Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội Liên bang Nga
Trình bày vị trí, phạm vi lãnh thổ Liên bang Nga; phân biệt tự nhiên hai phần tây – đông sông Ê-nít-xây và giải thích thuận lợi, khó khăn; nêu đặc điểm dân cư, xã hội và tính được mật độ, dân thành thị, tốc độ tăng dân số.
Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 20
⚡ Nhớ nhanh
- 1Lãnh thổ rộng nhất thế giới: khoảng 17,1 triệu km², trên hai châu lục (phần đông châu Âu và Bắc Á, dãy U-ran là ranh giới tự nhiên), 11 múi giờ; bắc giáp Bắc Băng Dương, đông giáp Thái Bình Dương, giáp 14 quốc gia.
- 2Sông Ê-nít-xây chia hai phần: phía tây là đồng bằng Đông Âu (đất đen), dãy U-ran, đồng bằng Tây Xi-bia (thấp, đầm lầy, giàu dầu khí); phía đông là cao nguyên Trung Xi-bia, núi và sơn nguyên, khí hậu khắc nghiệt.
- 3Khí hậu chủ yếu ôn đới lục địa, phía bắc cận cực; mùa đông dài, lạnh, nhiều nơi băng giá vĩnh cửu. Sông lớn Vôn-ga, Ôp, Ê-nít-xây, Lê-na; hồ Bai-can sâu nhất thế giới. Tài nguyên hàng đầu: dầu khí, than, sắt, kim cương, vàng, rừng tai-ga lớn nhất thế giới.
- 4Dân cư khoảng 145 triệu người, mật độ rất thấp, dân số già, tăng rất chậm (có giai đoạn giảm); khoảng ba phần tư sống ở phần châu Âu; đô thị hoá cao (~ 75 %). Xã hội: hơn 100 dân tộc, nền văn hoá – khoa học lớn (vệ tinh nhân tạo đầu tiên năm 1957).
- 5Tính nhanh: mật độ = dân số : diện tích; dân thành thị = dân số × tỉ lệ thành thị; tốc độ tăng = năm sau : năm gốc × 100 %; tỉ trọng = phần : tổng × 100 %.
👀 Nhìn là hiểu
Bản đồ Liên bang Nga tự chạy 5 cảnh: tô lãnh thổ và dãy U-ran, sông Ê-nít-xây vẽ dần rồi tô hai nửa tây – đông, mỏ tài nguyên hiện đúng chỗ, chấm dân cư dồn về phía tây, cảnh so sánh hai nửa. Bấm "🎮 Tự xếp": kéo thẻ địa hình, mỏ, hồ, thành phố vào ô phía tây / phía đông sông Ê-nít-xây (hoặc thả thẳng lên bản đồ) — có một thẻ bẫy.
Liên bang Nga: khoảng 17,1 triệu km² — rộng nhất thế giới.
1 🌐 Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ
Cần nhớ
- ✦Diện tích khoảng 17,1 triệu km² — lớn nhất thế giới, gấp khoảng 52 lần Việt Nam. Lãnh thổ gồm phần lớn đồng bằng Đông Âu và toàn bộ phần Bắc Á.
- ✦Trên đất liền trải từ khoảng 41°B tới 77°B, từ biển Ban-tích tới eo Bê-rinh: 11 múi giờ. Giáp 14 quốc gia ở phía tây và nam.
- ✦Bắc giáp Bắc Băng Dương, đông giáp Thái Bình Dương; phía tây nam giáp biển Ban-tích, Biển Đen, biển Ca-xpi ⇒ đường bờ biển rất dài nhưng phần lớn ở vùng băng giá.
Vị trí ⇒ ý nghĩa
| Đặc điểm vị trí | Thuận lợi | Khó khăn |
|---|---|---|
| Trải trên hai châu lục Âu – Á | Giao lưu, ảnh hưởng ở cả châu Âu và châu Á | Quản lí, liên kết lãnh thổ tốn kém |
| Lãnh thổ rất rộng, nhiều đới khí hậu | Tài nguyên phong phú, đa dạng | Khoảng cách lớn, chi phí vận chuyển cao |
| Phần lớn ở vĩ độ cao | Rừng tai-ga rộng lớn | Khí hậu lạnh, băng giá, khó canh tác, khó khai thác |
| Giáp hai đại dương | Mở ra Thái Bình Dương, tuyến biển phương Bắc | Cảng phía bắc đóng băng nhiều tháng |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Dãy U-ran là biên giới giữa Nga và nước láng giềng" — sai: U-ran nằm trong lãnh thổ Nga, là ranh giới tự nhiên giữa phần châu Âu và phần châu Á của nước Nga.
- ✦"Lãnh thổ rộng nhất nên đất canh tác nhiều nhất" — sai: phần lớn là băng giá, đầm lầy, rừng tai-ga; đất tốt chủ yếu ở đồng bằng Đông Âu và dải phía nam.
2 🏔️ Hai phần tự nhiên: tây và đông sông Ê-nít-xây
Hai phần lãnh thổ Liên bang Nga
| Phía tây sông Ê-nít-xây | Phía đông sông Ê-nít-xây | |
|---|---|---|
| Địa hình | Phần lớn đồng bằng: đồng bằng Đông Âu (cao, đất đen), đồng bằng Tây Xi-bia (thấp, đầm lầy); dãy U-ran ở giữa | Phần lớn núi, cao nguyên: cao nguyên Trung Xi-bia, núi và sơn nguyên ở Đông Xi-bia, Viễn Đông |
| Khí hậu | Ôn đới lục địa, ôn hoà hơn; phía nam ven Biển Đen cận nhiệt | Lục địa rất khắc nghiệt, băng giá vĩnh cửu rộng; Viễn Đông có gió mùa |
| Khoáng sản | Dầu khí (Tây Xi-bia, U-ran – Vôn-ga), sắt (Cuốc-xcơ), than (Cu-dơ-bát), quặng kim loại U-ran | Than, vàng, kim cương, kim loại màu; thuỷ năng lớn |
| Dân cư, kinh tế | Đông dân, nhiều đô thị lớn, trung tâm công nghiệp, nông nghiệp | Rất thưa dân, chủ yếu khai thác tài nguyên, nhiều tiềm năng chưa khai thác |
Dạng bài
Đọc bản đồ: một địa danh ở phía nào của sông Ê-nít-xây?
- 1 Nhớ khung: U-ran ~ 60°Đ, Ê-nít-xây ~ 85 – 95°Đ (qua Cra-xnôi-ác-xcơ), Lê-na ~ 125°Đ, Bai-can ~ 105 – 110°Đ.
- 2 Đặt địa danh vào khung kinh độ: nhỏ hơn kinh độ sông ở cùng vĩ độ ⇒ phía tây; lớn hơn ⇒ phía đông.
- 3 Nối với địa hình: phía tây phần lớn là đồng bằng (trừ U-ran), phía đông phần lớn là cao nguyên, núi.
- 4 Kiểm tra trên sim: thả thẻ thẳng lên bản đồ, sim tự xét phía theo đường sông ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Coi cả vùng Xi-bia là "phía đông": thật ra đồng bằng Tây Xi-bia (dầu khí) và bể than Cu-dơ-bát đều ở phía tây sông Ê-nít-xây.
Bể than Cu-dơ-bát (khoảng 87°Đ, 54°B), hồ Bai-can (khoảng 105 – 110°Đ) và đồng bằng Tây Xi-bia nằm ở phía nào của sông Ê-nít-xây?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Lấy dãy U-ran làm ranh giới hai phần tự nhiên — sai: ranh giới hai phần tự nhiên trong SGK là sông Ê-nít-xây; U-ran là ranh giới châu Âu – châu Á.
- ✦"Phía đông nghèo tài nguyên nên ít dân" — sai: phía đông rất giàu than, vàng, kim cương, rừng, thuỷ năng; thưa dân vì khí hậu khắc nghiệt, địa hình hiểm trở, xa trung tâm.
3 💎 Khí hậu, sông hồ, tài nguyên
Cần nhớ
- ✦Khí hậu chủ yếu ôn đới lục địa; phía bắc cận cực; phía nam ven Biển Đen cận nhiệt. Mùa đông dài, rất lạnh; băng giá vĩnh cửu ở phần lớn Xi-bia.
- ✦Sông: Vôn-ga (dài nhất châu Âu, giá trị giao thông, thuỷ điện lớn), Ôp, Ê-nít-xây, Lê-na đổ ra Bắc Băng Dương; thuỷ năng lớn nhưng đóng băng nhiều tháng. Hồ Bai-can sâu nhất thế giới.
- ✦Rừng khoảng 815 triệu ha (FAO 2020) — lớn nhất thế giới, chủ yếu rừng lá kim (tai-ga), chiếm khoảng một phần năm diện tích rừng Trái Đất.
Tài nguyên khoáng sản và nơi phân bố chính
| Tài nguyên | Nơi phân bố chính | Phía |
|---|---|---|
| Dầu mỏ, khí tự nhiên | Đồng bằng Tây Xi-bia; U-ran – Vôn-ga; thềm Bắc Cực, Xa-kha-lin | Chủ yếu phía tây |
| Than | Cu-dơ-bát; Đông Xi-bia, Viễn Đông | Cả hai phía |
| Quặng sắt | Cuốc-xcơ (đồng bằng Đông Âu), U-ran | Phía tây |
| Vàng, kim cương | Đông Xi-bia, I-a-cút-xi-a, Viễn Đông | Phía đông |
| Thuỷ năng | Ê-nít-xây, An-ga-ra, Lê-na | Chủ yếu phía đông |
Khoáng sản, rừng, thuỷ năng hàng đầu thế giới ⇒ phát triển công nghiệp năng lượng, luyện kim, khai thác và chế biến gỗ; đồng bằng Đông Âu đất đen ⇒ trồng lúa mì.
Khí hậu lạnh, băng giá; nhiều đầm lầy; khoáng sản ở vùng xa xôi, hiểm trở ⇒ chi phí khai thác, vận chuyển lớn; sông chảy về phía bắc, đóng băng lâu ⇒ giá trị giao thông hạn chế.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nhiều sông lớn nên giao thông đường sông thuận lợi quanh năm" — sai: sông Xi-bia đóng băng nhiều tháng và chảy ra Bắc Băng Dương băng giá; quan trọng nhất là Vôn-ga ở phần châu Âu.
- ✦"Hồ Bai-can là hồ rộng nhất thế giới" — sai: Bai-can là hồ sâu nhất (và chứa nhiều nước ngọt nhất), không phải rộng nhất.
4 👥 Dân cư
Cần nhớ
- ✦Khoảng 145 triệu người (2020) nhưng mật độ chỉ khoảng 8 – 9 người/km² — rất thấp.
- ✦Gia tăng tự nhiên rất thấp, có giai đoạn âm (thập niên 1990 – 2000); dân số già ⇒ thiếu lao động, nhất là ở phía đông.
- ✦Phân bố rất không đều: khoảng ba phần tư dân sống ở phần châu Âu (phía tây U-ran); phía đông mênh mông mà thưa. Đô thị hoá cao (~ 75 %): Mát-xcơ-va, Xanh Pê-téc-bua là hai đô thị lớn nhất.
Dân số và tỉ lệ dân thành thị (Ngân hàng Thế giới)
| Năm | Dân số (triệu người) | Thành thị (%) |
|---|---|---|
| 2000 | 146,6 | 73,2 |
| 2010 | 142,8 | 73,7 |
| 2020 | 145,2 | 74,7 |
| 2023 | 143,8 | 75,0 |
Dạng bài
Tính mật độ, dân thành thị, tốc độ tăng dân số
- 1 Mật độ (người/km²) = dân số : diện tích — đổi cùng "triệu": triệu người : triệu km² = người/km².
- 2 Dân thành thị = dân số × tỉ lệ thành thị : 100.
- 3 Tốc độ tăng (năm gốc = 100 %) = dân số năm sau : dân số năm gốc × 100; dưới 100 % nghĩa là dân số giảm.
- 4 Kiểm tra: mật độ Nga phải rất nhỏ (Việt Nam khoảng 300 người/km²); tỉ lệ thành thị ~ 75 % nghĩa là cứ 4 người có 3 người ở đô thị ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia diện tích cho dân số (ra 0,12) hoặc quên đổi đơn vị (lấy 145 200 000 : 17,1). Và đọc "dân số 2023 so với 2000 bằng 98,1 %" thành "tăng 98,1 %" — thật ra dân số giảm 1,9 %.
Năm 2020 Liên bang Nga có 145,2 triệu người, diện tích 17,1 triệu km², tỉ lệ dân thành thị 74,7 %. Tính mật độ dân số và số dân thành thị.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Lãnh thổ rộng nên dân số đông" — sai: Nga khoảng 145 triệu dân, ít hơn nhiều nước nhỏ hơn hẳn; mật độ rất thấp.
- ✦"Dân cư thưa ở phía đông vì chính sách hạn chế cư trú" — sai: nguyên nhân là khí hậu lạnh, địa hình núi, cao nguyên, xa trung tâm; Nhà nước còn có chính sách khuyến khích dân tới Viễn Đông.
5 🎓 Xã hội
Cần nhớ
- ✦Hơn 100 dân tộc, người Nga chiếm khoảng 80 %; tiếng Nga là ngôn ngữ chính thức.
- ✦Nền văn hoá lâu đời, nhiều công trình kiến trúc, tác phẩm văn học, âm nhạc nổi tiếng thế giới.
- ✦Khoa học – giáo dục phát triển: phóng vệ tinh nhân tạo đầu tiên (ngày 4 tháng 10 năm 1957), đưa con người đầu tiên bay vào vũ trụ (Ga-ga-rin, ngày 12 tháng 4 năm 1961, thời Liên Xô); trình độ học vấn cao ⇒ nguồn lực quan trọng cho kinh tế tri thức.
Lao động có trình độ học vấn, kĩ thuật cao; truyền thống khoa học cơ bản, vũ trụ, quốc phòng; văn hoá đa dạng thu hút du lịch.
Già hoá, thiếu lao động; chênh lệch lớn giữa phần châu Âu và vùng phía đông; giữ gìn bản sắc của nhiều dân tộc.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nga là quốc gia một dân tộc" — sai: hơn 100 dân tộc; người Nga đông nhất (khoảng 80 %).
- ✦Nhầm thành tựu vũ trụ của Liên Xô (1957, 1961) với của Hoa Kỳ — vệ tinh và người đầu tiên vào vũ trụ là của Liên Xô, nước Nga là thành viên chủ chốt.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Vị trí, lãnh thổ
- 1Nhận biết
Dãy núi là ranh giới tự nhiên giữa phần châu Âu và phần châu Á của Liên bang Nga là
- 2Nhận biết
Hai đại dương bao quanh phía bắc và phía đông lãnh thổ Liên bang Nga là
- 3Thông hiểu
Khó khăn lớn nhất do vị trí ở vĩ độ cao mang lại cho Liên bang Nga là
Hai phần tự nhiên
- 1Nhận biết
Ranh giới chia lãnh thổ Liên bang Nga thành hai phần tự nhiên tây – đông là
- 2Thông hiểu
Đặc điểm địa hình phần phía đông sông Ê-nít-xây là
- 3Thông hiểu
Đồng bằng Tây Xi-bia nổi bật về
- 4Vận dụng
Bể than Cu-dơ-bát nằm ở khoảng 87°Đ, 54°B; ở vĩ độ đó sông Ê-nít-xây chảy qua khoảng 93°Đ. Nhận định đúng là
Khí hậu, sông hồ, tài nguyên
- 1Nhận biết
Kiểu khí hậu chiếm phần lớn lãnh thổ Liên bang Nga là
- 2Thông hiểu
Các sông lớn ở Xi-bia (Ôp, Ê-nít-xây, Lê-na) có giá trị giao thông hạn chế chủ yếu vì
- 3Thông hiểu Dựa vào bảng: Biết diện tích rừng thế giới năm 2020 khoảng 4 059 triệu ha. Rừng của Liên bang Nga chiếm % diện tích rừng thế giới (làm tròn một chữ số thập phân).
- 4Vận dụng
Vì sao chi phí khai thác khoáng sản ở phía đông Liên bang Nga rất cao dù trữ lượng lớn?
Tính và đọc bảng dân số
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng: Mật độ dân số Liên bang Nga năm 2020 là người/km² (làm tròn một chữ số thập phân).
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng: Số dân thành thị năm 2020 là bao nhiêu triệu người? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng ở câu trên, lấy năm 2000 = 100 %, dân số năm 2023 bằng bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Thông hiểu
Dựa vào bảng: Nhận xét đúng là
- 5Nhận biết
Phần lớn dân cư Liên bang Nga tập trung ở
Dân cư, xã hội — vận dụng
- 1Thông hiểu
Khó khăn lớn nhất về dân cư đối với phát triển kinh tế Liên bang Nga là
- 2Nhận biết
Quốc gia phóng thành công vệ tinh nhân tạo đầu tiên của loài người (năm 1957) là
- 3Vận dụng
Giải pháp phù hợp nhất để khai thác tài nguyên vùng phía đông Liên bang Nga là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Dân cư Liên bang Nga tập trung ở phần châu Âu chủ yếu do
- 2Thông hiểu
Hồ Bai-can nổi tiếng là hồ
- 3Vận dụng
Ý nào thể hiện đúng mối quan hệ giữa tự nhiên và dân cư Liên bang Nga?
- 4Vận dụng
Lãnh thổ Liên bang Nga trải qua 11 múi giờ chủ yếu là do
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng dân số và tỉ lệ dân thành thị của Liên bang Nga (Ngân hàng Thế giới):
a)Tỉ lệ dân thành thị tăng liên tục trong giai đoạn 2000 – 2023.
b)Dân số năm 2023 nhiều hơn năm 2000.
c)Năm 2020 số dân thành thị khoảng 108,5 triệu người.
d)Dân số giảm chủ yếu vì lãnh thổ bị thu hẹp.
- 2Vận dụng
Cho thông tin: "Lãnh thổ Liên bang Nga được chia làm hai phần bởi sông Ê-nít-xây. Phía tây phần lớn là đồng bằng; phía đông phần lớn là núi và cao nguyên, có nhiều tài nguyên nhưng khí hậu rất khắc nghiệt."
a)Đồng bằng Tây Xi-bia và dãy U-ran thuộc phần phía tây sông Ê-nít-xây.
b)Phía đông thưa dân chủ yếu vì nghèo tài nguyên.
c)Cao nguyên Trung Xi-bia thuộc phần phía đông.
d)Sông Ê-nít-xây cũng là ranh giới giữa châu Âu và châu Á.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng: Mật độ dân số Liên bang Nga năm 2020 là bao nhiêu người/km²? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng: Số dân thành thị năm 2020 là bao nhiêu triệu người? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng ở câu trên, lấy năm 2000 = 100 %, dân số năm 2010 bằng bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Thông hiểu Với bảng ở câu trên, từ năm 2000 đến năm 2023 dân số Liên bang Nga giảm bao nhiêu triệu người? Đáp số:
- 5Vận dụng Dựa vào bảng: Biết diện tích rừng thế giới năm 2020 khoảng 4 059 triệu ha. Rừng Liên bang Nga chiếm bao nhiêu % rừng thế giới? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 6Vận dụng Diện tích Liên bang Nga khoảng 17,1 triệu km², Việt Nam khoảng 0,331 triệu km². Diện tích Nga gấp bao nhiêu lần Việt Nam? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: ranh giới châu Âu – châu Á (U-ran) khác ranh giới hai phần tự nhiên (sông Ê-nít-xây); địa hình, khoáng sản từng phần (Tây Xi-bia dầu khí, Đông Âu đất đen, phía đông kim cương, vàng); khí hậu ôn đới lục địa; vì sao dân dồn về phía tây.
- •Phần II hay cho bảng dân số, tỉ lệ thành thị hoặc đoạn mô tả hai phần lãnh thổ: ý dễ mất điểm là coi dân số Nga tăng, giải thích thưa dân bằng "nghèo tài nguyên", nhầm Ê-nít-xây với U-ran. Phần III: mật độ, dân thành thị, tốc độ tăng (năm gốc = 100 %), tỉ trọng.
- •Nối bài: bài 21 (kinh tế Nga dựa vào tài nguyên vừa học) và bài 22 (dầu khí Tây Xi-bia); so sánh với bài 18 Hoa Kỳ (hai cường quốc lãnh thổ rộng); Liên Xô ra đời (1922), tan rã (1991) ở Lịch sử 11 bài 3 – 4.
Kinh tế Liên bang Nga