Địa lý lớp 11
Bài 20 · Cơ bản

Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội Liên bang Nga

Trình bày vị trí, phạm vi lãnh thổ Liên bang Nga; phân biệt tự nhiên hai phần tây – đông sông Ê-nít-xây và giải thích thuận lợi, khó khăn; nêu đặc điểm dân cư, xã hội và tính được mật độ, dân thành thị, tốc độ tăng dân số.

Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 20

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Lãnh thổ rộng nhất thế giới: khoảng 17,1 triệu km², trên hai châu lục (phần đông châu Âu và Bắc Á, dãy U-ran là ranh giới tự nhiên), 11 múi giờ; bắc giáp Bắc Băng Dương, đông giáp Thái Bình Dương, giáp 14 quốc gia.
  • 2Sông Ê-nít-xây chia hai phần: phía tây là đồng bằng Đông Âu (đất đen), dãy U-ran, đồng bằng Tây Xi-bia (thấp, đầm lầy, giàu dầu khí); phía đông là cao nguyên Trung Xi-bia, núi và sơn nguyên, khí hậu khắc nghiệt.
  • 3Khí hậu chủ yếu ôn đới lục địa, phía bắc cận cực; mùa đông dài, lạnh, nhiều nơi băng giá vĩnh cửu. Sông lớn Vôn-ga, Ôp, Ê-nít-xây, Lê-na; hồ Bai-can sâu nhất thế giới. Tài nguyên hàng đầu: dầu khí, than, sắt, kim cương, vàng, rừng tai-ga lớn nhất thế giới.
  • 4Dân cư khoảng 145 triệu người, mật độ rất thấp, dân số già, tăng rất chậm (có giai đoạn giảm); khoảng ba phần tư sống ở phần châu Âu; đô thị hoá cao (~ 75 %). Xã hội: hơn 100 dân tộc, nền văn hoá – khoa học lớn (vệ tinh nhân tạo đầu tiên năm 1957).
  • 5Tính nhanh: mật độ = dân số : diện tích; dân thành thị = dân số × tỉ lệ thành thị; tốc độ tăng = năm sau : năm gốc × 100 %; tỉ trọng = phần : tổng × 100 %.

👀 Nhìn là hiểu

Bản đồ Liên bang Nga tự chạy 5 cảnh: tô lãnh thổ và dãy U-ran, sông Ê-nít-xây vẽ dần rồi tô hai nửa tây – đông, mỏ tài nguyên hiện đúng chỗ, chấm dân cư dồn về phía tây, cảnh so sánh hai nửa. Bấm "🎮 Tự xếp": kéo thẻ địa hình, mỏ, hồ, thành phố vào ô phía tây / phía đông sông Ê-nít-xây (hoặc thả thẳng lên bản đồ) — có một thẻ bẫy.

Vôn-gaÔpLê-naBẮC BĂNG DƯƠNGThái Bình Dươngbiển Ô-khốtBiển Đenbiển Ca-xpiMát-xcơ-vaXanh Pê-téc-bua

Liên bang Nga: khoảng 17,1 triệu km² — rộng nhất thế giới.

1 🌐 Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ

Cần nhớ

  • ✦Diện tích khoảng 17,1 triệu km² — lớn nhất thế giới, gấp khoảng 52 lần Việt Nam. Lãnh thổ gồm phần lớn đồng bằng Đông Âu và toàn bộ phần Bắc Á.
  • ✦Trên đất liền trải từ khoảng 41°B tới 77°B, từ biển Ban-tích tới eo Bê-rinh: 11 múi giờ. Giáp 14 quốc gia ở phía tây và nam.
  • ✦Bắc giáp Bắc Băng Dương, đông giáp Thái Bình Dương; phía tây nam giáp biển Ban-tích, Biển Đen, biển Ca-xpi ⇒ đường bờ biển rất dài nhưng phần lớn ở vùng băng giá.

Vị trí ⇒ ý nghĩa

Đặc điểm vị tríThuận lợiKhó khăn
Trải trên hai châu lục Âu – ÁGiao lưu, ảnh hưởng ở cả châu Âu và châu ÁQuản lí, liên kết lãnh thổ tốn kém
Lãnh thổ rất rộng, nhiều đới khí hậuTài nguyên phong phú, đa dạngKhoảng cách lớn, chi phí vận chuyển cao
Phần lớn ở vĩ độ caoRừng tai-ga rộng lớnKhí hậu lạnh, băng giá, khó canh tác, khó khai thác
Giáp hai đại dươngMở ra Thái Bình Dương, tuyến biển phương BắcCảng phía bắc đóng băng nhiều tháng

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Dãy U-ran là biên giới giữa Nga và nước láng giềng" — sai: U-ran nằm trong lãnh thổ Nga, là ranh giới tự nhiên giữa phần châu Âu và phần châu Á của nước Nga.
  • ✦"Lãnh thổ rộng nhất nên đất canh tác nhiều nhất" — sai: phần lớn là băng giá, đầm lầy, rừng tai-ga; đất tốt chủ yếu ở đồng bằng Đông Âu và dải phía nam.

2 🏔️ Hai phần tự nhiên: tây và đông sông Ê-nít-xây

Hai phần lãnh thổ Liên bang Nga

Phía tây sông Ê-nít-xâyPhía đông sông Ê-nít-xây
Địa hìnhPhần lớn đồng bằng: đồng bằng Đông Âu (cao, đất đen), đồng bằng Tây Xi-bia (thấp, đầm lầy); dãy U-ran ở giữaPhần lớn núi, cao nguyên: cao nguyên Trung Xi-bia, núi và sơn nguyên ở Đông Xi-bia, Viễn Đông
Khí hậuÔn đới lục địa, ôn hoà hơn; phía nam ven Biển Đen cận nhiệtLục địa rất khắc nghiệt, băng giá vĩnh cửu rộng; Viễn Đông có gió mùa
Khoáng sảnDầu khí (Tây Xi-bia, U-ran – Vôn-ga), sắt (Cuốc-xcơ), than (Cu-dơ-bát), quặng kim loại U-ranThan, vàng, kim cương, kim loại màu; thuỷ năng lớn
Dân cư, kinh tếĐông dân, nhiều đô thị lớn, trung tâm công nghiệp, nông nghiệpRất thưa dân, chủ yếu khai thác tài nguyên, nhiều tiềm năng chưa khai thác

Dạng bài

Đọc bản đồ: một địa danh ở phía nào của sông Ê-nít-xây?

  1. 1 Nhớ khung: U-ran ~ 60°Đ, Ê-nít-xây ~ 85 – 95°Đ (qua Cra-xnôi-ác-xcơ), Lê-na ~ 125°Đ, Bai-can ~ 105 – 110°Đ.
  2. 2 Đặt địa danh vào khung kinh độ: nhỏ hơn kinh độ sông ở cùng vĩ độ ⇒ phía tây; lớn hơn ⇒ phía đông.
  3. 3 Nối với địa hình: phía tây phần lớn là đồng bằng (trừ U-ran), phía đông phần lớn là cao nguyên, núi.
  4. 4 Kiểm tra trên sim: thả thẻ thẳng lên bản đồ, sim tự xét phía theo đường sông ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Coi cả vùng Xi-bia là "phía đông": thật ra đồng bằng Tây Xi-bia (dầu khí) và bể than Cu-dơ-bát đều ở phía tây sông Ê-nít-xây.

🗺️
Làm mẫu

Bể than Cu-dơ-bát (khoảng 87°Đ, 54°B), hồ Bai-can (khoảng 105 – 110°Đ) và đồng bằng Tây Xi-bia nằm ở phía nào của sông Ê-nít-xây?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Lấy dãy U-ran làm ranh giới hai phần tự nhiên — sai: ranh giới hai phần tự nhiên trong SGK là sông Ê-nít-xây; U-ran là ranh giới châu Âu – châu Á.
  • ✦"Phía đông nghèo tài nguyên nên ít dân" — sai: phía đông rất giàu than, vàng, kim cương, rừng, thuỷ năng; thưa dân vì khí hậu khắc nghiệt, địa hình hiểm trở, xa trung tâm.

3 💎 Khí hậu, sông hồ, tài nguyên

Cần nhớ

  • ✦Khí hậu chủ yếu ôn đới lục địa; phía bắc cận cực; phía nam ven Biển Đen cận nhiệt. Mùa đông dài, rất lạnh; băng giá vĩnh cửu ở phần lớn Xi-bia.
  • ✦Sông: Vôn-ga (dài nhất châu Âu, giá trị giao thông, thuỷ điện lớn), Ôp, Ê-nít-xây, Lê-na đổ ra Bắc Băng Dương; thuỷ năng lớn nhưng đóng băng nhiều tháng. Hồ Bai-can sâu nhất thế giới.
  • ✦Rừng khoảng 815 triệu ha (FAO 2020) — lớn nhất thế giới, chủ yếu rừng lá kim (tai-ga), chiếm khoảng một phần năm diện tích rừng Trái Đất.

Tài nguyên khoáng sản và nơi phân bố chính

Tài nguyênNơi phân bố chínhPhía
Dầu mỏ, khí tự nhiênĐồng bằng Tây Xi-bia; U-ran – Vôn-ga; thềm Bắc Cực, Xa-kha-linChủ yếu phía tây
ThanCu-dơ-bát; Đông Xi-bia, Viễn ĐôngCả hai phía
Quặng sắtCuốc-xcơ (đồng bằng Đông Âu), U-ranPhía tây
Vàng, kim cươngĐông Xi-bia, I-a-cút-xi-a, Viễn ĐôngPhía đông
Thuỷ năngÊ-nít-xây, An-ga-ra, Lê-naChủ yếu phía đông
Thuận lợi

Khoáng sản, rừng, thuỷ năng hàng đầu thế giới ⇒ phát triển công nghiệp năng lượng, luyện kim, khai thác và chế biến gỗ; đồng bằng Đông Âu đất đen ⇒ trồng lúa mì.

Khó khăn

Khí hậu lạnh, băng giá; nhiều đầm lầy; khoáng sản ở vùng xa xôi, hiểm trở ⇒ chi phí khai thác, vận chuyển lớn; sông chảy về phía bắc, đóng băng lâu ⇒ giá trị giao thông hạn chế.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Nhiều sông lớn nên giao thông đường sông thuận lợi quanh năm" — sai: sông Xi-bia đóng băng nhiều tháng và chảy ra Bắc Băng Dương băng giá; quan trọng nhất là Vôn-ga ở phần châu Âu.
  • ✦"Hồ Bai-can là hồ rộng nhất thế giới" — sai: Bai-can là hồ sâu nhất (và chứa nhiều nước ngọt nhất), không phải rộng nhất.

4 👥 Dân cư

Cần nhớ

  • ✦Khoảng 145 triệu người (2020) nhưng mật độ chỉ khoảng 8 – 9 người/km² — rất thấp.
  • ✦Gia tăng tự nhiên rất thấp, có giai đoạn âm (thập niên 1990 – 2000); dân số già ⇒ thiếu lao động, nhất là ở phía đông.
  • ✦Phân bố rất không đều: khoảng ba phần tư dân sống ở phần châu Âu (phía tây U-ran); phía đông mênh mông mà thưa. Đô thị hoá cao (~ 75 %): Mát-xcơ-va, Xanh Pê-téc-bua là hai đô thị lớn nhất.

Dân số và tỉ lệ dân thành thị (Ngân hàng Thế giới)

NămDân số (triệu người)Thành thị (%)
2000146,673,2
2010142,873,7
2020145,274,7
2023143,875,0

Dạng bài

Tính mật độ, dân thành thị, tốc độ tăng dân số

  1. 1 Mật độ (người/km²) = dân số : diện tích — đổi cùng "triệu": triệu người : triệu km² = người/km².
  2. 2 Dân thành thị = dân số × tỉ lệ thành thị : 100.
  3. 3 Tốc độ tăng (năm gốc = 100 %) = dân số năm sau : dân số năm gốc × 100; dưới 100 % nghĩa là dân số giảm.
  4. 4 Kiểm tra: mật độ Nga phải rất nhỏ (Việt Nam khoảng 300 người/km²); tỉ lệ thành thị ~ 75 % nghĩa là cứ 4 người có 3 người ở đô thị ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chia diện tích cho dân số (ra 0,12) hoặc quên đổi đơn vị (lấy 145 200 000 : 17,1). Và đọc "dân số 2023 so với 2000 bằng 98,1 %" thành "tăng 98,1 %" — thật ra dân số giảm 1,9 %.

🧮
Làm mẫu

Năm 2020 Liên bang Nga có 145,2 triệu người, diện tích 17,1 triệu km², tỉ lệ dân thành thị 74,7 %. Tính mật độ dân số và số dân thành thị.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Lãnh thổ rộng nên dân số đông" — sai: Nga khoảng 145 triệu dân, ít hơn nhiều nước nhỏ hơn hẳn; mật độ rất thấp.
  • ✦"Dân cư thưa ở phía đông vì chính sách hạn chế cư trú" — sai: nguyên nhân là khí hậu lạnh, địa hình núi, cao nguyên, xa trung tâm; Nhà nước còn có chính sách khuyến khích dân tới Viễn Đông.

5 🎓 Xã hội

Cần nhớ

  • ✦Hơn 100 dân tộc, người Nga chiếm khoảng 80 %; tiếng Nga là ngôn ngữ chính thức.
  • ✦Nền văn hoá lâu đời, nhiều công trình kiến trúc, tác phẩm văn học, âm nhạc nổi tiếng thế giới.
  • ✦Khoa học – giáo dục phát triển: phóng vệ tinh nhân tạo đầu tiên (ngày 4 tháng 10 năm 1957), đưa con người đầu tiên bay vào vũ trụ (Ga-ga-rin, ngày 12 tháng 4 năm 1961, thời Liên Xô); trình độ học vấn cao ⇒ nguồn lực quan trọng cho kinh tế tri thức.
Thế mạnh

Lao động có trình độ học vấn, kĩ thuật cao; truyền thống khoa học cơ bản, vũ trụ, quốc phòng; văn hoá đa dạng thu hút du lịch.

Thách thức

Già hoá, thiếu lao động; chênh lệch lớn giữa phần châu Âu và vùng phía đông; giữ gìn bản sắc của nhiều dân tộc.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Nga là quốc gia một dân tộc" — sai: hơn 100 dân tộc; người Nga đông nhất (khoảng 80 %).
  • ✦Nhầm thành tựu vũ trụ của Liên Xô (1957, 1961) với của Hoa Kỳ — vệ tinh và người đầu tiên vào vũ trụ là của Liên Xô, nước Nga là thành viên chủ chốt.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🌐

Vị trí, lãnh thổ

  1. 1
    Nhận biết

    Dãy núi là ranh giới tự nhiên giữa phần châu Âu và phần châu Á của Liên bang Nga là

  2. 2
    Nhận biết

    Hai đại dương bao quanh phía bắc và phía đông lãnh thổ Liên bang Nga là

  3. 3
    Thông hiểu

    Khó khăn lớn nhất do vị trí ở vĩ độ cao mang lại cho Liên bang Nga là

🏔️

Hai phần tự nhiên

  1. 1
    Nhận biết

    Ranh giới chia lãnh thổ Liên bang Nga thành hai phần tự nhiên tây – đông là

  2. 2
    Thông hiểu

    Đặc điểm địa hình phần phía đông sông Ê-nít-xây là

  3. 3
    Thông hiểu

    Đồng bằng Tây Xi-bia nổi bật về

  4. 4
    Vận dụng

    Bể than Cu-dơ-bát nằm ở khoảng 87°Đ, 54°B; ở vĩ độ đó sông Ê-nít-xây chảy qua khoảng 93°Đ. Nhận định đúng là

💎

Khí hậu, sông hồ, tài nguyên

  1. 1
    Nhận biết

    Kiểu khí hậu chiếm phần lớn lãnh thổ Liên bang Nga là

  2. 2
    Thông hiểu

    Các sông lớn ở Xi-bia (Ôp, Ê-nít-xây, Lê-na) có giá trị giao thông hạn chế chủ yếu vì

  3. 3
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Biết diện tích rừng thế giới năm 2020 khoảng 4 059 triệu ha. Rừng của Liên bang Nga chiếm % diện tích rừng thế giới (làm tròn một chữ số thập phân).
  4. 4
    Vận dụng

    Vì sao chi phí khai thác khoáng sản ở phía đông Liên bang Nga rất cao dù trữ lượng lớn?

👥

Tính và đọc bảng dân số

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Mật độ dân số Liên bang Nga năm 2020 là người/km² (làm tròn một chữ số thập phân).
  2. 2
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Số dân thành thị năm 2020 là bao nhiêu triệu người? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Với bảng ở câu trên, lấy năm 2000 = 100 %, dân số năm 2023 bằng bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  4. 4
    Thông hiểu

    Dựa vào bảng: Nhận xét đúng là

  5. 5
    Nhận biết

    Phần lớn dân cư Liên bang Nga tập trung ở

🎓

Dân cư, xã hội — vận dụng

  1. 1
    Thông hiểu

    Khó khăn lớn nhất về dân cư đối với phát triển kinh tế Liên bang Nga là

  2. 2
    Nhận biết

    Quốc gia phóng thành công vệ tinh nhân tạo đầu tiên của loài người (năm 1957) là

  3. 3
    Vận dụng

    Giải pháp phù hợp nhất để khai thác tài nguyên vùng phía đông Liên bang Nga là

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Dân cư Liên bang Nga tập trung ở phần châu Âu chủ yếu do

  2. 2
    Thông hiểu

    Hồ Bai-can nổi tiếng là hồ

  3. 3
    Vận dụng

    Ý nào thể hiện đúng mối quan hệ giữa tự nhiên và dân cư Liên bang Nga?

  4. 4
    Vận dụng

    Lãnh thổ Liên bang Nga trải qua 11 múi giờ chủ yếu là do

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng dân số và tỉ lệ dân thành thị của Liên bang Nga (Ngân hàng Thế giới):

    a)Tỉ lệ dân thành thị tăng liên tục trong giai đoạn 2000 – 2023.

    b)Dân số năm 2023 nhiều hơn năm 2000.

    c)Năm 2020 số dân thành thị khoảng 108,5 triệu người.

    d)Dân số giảm chủ yếu vì lãnh thổ bị thu hẹp.

  2. 2
    Vận dụng

    Cho thông tin: "Lãnh thổ Liên bang Nga được chia làm hai phần bởi sông Ê-nít-xây. Phía tây phần lớn là đồng bằng; phía đông phần lớn là núi và cao nguyên, có nhiều tài nguyên nhưng khí hậu rất khắc nghiệt."

    a)Đồng bằng Tây Xi-bia và dãy U-ran thuộc phần phía tây sông Ê-nít-xây.

    b)Phía đông thưa dân chủ yếu vì nghèo tài nguyên.

    c)Cao nguyên Trung Xi-bia thuộc phần phía đông.

    d)Sông Ê-nít-xây cũng là ranh giới giữa châu Âu và châu Á.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Mật độ dân số Liên bang Nga năm 2020 là bao nhiêu người/km²? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Số dân thành thị năm 2020 là bao nhiêu triệu người? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Với bảng ở câu trên, lấy năm 2000 = 100 %, dân số năm 2010 bằng bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  4. 4
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên, từ năm 2000 đến năm 2023 dân số Liên bang Nga giảm bao nhiêu triệu người? Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Dựa vào bảng: Biết diện tích rừng thế giới năm 2020 khoảng 4 059 triệu ha. Rừng Liên bang Nga chiếm bao nhiêu % rừng thế giới? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  6. 6
    Vận dụng Diện tích Liên bang Nga khoảng 17,1 triệu km², Việt Nam khoảng 0,331 triệu km². Diện tích Nga gấp bao nhiêu lần Việt Nam? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I hay hỏi: ranh giới châu Âu – châu Á (U-ran) khác ranh giới hai phần tự nhiên (sông Ê-nít-xây); địa hình, khoáng sản từng phần (Tây Xi-bia dầu khí, Đông Âu đất đen, phía đông kim cương, vàng); khí hậu ôn đới lục địa; vì sao dân dồn về phía tây.
  • •Phần II hay cho bảng dân số, tỉ lệ thành thị hoặc đoạn mô tả hai phần lãnh thổ: ý dễ mất điểm là coi dân số Nga tăng, giải thích thưa dân bằng "nghèo tài nguyên", nhầm Ê-nít-xây với U-ran. Phần III: mật độ, dân thành thị, tốc độ tăng (năm gốc = 100 %), tỉ trọng.
  • •Nối bài: bài 21 (kinh tế Nga dựa vào tài nguyên vừa học) và bài 22 (dầu khí Tây Xi-bia); so sánh với bài 18 Hoa Kỳ (hai cường quốc lãnh thổ rộng); Liên Xô ra đời (1922), tan rã (1991) ở Lịch sử 11 bài 3 – 4.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Kinh tế Liên bang Nga