Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên và dân cư Hoa Kỳ
Chỉ được trên bản đồ ba bộ phận lãnh thổ Hoa Kỳ và ba vùng tự nhiên tây – giữa – đông; giải thích bằng nhân tố vì sao mỗi vùng có thế mạnh riêng, vì sao dân số tăng nhanh và đang dời về phía nam, phía tây; tính mật độ, tốc độ tăng, số dân theo tỉ lệ.
Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 18
⚡ Nhớ nhanh
- 1Lãnh thổ khoảng 9,5 triệu km², ba bộ phận: trung tâm Bắc Mỹ (khoảng 8 triệu km², 25° B – 49° B), bán đảo A-la-xca (tây bắc Bắc Mỹ), quần đảo Ha-oai (giữa Thái Bình Dương). Nằm ở bán cầu Tây (chỉ vài đảo cực tây quần đảo A-lê-út vượt sang kinh độ Đông); giáp Ca-na-đa, Mê-hi-cô, Thái Bình Dương, Đại Tây Dương, Bắc Băng Dương ⇒ giao thương với cả châu Âu, châu Á; xa các chiến trường lớn.
- 2Ba vùng tự nhiên tây → đông: phía Tây — hệ núi trẻ Coóc-đi-e cao, xen bồn địa, cao nguyên, khô hạn, giàu kim loại màu; vùng giữa — đồng bằng rộng (đồng bằng Trung tâm, đồng bằng Lớn, ven vịnh Mê-hi-cô), đất đen, phù sa, sông Mi-xi-xi-pi ⇒ vựa nông sản; phía Đông — núi già A-pa-lát (1 000 – 1 500 m) giàu than, đồng bằng ven Đại Tây Dương.
- 3Khí hậu phân hoá: bắc ôn đới, nam cận nhiệt, A-la-xca cận cực, Ha-oai nhiệt đới; khoáng sản phong phú bậc nhất thế giới. Thiên tai: bão, lốc xoáy, vòi rồng, bão tuyết, động đất bờ tây.
- 4Dân cư: 331,5 triệu người (2020), đông thứ ba thế giới; tăng nhanh chủ yếu nhờ nhập cư ⇒ đa chủng tộc, nhiều lao động trình độ cao; dân số già hoá. Mật độ thấp (35 người/km²), đông ven biển (nhất là ven Đại Tây Dương), thưa ở núi phía tây; đô thị hoá 82,7 %; dân dời dần xuống phía nam, sang phía tây.
- 5Tính nhanh: mật độ = dân số : diện tích; tốc độ tăng = năm sau : năm gốc × 100 %; số dân một nhóm = tổng dân × tỉ lệ %; gấp bao nhiêu lần = năm sau : năm trước.
👀 Nhìn là hiểu
Bản đồ Hoa Kỳ tự kể 5 cảnh: ba bộ phận lãnh thổ và hai đại dương, vạch quét tây → đông vẽ mặt cắt địa hình ba vùng, tài nguyên hiện đúng chỗ, chấm dân cư mọc dần 1800 → 2020 cùng mũi tên nhập cư, cột tỉ lệ dân số bốn vùng 1950 – 2020. Thẻ "Tự đặt": kéo đặc điểm thả lên đúng vùng hoặc ô A-la-xca, Ha-oai (có một thẻ bẫy).
Hoa Kỳ: phần trung tâm Bắc Mỹ, bán đảo A-la-xca, quần đảo Ha-oai.
1 🧭 Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ
Cần nhớ
- ✦Diện tích khoảng 9,5 triệu km², gồm 50 bang và thủ đô Oa-sinh-tơn. Phần trung tâm Bắc Mỹ trải từ khoảng 25° B đến 49° B, từ khoảng 125° T đến 67° T.
- ✦Bán đảo A-la-xca ở tây bắc Bắc Mỹ (hơn 1,5 triệu km²) và quần đảo Ha-oai giữa Thái Bình Dương (hơn 16 nghìn km²) — nhớ cả hai khi nói "lãnh thổ Hoa Kỳ".
- ✦Nằm ở bán cầu Tây và bán cầu Bắc (chỉ vài đảo cực tây quần đảo A-lê-út của A-la-xca vượt qua kinh tuyến 180° sang kinh độ Đông); phía bắc giáp Ca-na-đa và Bắc Băng Dương, phía nam giáp Mê-hi-cô, phía đông Đại Tây Dương, phía tây Thái Bình Dương.
Ý nghĩa của vị trí (nhân tố ⇒ hệ quả)
| Đặc điểm vị trí | Thuận lợi | Khó khăn |
|---|---|---|
| Giáp hai đại dương lớn | Giao thương đường biển với châu Âu (Đại Tây Dương) và châu Á (Thái Bình Dương); cảng lớn, thuỷ sản, du lịch biển | Bão, sóng thần từ đại dương |
| Giáp Ca-na-đa, Mê-hi-cô | Thị trường, nguồn nguyên liệu, nguồn lao động gần | — |
| Xa các trung tâm xung đột (châu Âu, châu Á) | Không bị tàn phá trong hai cuộc chiến tranh thế giới, còn làm giàu nhờ bán vũ khí, hàng hoá | Xa các trung tâm kinh tế khác |
| Lãnh thổ rộng, trải nhiều vĩ độ | Thiên nhiên đa dạng, nhiều đới khí hậu, nông sản đa dạng | Phân hoá mạnh, nhiều thiên tai |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Hoa Kỳ chỉ gồm phần lãnh thổ ở trung tâm Bắc Mỹ" — sai: còn A-la-xca (bang rộng nhất) và Ha-oai.
- ✦"Hoa Kỳ nằm ở bán cầu Đông vì gần châu Á qua eo Bê-rinh" — sai: lãnh thổ Hoa Kỳ nằm ở bán cầu Tây (kinh độ Tây), chỉ vài đảo nhỏ cực tây quần đảo A-lê-út vượt sang kinh độ Đông.
2 🏔️ Ba vùng tự nhiên tây → đông
Ba vùng tự nhiên của phần trung tâm Bắc Mỹ
| Phía Tây | Vùng đồng bằng ở giữa | Phía Đông | |
|---|---|---|---|
| Địa hình | Hệ núi Coóc-đi-e: nhiều dãy núi trẻ cao trên 3 000 m, xen bồn địa, cao nguyên, hoang mạc; ven Thái Bình Dương có đồng bằng nhỏ hẹp | Đồng bằng Trung tâm, đồng bằng Lớn, đồng bằng ven vịnh Mê-hi-cô — rộng, bằng | Dãy A-pa-lát: núi già, cao 1 000 – 1 500 m, thung lũng rộng; đồng bằng ven Đại Tây Dương |
| Đất | Đỏ nâu, xám hoang mạc; ven biển màu mỡ | Đất đen, phù sa, nâu xám rừng lá rộng | Phù sa ở đồng bằng ven biển |
| Khí hậu | Khô hạn trong nội địa; ven biển ôn hoà | Ôn đới lục địa ở bắc, cận nhiệt ở nam | Ôn đới (bắc), cận nhiệt (nam) |
| Khoáng sản | Kim loại màu (vàng, đồng, chì, kẽm) | Dầu mỏ, khí tự nhiên ven vịnh Mê-hi-cô; sắt phía nam Ngũ Hồ | Than (A-pa-lát) |
| Thế mạnh | Khai khoáng, lâm nghiệp, du lịch; ven biển nhiều vịnh cảng | Vựa nông sản (lúa mì, ngô), năng lượng | Công nghiệp sớm, đô thị lâu đời |
Dạng bài
Đọc lát cắt địa hình tây → đông
- 1 Xác định hướng cắt và hai đầu (Thái Bình Dương ↔ Đại Tây Dương).
- 2 Chia lát cắt thành các đoạn cao – thấp: đoạn nhô cao, răng cưa là núi trẻ; đoạn thấp, phẳng là đồng bằng; đoạn cao vừa, sườn thoải là núi già.
- 3 Gọi tên từng đoạn bằng vùng tự nhiên và nêu một thế mạnh gắn với dạng địa hình.
- 4 Kiểm tra: núi trẻ phải ở phía tây (gần vành đai lửa Thái Bình Dương), núi già ở phía đông ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đảo vị trí hai dãy núi: nhớ "tây trẻ – đông già" — Coóc-đi-e trẻ, cao, sát Thái Bình Dương; A-pa-lát già, thấp, gần Đại Tây Dương.
Lát cắt dọc vĩ tuyến 39° B cho thấy: đoạn đầu răng cưa, nhiều đỉnh 3 000 – 4 000 m; đoạn giữa thấp dần từ khoảng 1 500 m xuống dưới 200 m; đoạn cuối nhô lên khoảng 1 000 – 1 400 m rồi hạ xuống biển. Gọi tên ba đoạn và nêu thế mạnh.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Phía Tây ven Thái Bình Dương toàn núi cao, không có đồng bằng" — sai: có thung lũng, đồng bằng nhỏ hẹp màu mỡ (Ca-li-phoóc-ni-a trồng cây ăn quả, rau).
- ✦"Dãy A-pa-lát là núi trẻ cao nhất Hoa Kỳ" — sai: A-pa-lát là núi già, chỉ cao 1 000 – 1 500 m.
3 💎 Khí hậu, sông hồ, khoáng sản, biển
Cần nhớ
- ✦Khí hậu: phía bắc ôn đới (lục địa và hải dương), phía nam cận nhiệt; A-la-xca cận cực, Ha-oai nhiệt đới; núi cao phân hoá theo độ cao ⇒ cơ cấu nông sản đa dạng (ôn đới, cận nhiệt, nhiệt đới).
- ✦Sông, hồ: sông Mi-xi-xi-pi, Mít-xu-ri (vùng giữa), Cô-lô-ra-đô, Cô-lum-bi-a (phía tây); Ngũ Hồ trên biên giới với Ca-na-đa, khoảng 245 nghìn km² ⇒ thuỷ lợi, giao thông, thuỷ điện, du lịch.
- ✦Khoáng sản phong phú bậc nhất thế giới: than, dầu, khí ở đông bắc và ven vịnh Mê-hi-cô; sắt phía nam Ngũ Hồ; kim loại màu chủ yếu phía tây. A-la-xca có dầu mỏ, khí tự nhiên.
- ✦Biển: giáp hai đại dương, có vịnh Mê-hi-cô, vịnh A-la-xca; thềm lục địa giàu dầu khí, hải sản; nhiều vịnh, bãi biển đẹp.
Đất rộng, đồng bằng màu mỡ ⇒ nông nghiệp quy mô lớn; khoáng sản, năng lượng dồi dào ⇒ công nghiệp; sông hồ, biển ⇒ giao thông, thuỷ điện, du lịch; rừng chiếm khoảng 7,6 % diện tích rừng thế giới (2020).
Bão nhiệt đới ở vịnh Mê-hi-cô, ven Đại Tây Dương; lốc xoáy, vòi rồng ở đồng bằng giữa; bão tuyết ở phía bắc; động đất, cháy rừng, hạn hán ở phía tây.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Toàn bộ Hoa Kỳ có khí hậu ôn đới" — sai: còn cận nhiệt, hoang mạc, cận cực (A-la-xca), nhiệt đới (Ha-oai).
- ✦"Than và dầu tập trung ở phía tây" — sai: than ở A-pa-lát, dầu khí ở ven vịnh Mê-hi-cô, A-la-xca; phía tây mạnh về kim loại màu.
4 👥 Dân số và nhập cư
Cần nhớ
- ✦331,5 triệu người (2020), đông thứ ba thế giới. Dân số tăng hơn 60 lần trong hơn hai thế kỉ (1800: khoảng 5,3 triệu) — động lực chính là nhập cư.
- ✦Chủ nhân đầu tiên: người Anh-điêng. Từ thế kỉ XVII người châu Âu tới định cư, đưa người châu Phi sang làm việc trong đồn điền; nửa sau thế kỉ XIX người châu Á tới; thế kỉ XX nhập cư từ khắp thế giới (nhiều nhất từ Mỹ La-tinh, châu Á).
- ✦Hệ quả: văn hoá đa dạng nhưng khó quản lí xã hội; người nhập cư bổ sung lao động trình độ cao, vốn, kinh nghiệm. Dân số già hoá (tỉ lệ từ 65 tuổi tăng) ⇒ tăng chi phí y tế, phúc lợi.
Dân số Hoa Kỳ qua các kì điều tra (triệu người)
| Năm | Dân số | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1800 | 5,3 | Chủ yếu ven Đại Tây Dương |
| 1900 | 76,2 | Làn sóng nhập cư từ châu Âu |
| 1950 | 151,3 | — |
| 2000 | 281,4 | Nhập cư nhiều từ Mỹ La-tinh, châu Á |
| 2020 | 331,5 | Đông thứ ba thế giới |
Dạng bài
Tính mật độ và tốc độ tăng dân số
- 1 Mật độ = dân số : diện tích (người/km²). Đổi cùng đơn vị: triệu người : triệu km² cho ngay người/km².
- 2 Tốc độ tăng (năm gốc = 100 %) = dân số năm sau : dân số năm gốc × 100.
- 3 Gấp bao nhiêu lần = năm sau : năm trước.
- 4 Kiểm tra: mật độ Hoa Kỳ phải thấp (đất rộng); tốc độ tăng > 100 % vì dân số luôn tăng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy 331,5 : 9,5 rồi ghi 34,9 "nghìn người/km²" — triệu chia triệu ra người/km².
Năm 2020 Hoa Kỳ có 331,5 triệu người, diện tích 9,5 triệu km²; năm 2000 có 281,4 triệu người. Tính mật độ dân số năm 2020 và tốc độ tăng dân số năm 2020 so với năm 2000.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Dân số Hoa Kỳ tăng nhanh chủ yếu nhờ tỉ suất sinh cao" — sai: động lực chính là nhập cư, kéo dài suốt hơn hai thế kỉ.
- ✦"Hoa Kỳ có cơ cấu dân số trẻ như các nước đang phát triển" — sai: dân số già hoá, nhưng chậm hơn châu Âu, Nhật Bản nhờ người nhập cư trẻ.
5 🏙️ Phân bố dân cư, đô thị hoá
Cần nhớ
- ✦Mật độ trung bình 35 người/km² (2020), thấp so với thế giới; phân bố không đều: đông ở các bang ven biển, nhất là ven Đại Tây Dương (Đông Bắc), ven Thái Bình Dương; thưa ở nội địa, vùng núi phía tây, A-la-xca.
- ✦Xu hướng: từ giữa thế kỉ XX, dân dời từ Đông Bắc, Trung Tây xuống phía Nam và sang phía Tây (ven Thái Bình Dương) — theo việc làm trong công nghiệp hiện đại, dịch vụ và khí hậu ấm.
- ✦Đô thị hoá cao: 82,7 % dân thành thị (2020); dân sống nhiều ở vùng phụ cận, đô thị vệ tinh; đô thị lớn: Niu Oóc, Lốt An-giơ-lét, Si-ca-gô, Hao-xtơn.
Tỉ lệ dân số các vùng (%) — Cục Điều tra dân số Hoa Kỳ
| Vùng | 1950 | 2020 | Thay đổi |
|---|---|---|---|
| Đông Bắc | 26,1 | 17,4 | −8,7 |
| Trung Tây | 29,4 | 20,8 | −8,6 |
| Phía Nam | 31,2 | 38,1 | +6,9 |
| Phía Tây | 13,3 | 23,7 | +10,4 |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Đô thị hoá ở Hoa Kỳ giống Mỹ La-tinh vì tỉ lệ dân thành thị đều cao" — sai: Hoa Kỳ đô thị hoá gắn với công nghiệp hoá, đô thị hiện đại; Mỹ La-tinh nhiều nơi tự phát, nhiều khu ổ chuột.
- ✦"Tỉ lệ dân phía Nam tăng nên số dân Đông Bắc giảm" — chưa chắc: tỉ lệ giảm nhưng số dân Đông Bắc vẫn tăng (khoảng 39,5 triệu năm 1950 lên khoảng 57,7 triệu năm 2020). Tỉ lệ khác số tuyệt đối.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Vị trí, lãnh thổ
- 1Nhận biết
Lãnh thổ Hoa Kỳ gồm
- 2Nhận biết
Phần lãnh thổ trung tâm Bắc Mỹ của Hoa Kỳ nằm
- 3Thông hiểu
Hoa Kỳ không bị tàn phá trong hai cuộc chiến tranh thế giới chủ yếu nhờ
- 4Thông hiểu Diện tích Hoa Kỳ khoảng 9,5 triệu km², A-la-xca khoảng 1,5 triệu km². A-la-xca chiếm khoảng % diện tích Hoa Kỳ (làm tròn một chữ số thập phân).
Ba vùng tự nhiên
- 1Nhận biết
Vùng nào của Hoa Kỳ có đồng bằng rộng, đất đen và phù sa màu mỡ, là vựa nông sản lớn?
- 2Thông hiểu
Đặc điểm nào đúng với dãy A-pa-lát?
- 3Thông hiểu
Dựa vào bản đồ trong sim, đi dọc vĩ tuyến 39° B từ Thái Bình Dương sang Đại Tây Dương, thứ tự các dạng địa hình gặp là
- 4Vận dụng
Vì sao phía Tây Hoa Kỳ có nhiều vùng khô hạn, hoang mạc dù giáp Thái Bình Dương?
Khí hậu, khoáng sản
- 1Nhận biết
Kim loại màu (vàng, đồng, chì, kẽm) của Hoa Kỳ tập trung chủ yếu ở
- 2Thông hiểu
Kiểu khí hậu của bán đảo A-la-xca và quần đảo Ha-oai lần lượt là
- 3Vận dụng
Lốc xoáy, vòi rồng hay xảy ra ở vùng đồng bằng giữa Hoa Kỳ chủ yếu vì
Dân số, nhập cư
- 1Nhận biết
Dân số Hoa Kỳ tăng nhanh chủ yếu là do
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng dân số Hoa Kỳ: Dân số năm 2020 gấp khoảng lần năm 1900 (làm tròn một chữ số thập phân).
- 3Thông hiểu Với bảng dân số ở câu trên, từ năm 1950 đến năm 2000 dân số Hoa Kỳ tăng thêm triệu người.
- 4Vận dụng
Ảnh hưởng tích cực lớn nhất của người nhập cư đối với kinh tế Hoa Kỳ là
Phân bố dân cư, đô thị
- 1Nhận biết
Dân cư Hoa Kỳ tập trung đông nhất ở
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng tỉ lệ dân số các vùng (%): Năm 2020 dân số Hoa Kỳ là 331,5 triệu người, vùng Đông Bắc có khoảng triệu người (làm tròn một chữ số thập phân).
- 3Thông hiểu
Dựa vào bảng tỉ lệ dân số các vùng ở câu trên, nhận xét nào đúng về giai đoạn 1950 – 2020?
- 4Vận dụng
Nguyên nhân chủ yếu khiến dân cư Hoa Kỳ dời từ Đông Bắc xuống phía Nam và sang phía Tây là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Hệ núi Coóc-đi-e của Hoa Kỳ có đặc điểm
- 2Thông hiểu
Than của Hoa Kỳ tập trung nhiều ở
- 3Vận dụng
Mật độ dân số Hoa Kỳ thấp (khoảng 35 người/km²) dù đông dân thứ ba thế giới, chủ yếu vì
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng tỉ lệ dân số các vùng của Hoa Kỳ (đơn vị: %):
a)Năm 2020 phía Nam là vùng có tỉ lệ dân số lớn nhất.
b)Tỉ lệ dân số Trung Tây tăng 8,6 điểm % trong giai đoạn 1950 – 2020.
c)Tỉ lệ dân Đông Bắc giảm nên số dân Đông Bắc năm 2020 ít hơn năm 1950.
d)Sự thay đổi phản ánh xu hướng dân cư dời xuống phía Nam và sang phía Tây.
- 2Vận dụng
Về tự nhiên Hoa Kỳ:
a)Vùng đồng bằng ở giữa có đất đen, phù sa màu mỡ, thuận lợi trồng lúa mì, ngô.
b)Phía Tây có khí hậu ẩm ướt quanh năm do giáp Thái Bình Dương.
c)Khí hậu phân hoá đa dạng là cơ sở để Hoa Kỳ có cơ cấu nông sản gồm cả sản phẩm ôn đới, cận nhiệt và nhiệt đới.
d)Dãy A-pa-lát cao hơn hệ núi Coóc-đi-e vì hình thành sớm hơn.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho bảng số liệu của Hoa Kỳ: Mật độ dân số của Hoa Kỳ năm 2020 là bao nhiêu người/km²? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 2Vận dụng Với bảng ở câu trên, số dân thành thị của Hoa Kỳ năm 2020 là bao nhiêu triệu người? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Thông hiểu Dựa vào bảng dân số: Lấy năm 2000 = 100 %, dân số năm 2020 bằng bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Thông hiểu Với bảng dân số ở câu trên, dân số năm 2020 gấp bao nhiêu lần năm 1800? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Thông hiểu Dựa vào bảng tỉ lệ dân số các vùng (%): Tỉ lệ dân số phía Nam tăng bao nhiêu điểm % từ năm 1950 đến năm 2020? Đáp số:
- 6Vận dụng Với bảng tỉ lệ ở câu trên và dân số Hoa Kỳ năm 2020 là 331,5 triệu người, phía Tây có bao nhiêu triệu người? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: ba bộ phận lãnh thổ, bán cầu Tây, giáp hai đại dương; phân biệt Coóc-đi-e (tây, trẻ, kim loại màu) – đồng bằng giữa (nông nghiệp) – A-pa-lát (đông, già, than); nhập cư là nguồn tăng dân số; dân đông ven Đại Tây Dương.
- •Phần II dễ mất điểm: đảo vị trí hai dãy núi, coi Hoa Kỳ toàn ôn đới, nhầm tỉ lệ dân số giảm với số dân giảm; câu "vì sao" phải trả lời bằng nhân tố (núi chắn gió, địa hình mở, việc làm, khí hậu).
- •Phần III: mật độ, số dân theo tỉ lệ %, tốc độ tăng (năm gốc = 100 %), gấp bao nhiêu lần. Nối bài: bài 19 (Kinh tế Hoa Kỳ — vì sao công nghiệp dời xuống Vành đai Mặt Trời); bài 6 (Mỹ La-tinh — so sánh đô thị hoá); bài 1 (nhóm nước phát triển).
Kinh tế Hoa Kỳ