Địa lý lớp 11
Bài 21 · Cơ bản

Kinh tế Liên bang Nga

Trình bày tình hình phát triển kinh tế Liên bang Nga qua các giai đoạn, các ngành công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ và bốn vùng kinh tế chính; giải thích vai trò của năng lượng; tính tốc độ tăng trưởng, GDP/người, giá trị theo tỉ trọng từ bảng số liệu.

Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 21

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Ba giai đoạn: thời Liên Xô — Nga là trụ cột của một cường quốc công nghiệp; thập niên 1990 (sau khi Liên Xô tan rã năm 1991) — khủng hoảng, sản xuất sụt, lạm phát; từ năm 2000 — phục hồi, tăng trưởng nhờ xuất khẩu dầu khí và cải cách.
  • 2Quy mô: GDP tăng từ 259,7 tỉ USD (2000) lên 2 186,5 tỉ USD (2024) nhưng lên xuống theo giá dầu và tỉ giá (giảm mạnh năm 2015, 2020). Cơ cấu 2024: dịch vụ 57,7 %, công nghiệp – xây dựng 31,4 %, nông – lâm – thuỷ 2,9 %. Thành viên G20, BRICS.
  • 3Công nghiệp — năng lượng là xương sống: nhóm ba nước khai thác dầu nhiều nhất, khí tự nhiên thứ hai thế giới, điện thứ tư; còn luyện kim, cơ khí (máy bay, tàu vũ trụ, quốc phòng), hoá chất, chế biến gỗ; tập trung ở phần châu Âu, U-ran, Tây Xi-bia.
  • 4Nông nghiệp: lúa mì trên vùng đất đen — Nga là nước xuất khẩu lúa mì hàng đầu thế giới; rừng lớn nhất thế giới; thuỷ sản ở Viễn Đông. Dịch vụ: đường sắt xuyên Xi-bia (hơn 9 000 km), đường ống, tuyến biển phương Bắc; xuất khẩu dầu khí, kim loại, lúa mì. Bốn vùng: Trung ương (phát triển nhất), Trung tâm đất đen (nông nghiệp), U-ran (luyện kim), Viễn Đông (cửa ngõ châu Á – Thái Bình Dương).
  • 5Tính nhanh: tốc độ tăng trưởng = năm sau : năm gốc × 100 %; GDP/người = GDP : dân số; giá trị một ngành = GDP × tỉ trọng : 100; mức giảm % = 100 − năm sau : năm trước × 100.

👀 Nhìn là hiểu

Bản đồ Liên bang Nga + biểu đồ GDP tự chạy 5 cảnh: cột GDP 2000 – 2024 mọc theo năm (năm tăng trưởng âm tô đỏ) cùng cơ cấu GDP, mỏ dầu khí và đường ống sang châu Âu, Trung Quốc, trung tâm công nghiệp và vành đai lúa mì, tàu chạy đường sắt xuyên Xi-bia tới Viễn Đông, cảnh so sánh thế mạnh – hạn chế. Bấm "🎮 Tự xếp": kéo thanh năm để xem GDP, cơ cấu từng năm; kéo thẻ ngành vào đúng một trong bốn vùng kinh tế — có một thẻ bẫy.

Vôn-gaÔpÊ-nít-xâyLê-naU-ranBẮC BĂNG DƯƠNGThái Bình Dươngbiển Ô-khốtBiển Đenbiển Ca-xpiMát-xcơ-vaXanh Pê-téc-buaÊ-ca-tê-rin-buaNô-vô-xi-biếcVla-đi-vô-xtốcGDP (tỉ USD, giá hiện hành)1 0002 00020002005201020132015202020222024Cột đỏ: năm GDP tăng trưởng âm. Nguồn: Ngân hàng Thế giới.Năm 2000Tăng trưởng: +10,0 %Nông – lâm – thuỷ5,8 %Công nghiệp – xây dựng33,9 %Dịch vụ49,7 %

Thập niên 1990, sau khi Liên Xô tan rã: kinh tế khủng hoảng.

1 📈 Tình hình phát triển kinh tế

Cần nhớ

  • ✦Thời Liên Xô (1922 – 1991): Nga là trụ cột của một cường quốc công nghiệp — điện, thép, dầu khí, máy bay, vũ trụ.
  • ✦Thập niên 1990: sau khi Liên Xô tan rã (năm 1991), chuyển đổi sang kinh tế thị trường ⇒ khủng hoảng: sản xuất sụt giảm, lạm phát cao, nợ nước ngoài lớn.
  • ✦Từ năm 2000: chính sách ổn định, cải cách + giá dầu cao ⇒ phục hồi, GDP tăng nhanh tới năm 2013. Sau đó kinh tế chao đảo theo giá dầu, tỉ giá đồng rúp, đại dịch và các lệnh cấm vận (từ năm 2014, nhất là từ năm 2022).

GDP giá hiện hành và tăng trưởng GDP (Ngân hàng Thế giới)

NămGDP (tỉ USD)Tăng trưởng (%)
2000259,710,0
20101 524,94,5
20132 292,51,8
20151 363,5−2,0
20201 493,1−2,7
20242 186,54,9

Dạng bài

Đọc bảng GDP: tốc độ tăng trưởng và GDP/người

  1. 1 Tốc độ tăng trưởng (năm gốc = 100 %) = GDP năm sau : GDP năm gốc × 100.
  2. 2 Mức giảm % giữa hai năm = 100 − (năm sau : năm trước × 100).
  3. 3 GDP/người = GDP : dân số — đổi đơn vị: tỉ USD : triệu người = nghìn USD/người.
  4. 4 Kiểm tra: GDP tính bằng USD còn phụ thuộc tỉ giá — năm 2015 tăng trưởng chỉ −2,0 % mà GDP (USD) giảm hơn 40 % so với 2013 vì giá dầu lao dốc kéo đồng rúp mất giá ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy tốc độ tăng trưởng GDP hằng năm (cột %) để kết luận quy mô GDP: năm 2024 tăng trưởng 4,9 % nhưng GDP (USD) vẫn thấp hơn năm 2013. Và quên đổi đơn vị khi chia tỉ USD cho triệu người.

🧮
Làm mẫu

GDP Liên bang Nga năm 2000 là 259,7 tỉ USD (dân số 146,6 triệu), năm 2024 là 2 186,5 tỉ USD (dân số 143,7 triệu). Tính tốc độ tăng trưởng GDP năm 2024 so với 2000 và GDP/người hai năm.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Kinh tế Nga mạnh toàn diện như thời Liên Xô" — sai: nay phụ thuộc lớn vào xuất khẩu năng lượng, nguyên liệu; chế tạo dân dụng chưa mạnh, dễ chịu tác động của giá dầu, cấm vận.
  • ✦"GDP năm 2015 giảm hơn 40 % vì sản xuất sụt 40 %" — sai: tăng trưởng thực chỉ −2,0 %; phần lớn mức giảm là do đồng rúp mất giá khi tính đổi ra USD.

2 🏭 Công nghiệp

Cần nhớ

  • ✦Ngành truyền thống, xương sống: khai thác dầu khí — Nga thuộc nhóm ba nước khai thác dầu nhiều nhất (cùng Hoa Kỳ, A-rập Xê-út), khí tự nhiên thứ hai thế giới; là nước xuất khẩu dầu khí hàng đầu, nguồn thu ngoại tệ, ngân sách chủ yếu.
  • ✦Điện đứng thứ tư thế giới: nhiệt điện (khí, than), thuỷ điện trên Vôn-ga, Ê-nít-xây, An-ga-ra, điện hạt nhân.
  • ✦Luyện kim đen và màu, cơ khí (máy bay, tàu vũ trụ, quốc phòng), hoá chất, khai thác và chế biến gỗ; phân bố chủ yếu ở phần châu Âu, U-ran, Tây Xi-bia — gần nguyên liệu, lao động, thị trường.

Một số ngành công nghiệp và nơi phân bố chính

NgànhNơi phân bố chínhNhân tố
Dầu khíTây Xi-bia, U-ran – Vôn-ga, Bắc Cực, Xa-kha-linTrữ lượng lớn
Luyện kimU-ran, Cu-dơ-bát, Cuốc-xcơGần quặng sắt, than
Cơ khí, hàng không – vũ trụMát-xcơ-va, Xanh Pê-téc-bua, U-ranLao động kĩ thuật, khoa học
Khai thác, chế biến gỗXi-bia, Viễn Đông, tây bắc phần châu ÂuRừng tai-ga rộng lớn

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Dệt may, điện tử tiêu dùng là thế mạnh của Nga" — sai: thế mạnh là năng lượng, luyện kim, cơ khí nặng, quốc phòng, vũ trụ.
  • ✦"Công nghiệp Nga phân bố đều cả nước" — sai: dồn ở phía tây (phần châu Âu, U-ran, Tây Xi-bia); phía đông chủ yếu khai thác.

3 🌾 Nông nghiệp, lâm nghiệp, thuỷ sản

Cần nhớ

  • ✦Đất canh tác ở đồng bằng Đông Âu (vùng đất đen) và phía nam Tây Xi-bia; khí hậu ôn đới ⇒ cây ôn đới.
  • ✦Lúa mì là cây chủ lực — Nga trở thành nước xuất khẩu lúa mì hàng đầu thế giới (từ khoảng năm 2016); còn lúa mạch, hướng dương, củ cải đường, khoai tây; chăn nuôi bò, lợn, cừu.
  • ✦Lâm nghiệp: rừng lớn nhất thế giới ⇒ gỗ, giấy đứng hàng đầu. Thuỷ sản: biển Ô-khốt, biển Nhật Bản (Viễn Đông), biển Ba-ren.
Thuận lợi

Đất đen màu mỡ, đồng bằng rộng; quỹ đất lớn; vùng biển giàu hải sản; chính sách hỗ trợ nông nghiệp, cơ giới hoá.

Hạn chế

Phần lớn lãnh thổ quá lạnh, mùa sinh trưởng ngắn; hạn hán ở phía nam; không trồng được cây nhiệt đới.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Khí hậu lạnh nên Nga phải nhập khẩu lương thực" — sai: Nga xuất khẩu lúa mì hàng đầu; lạnh chỉ hạn chế cây nhiệt đới (cà phê, cao su, lúa gạo).
  • ✦Nhầm vùng nông nghiệp chính sang Xi-bia — đất tốt nhất là vùng đất đen ở phần châu Âu.

4 🚆 Dịch vụ

Cần nhớ

  • ✦Dịch vụ chiếm hơn một nửa GDP (57,7 % năm 2024).
  • ✦Giao thông: đường sắt xuyên Xi-bia (Mát-xcơ-va – Vla-đi-vô-xtốc, khoảng 9 300 km) và đường sắt BAM; hệ thống đường ống dầu khí rất dài; hàng không; tuyến biển phương Bắc dọc Bắc Băng Dương.
  • ✦Ngoại thương: xuất dầu khí, kim loại, lúa mì, phân bón, gỗ, vũ khí; nhập máy móc, hàng tiêu dùng; thị trường châu Á ngày càng quan trọng. Du lịch: Mát-xcơ-va, Xanh Pê-téc-bua, hồ Bai-can.

Cơ cấu GDP theo ngành (%, Ngân hàng Thế giới)

Thành phần20002024
Nông – lâm – thuỷ sản5,82,9
Công nghiệp – xây dựng33,931,4
Dịch vụ49,757,7
Thuế sản phẩm trừ trợ cấp10,68,0

Dạng bài

Tính giá trị một ngành từ tỉ trọng

  1. 1 Giá trị ngành = GDP × tỉ trọng : 100 (cùng năm).
  2. 2 So sánh tỉ trọng hai năm theo điểm % (lấy hiệu), không lấy thương.
  3. 3 Tỉ trọng giảm chưa chắc giá trị giảm: phải nhân với GDP từng năm rồi mới so.
  4. 4 Kiểm tra: tổng các thành phần trong bảng phải bằng 100 % ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kết luận "công nghiệp suy giảm" chỉ vì tỉ trọng giảm từ 33,9 % xuống 31,4 % — giá trị tuyệt đối vẫn tăng mạnh. Và quên dòng "thuế sản phẩm" nên thấy tổng không đủ 100 %.

📊
Làm mẫu

Năm 2024 GDP Nga 2 186,5 tỉ USD; dịch vụ chiếm 57,7 %, công nghiệp – xây dựng 31,4 %. Tính giá trị hai khu vực. Năm 2000 công nghiệp – xây dựng chiếm 33,9 % của 259,7 tỉ USD — giá trị công nghiệp tăng hay giảm?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Đường sắt xuyên Xi-bia chỉ có ý nghĩa nội địa" — sai: tuyến nối châu Âu với Thái Bình Dương, là hành lang vận tải Á – Âu cho cả hàng quốc tế.
  • ✦"Dịch vụ hơn một nửa GDP nên Nga không còn phụ thuộc năng lượng" — sai: phần lớn xuất khẩu, ngân sách vẫn dựa vào dầu khí; giao thông, thương mại cũng phục vụ ngành này.

5 🗺️ Các vùng kinh tế

Bốn vùng kinh tế chính

VùngVị tríĐặc điểm nổi bật
Trung ươngQuanh Mát-xcơ-va, phần châu ÂuPhát triển nhất, lâu đời; chế tạo máy, hoá chất, dịch vụ, khoa học
Trung tâm đất đenPhía nam vùng Trung ươngĐất đen màu mỡ ⇒ lúa mì, củ cải đường; quặng sắt Cuốc-xcơ, luyện kim
U-ranDọc dãy U-ranGiàu khoáng sản ⇒ luyện kim, khai khoáng, cơ khí nặng; có dầu khí
Viễn ĐôngVen Thái Bình Dương, gần 7 triệu km²Giàu than, vàng, gỗ, thuỷ sản; cửa ngõ ra châu Á – Thái Bình Dương (cảng Vla-đi-vô-xtốc); thưa dân, đang được ưu tiên phát triển

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Viễn Đông kém phát triển vì nghèo tài nguyên" — sai: rất giàu tài nguyên; chậm phát triển vì khí hậu khắc nghiệt, xa trung tâm, thưa dân, hạ tầng yếu.
  • ✦Xếp vùng dầu khí Tây Xi-bia vào U-ran hay Viễn Đông — sai: Tây Xi-bia là vùng riêng nằm giữa hai vùng đó.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

📈

Tình hình phát triển

  1. 1
    Nhận biết

    Thập niên 1990, kinh tế Liên bang Nga

  2. 2
    Thông hiểu

    Nhân tố quan trọng nhất giúp kinh tế Nga phục hồi và tăng trưởng nhanh giai đoạn 2000 – 2013 là

  3. 3
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Lấy năm 2000 = 100 %, GDP năm 2010 bằng % (làm tròn một chữ số thập phân).
  4. 4
    Vận dụng Với bảng ở câu trên, GDP năm 2015 giảm bao nhiêu % so với năm 2013? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Năm 2000 GDP Liên bang Nga là 259,7 tỉ USD, dân số 146,6 triệu người. GDP/người năm 2000 là bao nhiêu USD? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
  6. 6
    Thông hiểu

    Dựa vào bảng: Nhận xét đúng là

🏭

Công nghiệp

  1. 1
    Nhận biết

    Ngành công nghiệp giữ vai trò xương sống của nền kinh tế Liên bang Nga là

  2. 2
    Thông hiểu

    Vì sao kinh tế Nga dễ biến động theo giá dầu thế giới?

  3. 3
    Thông hiểu

    Ngành luyện kim của Nga tập trung ở vùng U-ran chủ yếu nhờ

  4. 4
    Nhận biết

    Về sản lượng khí tự nhiên, Liên bang Nga đứng thứ hai thế giới, chỉ sau

🌾

Nông nghiệp, dịch vụ

  1. 1
    Nhận biết

    Nông sản xuất khẩu hàng đầu thế giới của Liên bang Nga là

  2. 2
    Nhận biết

    Tuyến đường sắt xuyên Xi-bia nối Mát-xcơ-va với

  3. 3
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Từ năm 2000 đến 2024, tỉ trọng dịch vụ trong GDP tăng điểm phần trăm.
  4. 4
    Vận dụng Với bảng ở câu trên, biết GDP năm 2024 là 2 186,5 tỉ USD. Giá trị khu vực công nghiệp – xây dựng năm 2024 là bao nhiêu tỉ USD? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
🗺️

Các vùng kinh tế

  1. 1
    Nhận biết

    Vùng kinh tế phát triển nhất, lâu đời nhất của Liên bang Nga là

  2. 2
    Thông hiểu

    Vùng Trung tâm đất đen nổi bật về

  3. 3
    Thông hiểu

    Vùng kinh tế được xem là cửa ngõ của Nga ra châu Á – Thái Bình Dương là

  4. 4
    Vận dụng

    Việt Nam nhập khẩu lúa mì và cần nhiều phân bón, năng lượng. Hướng hợp tác kinh tế với Nga phù hợp với thế mạnh hai bên là

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Vùng Viễn Đông của Liên bang Nga chậm phát triển chủ yếu do

  2. 2
    Thông hiểu

    Ngành nào sau đây KHÔNG phải thế mạnh nổi bật của công nghiệp Liên bang Nga?

  3. 3
    Vận dụng

    Dựa vào bảng: Năm 2015 tăng trưởng GDP chỉ −2,0 % nhưng GDP tính bằng USD giảm hơn 40 % so với năm 2013, chủ yếu vì

  4. 4
    Vận dụng

    Hướng phát triển phù hợp để kinh tế Nga bớt phụ thuộc vào giá dầu là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng GDP giá hiện hành và tăng trưởng GDP của Liên bang Nga (Ngân hàng Thế giới):

    a)GDP năm 2024 gấp hơn 8 lần năm 2000.

    b)GDP tăng liên tục trong giai đoạn 2000 – 2024.

    c)Các năm có tăng trưởng GDP âm trong bảng là 2015 và 2020.

    d)GDP năm 2024 là cao nhất trong bảng.

  2. 2
    Vận dụng

    Cho bảng cơ cấu GDP của Liên bang Nga (Ngân hàng Thế giới):

    a)Dịch vụ chiếm hơn một nửa GDP năm 2024.

    b)Tỉ trọng nông – lâm – thuỷ sản năm 2024 giảm một nửa so với năm 2000.

    c)Tỉ trọng công nghiệp – xây dựng giảm nên giá trị công nghiệp năm 2024 thấp hơn năm 2000.

    d)Dịch vụ chiếm hơn một nửa GDP chứng tỏ Nga không còn phụ thuộc vào xuất khẩu năng lượng.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Lấy năm 2000 = 100 %, GDP năm 2024 bằng bao nhiêu %? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên, GDP năm 2013 gấp bao nhiêu lần năm 2000? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Với bảng ở câu trên, GDP năm 2015 giảm bao nhiêu % so với năm 2010? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng Năm 2024 GDP Liên bang Nga là 2 186,5 tỉ USD, dân số 143,7 triệu người. GDP/người là bao nhiêu nghìn USD? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Dựa vào bảng: Biết GDP năm 2024 là 2 186,5 tỉ USD. Giá trị khu vực dịch vụ năm 2024 là bao nhiêu tỉ USD? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
  6. 6
    Thông hiểu Với bảng cơ cấu ở câu trên, tỉ trọng công nghiệp – xây dựng năm 2024 giảm bao nhiêu điểm phần trăm so với năm 2000? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I hay hỏi: các giai đoạn (khủng hoảng thập niên 1990, phục hồi từ 2000), dầu khí là xương sống, vì sao kinh tế dễ biến động theo giá dầu, lúa mì xuất khẩu hàng đầu, đường sắt xuyên Xi-bia, đặc điểm bốn vùng (Trung ương phát triển nhất, Viễn Đông cửa ngõ châu Á – Thái Bình Dương).
  • •Phần II hay cho bảng GDP, cơ cấu GDP: ý dễ mất điểm là cho rằng GDP tăng liên tục, coi tỉ trọng giảm là giá trị giảm, nhầm "tăng trưởng %" với "quy mô GDP". Phần III: tốc độ tăng trưởng (năm gốc = 100 %), gấp mấy lần, mức giảm %, GDP/người, giá trị theo tỉ trọng, điểm %.
  • •Nối bài: bài 20 (tài nguyên, dân cư quyết định phân bố ngành), bài 22 (thực hành dầu khí Nga); so sánh với kinh tế Hoa Kỳ (bài 19) và Trung Quốc (bài 27); bối cảnh Liên Xô tan rã ở Lịch sử 11 bài 4.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Thực hành: Tìm hiểu về công nghiệp khai thác dầu khí của Liên bang Nga