịch sử 11 (bộ thống nhất): Bài 1

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Cách mạng tư sản = cuộc cách mạng phá bỏ rào cản của chế độ cũ (phong kiến chuyên chế hoặc ách thực dân) để mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển.
  • 2Ba tiền đề: kinh tế (quan hệ sản xuất tư bản đã lớn nhưng bị kìm hãm) · chính trị – xã hội (chế độ cai trị lỗi thời, mâu thuẫn gay gắt) · tư tưởng (Thanh giáo ở Anh, Triết học Ánh sáng ở Pháp).
  • 3Lãnh đạo ≠ động lực: lãnh đạo là tư sản (cùng quý tộc mới ở Anh, chủ nô ở Bắc Mỹ); động lực gồm giai cấp lãnh đạo và đông đảo quần chúng nhân dân. Quần chúng càng đông, cách mạng càng triệt để.
  • 4Bốn cuộc tiêu biểu: Nê-đéc-lan (từ 1566) · Anh (1642 – 1688) · 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ (1775 – 1783) · Pháp (bùng nổ 14/7/1789, triệt để nhất).
  • 5Mạch chính: kinh tế tư bản lớn lên → bị rào cản chặn → đủ tiền đề → cách mạng phá rào → nhà nước tư sản (quân chủ lập hiến hoặc cộng hoà).

👀 Nhìn là hiểu

Sim tự chạy bốn cảnh: dòng kinh tế tư bản bị bức tường chế độ cũ chặn lại, ba tiền đề lần lượt sáng lên, lãnh đạo và quần chúng cùng phá tường, rồi so sánh Anh · Bắc Mỹ · Pháp. Bấm 🎮 để kéo từng đặc điểm vào đúng cuộc cách mạng — có một thẻ không thuộc cuộc nào.

🏭🌾⛵Kinh tế tư bảnCHẾ ĐỘ CŨphong kiến hoặc thực dân

Công trường thủ công, đồn điền, buôn bán: kinh tế tư bản lớn dần.

1 🧱 Tiền đề của các cuộc cách mạng tư sản

Cần nhớ

  • ✦Kinh tế: công trường thủ công, đồn điền, thương nghiệp phát triển — quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đã hình thành và lớn mạnh, nhưng bị chế độ cũ kìm hãm bằng thuế khoá, đặc quyền, hàng rào thuế quan, đo lường không thống nhất.
  • ✦Chính trị: chế độ quân chủ chuyên chế (Anh, Pháp) hoặc chính quyền thực dân (Bắc Mỹ, Nê-đéc-lan) bảo vệ đặc quyền của một nhóm nhỏ, cản trở tư sản.
  • ✦Xã hội: mâu thuẫn gay gắt giữa tư sản cùng các tầng lớp bị trị (nông dân, bình dân, thợ thủ công) với tầng lớp thống trị cũ. Ở Pháp: đẳng cấp thứ ba chống tăng lữ và quý tộc.
  • ✦Tư tưởng: cần một hệ tư tưởng mới phê phán chế độ cũ và nêu mục tiêu — Thanh giáo (Anh, thế kỉ XVII), Triết học Ánh sáng với Mông-te-xki-ơ, Vôn-te, Rút-xô (Pháp, thế kỉ XVIII): quyền tự nhiên, tự do, bình đẳng, chủ quyền thuộc về nhân dân.

Tiền đề ở ba nước — đề hay hỏi "rào cản là gì?"

Anh (thế kỉ XVII)13 thuộc địa ở Bắc MỹPháp (cuối thế kỉ XVIII)
Kinh tếCông trường thủ công, quý tộc mới rào đất nuôi cừu, kinh doanh lenCông thương nghiệp miền Bắc, đồn điền miền Nam lớn mạnhCông thương nghiệp phát triển, bị thuế khoá, đặc quyền phong kiến kìm hãm
Rào cản chínhChế độ quân chủ chuyên chế của vua Sác-lơ IÁch cai trị của thực dân Anh: thuế, cấm mở xưởng, cấm buôn bán tự doChế độ quân chủ chuyên chế của vua Lu-i XVI
Mâu thuẫn xã hộiTư sản, quý tộc mới, nông dân ↔ vua và quý tộc phong kiếnNhân dân thuộc địa ↔ chính quốc AnhĐẳng cấp thứ ba ↔ tăng lữ, quý tộc
Tư tưởngThanh giáo (mượn hình thức tôn giáo)Tư tưởng Ánh sáng về quyền tự nhiênTriết học Ánh sáng

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Cách mạng tư sản nào cũng nhằm lật đổ chế độ phong kiến" — sai. Ở Bắc Mỹ, Nê-đéc-lan, rào cản là ách thực dân (Anh, Tây Ban Nha). Điểm chung là mở đường cho kinh tế tư bản, không phải cùng một kẻ thù.
  • ✦"Tiền đề tư tưởng không quan trọng bằng kinh tế" — sai cách nghĩ. Kinh tế tạo ra nhu cầu; tư tưởng cho mục tiêu và khẩu hiệu để tập hợp quần chúng. Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền năm 1789 là tư tưởng Ánh sáng viết thành văn bản nhà nước.

2 🎯 Mục tiêu, nhiệm vụ, giai cấp lãnh đạo, động lực

Cần nhớ

  • ✦Mục tiêu chung: lật đổ chế độ cũ (phong kiến hoặc thực dân), xác lập nền thống trị của giai cấp tư sản, mở đường cho chủ nghĩa tư bản.
  • ✦Nhiệm vụ dân tộc: thống nhất thị trường dân tộc, giành độc lập (Nê-đéc-lan, Bắc Mỹ). Nhiệm vụ dân chủ: xoá bỏ chế độ phong kiến chuyên chế, đặc quyền đẳng cấp, đem lại quyền tự do dân chủ, giải quyết vấn đề ruộng đất.
  • ✦Mỗi cuộc nghiêng về một nhiệm vụ: Bắc Mỹ, Nê-đéc-lan nổi bật nhiệm vụ dân tộc; Anh, Pháp nổi bật nhiệm vụ dân chủ.
Giai cấp lãnh đạo

Giai cấp tư sản hoặc tầng lớp có quyền lợi gắn với kinh tế tư bản: quý tộc mới (Anh), chủ nô (Bắc Mỹ), quý tộc tư sản hoá (Nê-đéc-lan). Họ đề ra đường lối, nắm chính quyền sau cách mạng.

Động lực cách mạng

Giai cấp lãnh đạo cùng đông đảo quần chúng nhân dân: nông dân, thợ thủ công, công nhân, bình dân thành thị. Lực lượng đông đảo làm nên thắng lợi, nhưng quyền lợi giành được chủ yếu thuộc về giai cấp lãnh đạo.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Quần chúng nhân dân lãnh đạo cách mạng tư sản" — sai. Quần chúng là động lực; lãnh đạo là tư sản (và đồng minh). Đề rất hay đảo hai chữ "lãnh đạo" ↔ "động lực".
  • ✦"Cách mạng tư sản đem lại quyền lợi ngang nhau cho mọi tầng lớp" — sai. Nó xoá đặc quyền phong kiến, nhưng sau cách mạng nông dân, công nhân vẫn phải tiếp tục đấu tranh cho quyền lợi của mình.

3 🏛️ Kết quả và ý nghĩa

Cần nhớ

  • ✦Kết quả: lật đổ chế độ quân chủ chuyên chế hoặc ách thực dân, thành lập nhà nước tư sản — quân chủ lập hiến (Anh) hoặc cộng hoà (Nê-đéc-lan, Mỹ, Pháp từ ngày 21/9/1792).
  • ✦Ý nghĩa: mở đường cho kinh tế tư bản và cách mạng công nghiệp; đưa ra tư tưởng tiến bộ về quyền con người, cổ vũ các cuộc đấu tranh về sau — Tuyên ngôn Độc lập của Việt Nam năm 1945 trích cả Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ lẫn Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Pháp.
  • ✦Mức độ triệt để tuỳ vào sự tham gia của quần chúng: Pháp — quần chúng đông nhất (phá ngục Ba-xti 14/7/1789) — được gọi là "đại cách mạng".

Bốn cuộc cách mạng tư sản tiêu biểu — so sánh

Nê-đéc-lanAnh13 thuộc địa ở Bắc MỹPháp
Thời gianTừ 1566 (thế kỉ XVI)1642 – 16881775 – 17831789 – 1794
Nhiệm vụ nổi bậtDân tộc: chống ách Tây Ban NhaDân chủ: chống chuyên chếDân tộc: giành độc lập khỏi AnhDân chủ: xoá chế độ phong kiến
Lãnh đạoTư sản, quý tộc tư sản hoáTư sản và quý tộc mớiTư sản và chủ nôTư sản
Nhà nước sau cách mạngCộng hoàQuân chủ lập hiếnCộng hoà liên bang (Hợp chúng quốc Mỹ)Cộng hoà
Mức độ triệt đểChưa triệt đểChưa triệt để: còn ngôi vua, nông dân không có ruộngChưa triệt để: duy trì chế độ nô lệTriệt để nhất: lật đổ quân chủ, giải quyết ruộng đất cho nông dân

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Cách mạng Anh lập nên chế độ cộng hoà lâu dài" — sai. Kết quả cuối cùng (1688) là quân chủ lập hiến: vua "trị vì nhưng không cai trị", quyền lực ở Quốc hội.
  • ✦Cuộc chiến ở Bắc Mỹ vừa là chiến tranh giành độc lập vừa là cách mạng tư sản — đừng xếp nó vào "chống phong kiến".

4 📜 Tư tưởng thành văn kiện — cách làm câu tư liệu

Cần nhớ

  • ✦Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ (4/7/1776): mọi người sinh ra bình đẳng, có quyền sống, quyền tự do, quyền mưu cầu hạnh phúc — tư tưởng "quyền tự nhiên".
  • ✦Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Pháp (26/8/1789): người ta sinh ra tự do và bình đẳng về quyền lợi; chủ quyền thuộc về quốc dân.
  • ✦Hai văn kiện ấy được Chủ tịch Hồ Chí Minh trích ở đầu Tuyên ngôn Độc lập 2/9/1945 — nối bài này với Sử 12 (Cách mạng tháng Tám).

Dạng bài

Làm câu đúng/sai có đoạn tư liệu (Phần II đề Sử)

  1. 1 Đọc tư liệu trước, gạch mốc: năm, tên văn kiện, của nước nào, ai trích lại.
  2. 2 Xếp mỗi ý a) – d) vào một loại: có chữ trong tư liệu · cần kiến thức bài · suy luận / đánh giá.
  3. 3 Ý "có chữ": đối chiếu từng chữ — đề hay đổi tên nước (Mỹ ↔ Pháp), năm (1776 ↔ 1789), tên văn kiện.
  4. 4 Ý "suy luận": dè chừng câu tuyệt đối ("mọi người đều được hưởng", "hoàn toàn") — tuyên bố trên giấy khác thực tế sau cách mạng.

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy câu trích "nghe hay" rồi suy ra thực tế cũng như vậy. Văn kiện cách mạng tư sản nêu quyền cho mọi người, nhưng quyền lợi thật chủ yếu thuộc về giai cấp lãnh đạo.

🔎
Làm mẫu

Tư liệu: Tuyên ngôn Độc lập 2/9/1945 trích "Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng…" và ghi rõ lời ấy ở trong Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của nước Mỹ. Ý: "Sau năm 1783, mọi người dân ở Mỹ đều được hưởng quyền bình đẳng." Đúng hay sai?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🧱

Tiền đề

  1. 1
    Nhận biết

    Trào lưu tư tưởng dọn đường cho Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII là

  2. 2
    Thông hiểu

    Tiền đề kinh tế chung của các cuộc cách mạng tư sản là

  3. 3
    Thông hiểu

    Ở 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ, rào cản chủ yếu kìm hãm kinh tế tư bản chủ nghĩa là

  4. 4
    Vận dụng

    Vì sao nói thiếu tiền đề tư tưởng thì khó có cách mạng tư sản?

  5. 5
    Nhận biết Cách mạng tư sản Anh thế kỉ XVII mượn hình thức tôn giáo, lấy làm ngọn cờ tư tưởng.
🎯

Mục tiêu, nhiệm vụ, lãnh đạo, động lực

  1. 1
    Nhận biết

    Mục tiêu chung của các cuộc cách mạng tư sản là

  2. 2
    Nhận biết

    Nhiệm vụ dân tộc của cách mạng tư sản là

  3. 3
    Thông hiểu

    Lực lượng lãnh đạo Cách mạng tư sản Anh thế kỉ XVII là

  4. 4
    Vận dụng

    Ở Bắc Mỹ, chủ nô miền Nam cùng tư sản lãnh đạo cuộc chiến tranh giành độc lập. Điều này giúp giải thích vì sao

  5. 5
    Thông hiểu

    Đúng hay sai về lực lượng của cách mạng tư sản?

    a)Giai cấp tư sản (hoặc tầng lớp gắn quyền lợi với kinh tế tư bản) là lực lượng lãnh đạo.

    b)Quần chúng nhân dân là lực lượng lãnh đạo, giai cấp tư sản là động lực.

    c)Quần chúng tham gia càng đông thì cách mạng càng triệt để.

    d)Sau cách mạng, nông dân và công nhân được hưởng quyền lợi ngang với giai cấp tư sản.

🏛️

Kết quả, ý nghĩa

  1. 1
    Thông hiểu

    Bấm lần lượt các cuộc cách mạng tư sản theo thứ tự bùng nổ:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Thông hiểu

    Kết quả nào cho thấy Cách mạng tư sản Anh chưa triệt để?

  3. 3
    Vận dụng

    Vì sao Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII được coi là triệt để nhất?

  4. 4
    Thông hiểu

    Ý nghĩa chung của các cuộc cách mạng tư sản là

📜

Văn kiện và trình tự

  1. 1
    Thông hiểu

    Bấm lần lượt các sự kiện theo đúng trình tự thời gian:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  2. 2
    Vận dụng

    Tuyên ngôn Độc lập của Việt Nam (2/9/1945) mở đầu bằng lời trích Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ và Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Pháp. Điều đó cho thấy

  3. 3
    Nhận biết Ngày 14 tháng 7 năm , nhân dân Pa-ri phá ngục Ba-xti, mở đầu Cách mạng tư sản Pháp.

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Lịch sử có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, thường kèm một đoạn tư liệu), không có câu trả lời ngắn. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Điểm giống nhau giữa Cách mạng tư sản Anh thế kỉ XVII và Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII là

  2. 2
    Thông hiểu

    Cuộc đấu tranh nào dưới đây vừa là cách mạng tư sản, vừa là chiến tranh giải phóng dân tộc?

  3. 3
    Vận dụng

    Từ các cuộc cách mạng tư sản, nhận xét nào đúng về vai trò của quần chúng nhân dân?

  4. 4
    Vận dụng

    Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII được gọi là "đại cách mạng" chủ yếu vì

✅

Phần II · Đúng / sai (có tư liệu)

  1. 1
    Thông hiểu

    Tư liệu (Tuyên ngôn Độc lập của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, ngày 2/9/1945): «"Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hoá cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc." Lời bất hủ ấy ở trong bản Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của nước Mỹ.»

    a)Đoạn trích nêu lại lời trong Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của nước Mỹ.

    b)Văn kiện được trích là sản phẩm của Cách mạng tư sản Pháp.

    c)Các quyền "được sống, tự do, mưu cầu hạnh phúc" thể hiện tư tưởng về quyền tự nhiên của con người, gắn với trào lưu Ánh sáng.

    d)Từ tư liệu có thể khẳng định: sau năm 1783, mọi người dân ở Mỹ đều thực sự được hưởng quyền bình đẳng.

  2. 2
    Vận dụng

    Tư liệu (tóm lược về Cách mạng tư sản Anh thế kỉ XVII): Vua Sác-lơ I cai trị chuyên chế, đánh thuế tuỳ tiện, xung đột với Quốc hội. Năm 1642, nội chiến bùng nổ; quân Quốc hội do tư sản và quý tộc mới cầm đầu, dựa vào đông đảo nông dân, thợ thủ công, đánh bại quân nhà vua. Ngày 30/1/1649, Sác-lơ I bị xử tử. Năm 1688, tư sản và quý tộc mới thoả hiệp với tầng lớp phong kiến cũ, lập chế độ quân chủ lập hiến: vua vẫn còn nhưng quyền lực thuộc về Quốc hội.

    a)Lực lượng cầm đầu quân Quốc hội là tư sản và quý tộc mới.

    b)Nông dân, thợ thủ công là lực lượng lãnh đạo cuộc cách mạng.

    c)Việc thoả hiệp năm 1688 và giữ lại ngôi vua cho thấy cách mạng Anh chưa triệt để.

    d)Kết quả cuối cùng của cách mạng Anh là thiết lập chế độ cộng hoà giống Pháp năm 1792.

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I hay hỏi: rào cản của từng cuộc (phong kiến hay thực dân), nhiệm vụ dân tộc ↔ dân chủ, lực lượng lãnh đạo ↔ động lực, hình thức nhà nước sau cách mạng, vì sao Pháp triệt để nhất.
  • •Phần II hay cho trích Tuyên ngôn Độc lập Mỹ, Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền hoặc đoạn tóm lược một cuộc cách mạng: ý dễ mất điểm là đổi tên nước, đảo "lãnh đạo" ↔ "động lực", suy từ lời tuyên ngôn ra thực tế.
  • •Bài này nối với bài 2 (sau cách mạng tư sản, chủ nghĩa tư bản xác lập rồi chuyển sang độc quyền, đi xâm chiếm thuộc địa) và Sử 12 bài Cách mạng tháng Tám (Tuyên ngôn Độc lập 2/9/1945 trích hai bản tuyên ngôn).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Sự xác lập và phát triển của chủ nghĩa tư bản