Địa lý lớp 11
Bài 22 · Cơ bản

Thực hành: Tìm hiểu về công nghiệp khai thác dầu khí của Liên bang Nga

Chọn đúng dạng biểu đồ cho sản lượng dầu, khí của Liên bang Nga qua các năm; tính tốc độ tăng trưởng (năm gốc = 100 %), mức tăng bình quân, mức giảm, tỉ lệ xuất khẩu; nhận xét có số liệu và giải thích bằng nhân tố; nêu phân bố, vai trò của ngành dầu khí.

Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 22

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Số liệu (Energy Institute): dầu 326,7 (2000) → 573,4 (2019) → 524,4 (2020) → 541,6 triệu tấn (2023); khí 537,1 → 679,0 → 638,4 → 586,4 tỉ m³. Nga thuộc nhóm ba nước khai thác dầu nhiều nhất, khí thứ hai thế giới.
  • 2Chọn biểu đồ: một chỉ tiêu qua nhiều năm ⇒ đường (diễn biến) hoặc cột (quy mô); dầu (triệu tấn) và khí (tỉ m³) khác đơn vị ⇒ kết hợp hai trục, hai biểu đồ riêng, hoặc đổi về tốc độ tăng trưởng (năm gốc = 100 %) để vẽ hai đường chung một trục.
  • 3Nhận xét: dầu tăng mạnh 2000 – 2019 (gấp 1,75 lần), nhanh nhất 2000 – 2005, chậm hẳn sau 2010; giảm năm 2020 (−49,0 triệu tấn) rồi phục hồi một phần. Khí tăng chậm hơn dầu, đỉnh 2019, giảm sau 2021.
  • 4Giải thích: trữ lượng lớn (Tây Xi-bia, U-ran – Vôn-ga, mỏ mới Đông Xi-bia, Bắc Cực), vốn – công nghệ, giá dầu cao đầu thế kỉ XXI, đường ống sang châu Âu rồi châu Á; 2020 giảm do đại dịch COVID-19 và cắt giảm của OPEC+. Vai trò: nguồn ngoại tệ, ngân sách lớn nhất, nhưng tạo sự lệ thuộc ⇒ cần đa dạng hoá.
  • 5Tính nhanh: tốc độ = năm sau : năm gốc × 100 %; bình quân năm = (cuối − đầu) : số năm; mức giảm % = phần giảm : năm trước × 100; tỉ lệ xuất khẩu = xuất khẩu : khai thác × 100.

👀 Nhìn là hiểu

Xưởng biểu đồ dầu khí Nga: xem các biểu đồ từ cùng một bảng tự vẽ dần (đường dầu dốc nhất 2000 – 2005 và tụt năm 2020, hai đường tốc độ tăng trưởng dầu – khí, cột + đường hai trục, cột khí từng năm), kéo thanh năm để tự xem; "Chọn biểu đồ" kéo thẻ vào khung theo từ khoá; "Xưởng tính" làm từng bước tốc độ tăng trưởng, mức tăng – giảm, tỉ lệ xuất khẩu năm 2020.

Bảng số liệu: sản lượng dầu mỏ và khí tự nhiên của Liên bang Nga
NămDầu mỏ
(triệu tấn)
Khí tự nhiên
(tỉ m³)
2000326,7537,1
2005474,8589,5
2010512,3598,4
2015544,6584,4
2019573,4679
2020524,4638,4
2023541,6586,4

Nguồn: Energy Institute, Statistical Review of World Energy 2026 (qua Our World in Data), quy đổi ra triệu tấn và tỉ m³, làm tròn. Xuất khẩu 2020: SGK Địa lí 11 Kết nối tri thức.

0200400600(triệu tấn)2000200520102015201920202023
  • Dầu mỏ

Biểu đồ sản lượng dầu mỏ của Liên bang Nga, giai đoạn 2000 – 2023 (triệu tấn)

Kéo thanh bên dưới để vẽ từng mốc.

2000
2005
2010
2015
2019
2020
2023

💡 Cùng một bảng số liệu, đề khác từ khoá thì dạng biểu đồ khác. Sang 🧩 Chọn biểu đồ để tự chọn.

1 📊 Chọn dạng biểu đồ

Số liệu dầu khí thường gặp và cách vẽ

Số liệuDạng biểu đồLưu ý
Sản lượng dầu qua 7 nămĐườngNăm theo khoảng cách tỉ lệ
Dầu và khí, số tuyệt đốiKết hợp (cột + đường)Hai trục tung, hai đơn vị
Tốc độ tăng trưởng dầu và khíĐườngNăm gốc = 100 %, cùng xuất phát
Khí ở vài năm, so quy môCộtTrục tung từ 0
Cơ cấu xuất khẩu dầu theo thị trường, một nămTrònTổng 100 %

Dạng bài

Chọn biểu đồ khi có hai chỉ tiêu khác đơn vị

  1. 1 Gạch chân từ khoá: "diễn biến", "tốc độ tăng trưởng", "so sánh quy mô", "cơ cấu".
  2. 2 Kiểm tra đơn vị: dầu là triệu tấn, khí là tỉ m³ ⇒ không chung một trục tung.
  3. 3 Đề cho số tuyệt đối ⇒ kết hợp (cột trục trái, đường trục phải) hoặc hai biểu đồ riêng; đề hỏi tốc độ ⇒ đổi về % năm gốc rồi vẽ hai đường.
  4. 4 Kiểm tra: tên biểu đồ đủ nội dung, phạm vi (Liên bang Nga), thời gian (2000 – 2023), đơn vị ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Vẽ dầu (triệu tấn) và khí (tỉ m³) thành hai đường trên cùng một trục số tuyệt đối: độ dốc hai đường không so sánh được, sai quy tắc đơn vị.

🛢️
Làm mẫu

Đề: "Vẽ biểu đồ thể hiện tốc độ tăng trưởng sản lượng dầu mỏ và khí tự nhiên của Liên bang Nga giai đoạn 2000 – 2023". Chọn biểu đồ và tính giá trị năm 2019.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🧮 Tính tốc độ, mức tăng, mức giảm

Sản lượng dầu (triệu tấn) theo giai đoạn

Giai đoạnThay đổiSố nămBình quân/năm
2000 – 2005+148,15+29,6
2005 – 2010+37,55+7,5
2010 – 2019+61,19+6,8
2019 – 2020−49,01−49,0
2020 – 2023+17,23+5,7

Dạng bài

Tốc độ tăng trưởng và mức giảm

  1. 1 Tốc độ tăng trưởng = năm sau : năm gốc × 100 (%). Ví dụ 175,5 % nghĩa là tăng 75,5 %, gấp 1,755 lần.
  2. 2 Bình quân mỗi năm = (cuối − đầu) : số năm của giai đoạn (đếm đúng: 2010 – 2019 là 9 năm).
  3. 3 Mức giảm % = (năm trước − năm sau) : năm trước × 100.
  4. 4 Kiểm tra: tốc độ dưới 100 % là giảm; giai đoạn ngắn dài khác nhau thì so bình quân năm ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy mức giảm chia cho năm sau (49,0 : 524,4 ≈ 9,3 %); hoặc đọc "175,5 %" thành "tăng 175,5 %".

📉
Làm mẫu

Sản lượng dầu Nga năm 2019 là 573,4 triệu tấn, năm 2020 là 524,4 triệu tấn. Năm 2020 giảm bao nhiêu triệu tấn, bao nhiêu %?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Vẽ dầu và khí chung một trục số tuyệt đối — sai: khác đơn vị ⇒ hai trục tung, hai biểu đồ, hoặc tốc độ tăng trưởng.
  • ✦Chia mức tăng 2010 – 2019 cho 10 năm — sai: giai đoạn đó chỉ có 9 năm.

3 ✍️ Nhận xét và giải thích

Nhận xét mẫu

  • ✦Khái quát: sản lượng dầu khí của Nga lớn và nhìn chung tăng giai đoạn 2000 – 2019, sau đó biến động.
  • ✦Dầu: từ 326,7 lên 573,4 triệu tấn (2000 – 2019), gấp 1,75 lần; nhanh nhất 2000 – 2005 (+29,6 triệu tấn/năm), chậm hẳn sau 2010 (+6,8/năm); giảm năm 2020 (−49,0 triệu tấn, −8,5 %), năm 2023 phục hồi lên 541,6 nhưng chưa bằng 2019.
  • ✦Khí: tăng chậm hơn dầu (2019 bằng 126,4 % năm 2000), đỉnh 679,0 tỉ m³ năm 2019 (2021 còn cao hơn), giảm còn 586,4 tỉ m³ năm 2023.

Dạng bài

Giải thích diễn biến sản lượng bằng nhân tố

  1. 1 Tài nguyên: trữ lượng lớn ở Tây Xi-bia, U-ran – Vôn-ga; mở mỏ mới ở Đông Xi-bia, Xa-kha-lin, thềm Bắc Cực.
  2. 2 Vốn, công nghệ, giá: giá dầu cao đầu thế kỉ XXI ⇒ đầu tư mạnh ⇒ tăng nhanh 2000 – 2005; mỏ cũ cạn dần, mỏ mới xa và đắt ⇒ chậm sau 2010.
  3. 3 Thị trường, chính sách: đường ống sang châu Âu, từ 2019 đường ống khí "Sức mạnh Xi-bia" sang Trung Quốc; 2020 nhu cầu thế giới sụt vì đại dịch, Nga cắt giảm theo thoả thuận OPEC+; từ 2022 xuất khẩu khí bằng đường ống sang châu Âu giảm mạnh.
  4. 4 Kiểm tra: một biến động đột ngột trong 1 năm (2020) phải giải thích bằng cầu, chính sách, không phải "hết mỏ" ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Giải thích cú giảm năm 2020 bằng "mỏ dầu đã cạn": mỏ không cạn đột ngột trong một năm rồi bật lại; nguyên nhân là nhu cầu sụt và cắt giảm theo thoả thuận.

🔎
Làm mẫu

Giải thích vì sao sản lượng dầu Nga tăng nhanh giai đoạn 2000 – 2005 nhưng chậm hẳn giai đoạn 2010 – 2019.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Sản lượng tăng liên tục nên Nga có thể khai thác mãi" — sai: dầu khí không tái tạo; nhịp tăng đã chậm hẳn sau 2010.
  • ✦"Nga chỉ xuất khẩu dầu khí sang châu Âu" — sai: Nga đang chuyển hướng mạnh sang châu Á (Trung Quốc, Ấn Độ).

4 🛢️ Phân bố và vai trò

Các vùng dầu khí chính

VùngĐặc điểmGhi chú
Tây Xi-biaLớn nhất, khai thác từ thập niên 1960Nhiều mỏ cũ đang suy giảm
U-ran – Vôn-gaKhai thác lâu đời ở phần châu ÂuGần thị trường, đường ống
Đông Xi-bia, Viễn Đông, Xa-kha-linMỏ mới, hướng xuất khẩu sang châu ÁĐường ống sang Trung Quốc, cảng Thái Bình Dương
Thềm lục địa Bắc CựcTiềm năng lớn, khai thác khó, tốn kémCần công nghệ cao, chịu băng giá
Vai trò

Nguồn ngoại tệ, ngân sách lớn nhất; cung cấp năng lượng cho công nghiệp trong nước; tạo việc làm, phát triển vùng Xi-bia; Nga là nhà cung cấp năng lượng lớn cho châu Âu, châu Á.

Thách thức

Kinh tế lệ thuộc giá dầu; mỏ cũ cạn dần, mỏ mới đắt; môi trường băng giá dễ tổn thương; biến động thị trường, cấm vận ⇒ cần đa dạng hoá kinh tế và thị trường.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Xếp vùng dầu khí lớn nhất là Viễn Đông hay vùng Trung ương — sai: lớn nhất là Tây Xi-bia.
  • ✦"Gần một nửa sản lượng dầu được xuất khẩu" là nói về dầu thô (2020: 260 triệu tấn ≈ 49,6 %); Nga còn xuất sản phẩm lọc dầu từ phần chế biến trong nước.

5 📝 Khung trình bày bài thực hành (không chấm)

Bốn phần

  • ✦Tên biểu đồ: "Biểu đồ sản lượng dầu mỏ và khí tự nhiên của Liên bang Nga, giai đoạn 2000 – 2023".
  • ✦Biểu đồ: kết hợp cột (dầu, triệu tấn, trục trái) + đường (khí, tỉ m³, trục phải); hoặc hai đường tốc độ tăng trưởng (2000 = 100 %); có chú giải.
  • ✦Nhận xét: khái quát → từng chỉ tiêu, có số liệu (nhanh nhất, giảm 2020, đỉnh 2019).
  • ✦Giải thích + vai trò: tài nguyên, vốn – công nghệ, thị trường – chính sách; vai trò với ngân sách, xuất khẩu, sự lệ thuộc.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

📊

Chọn dạng biểu đồ

  1. 1
    Nhận biết

    Để thể hiện sản lượng dầu mỏ của Nga qua bảy năm (2000 – 2023), dạng biểu đồ thích hợp nhất là

  2. 2
    Thông hiểu

    Thể hiện sản lượng dầu (triệu tấn) và khí (tỉ m³) bằng số tuyệt đối trên cùng một biểu đồ, dạng thích hợp nhất là

  3. 3
    Thông hiểu

    Muốn vẽ dầu và khí thành hai đường trên một trục tung, cần xử lí số liệu thế nào?

  4. 4
    Vận dụng

    Thể hiện cơ cấu thị trường xuất khẩu dầu thô của Nga năm 2020 và năm 2023 (hai năm), dạng biểu đồ thích hợp là

🧮

Tính tốc độ, mức tăng, mức giảm

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Lấy năm 2000 = 100 %, sản lượng dầu năm 2019 bằng % (làm tròn một chữ số thập phân).
  2. 2
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên, lấy năm 2000 = 100 %, sản lượng khí năm 2023 bằng bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  3. 3
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên, giai đoạn 2000 – 2005 bình quân mỗi năm sản lượng dầu tăng thêm bao nhiêu triệu tấn? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng Với bảng ở câu trên, giai đoạn 2010 – 2019 bình quân mỗi năm sản lượng dầu tăng thêm bao nhiêu triệu tấn? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Với bảng ở câu trên, năm 2020 sản lượng dầu giảm bao nhiêu % so với năm 2019? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
📖

Đọc bảng số liệu

  1. 1
    Nhận biết

    Dựa vào bảng: Năm sản lượng dầu giảm rõ rệt so với năm liền trước trong bảng là

  2. 2
    Thông hiểu

    Dựa vào bảng: Giai đoạn sản lượng dầu tăng nhanh nhất (bình quân mỗi năm) là

  3. 3
    Thông hiểu

    Với bảng ở câu trên, năm sản lượng khí tự nhiên cao nhất trong bảng là

  4. 4
    Vận dụng

    Với bảng ở câu trên, nhận xét đúng là

✍️

Nhận xét, giải thích, vai trò

  1. 1
    Nhận biết

    Vùng khai thác dầu khí lớn nhất của Liên bang Nga là

  2. 2
    Thông hiểu

    Nguyên nhân chủ yếu làm sản lượng dầu Nga giảm năm 2020 là

  3. 3
    Thông hiểu

    Nhịp tăng sản lượng dầu sau năm 2010 chậm hẳn so với 2000 – 2005 chủ yếu vì

  4. 4
    Vận dụng Dựa vào bảng: Năm 2020, dầu thô xuất khẩu chiếm bao nhiêu % sản lượng dầu khai thác? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng

    Để giảm sự lệ thuộc vào dầu khí, hướng đi phù hợp của Liên bang Nga là

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Tên biểu đồ đầy đủ cho bảng sản lượng dầu khí là

  2. 2
    Thông hiểu

    Về sản lượng khai thác dầu mỏ, Liên bang Nga thuộc nhóm ba nước dẫn đầu thế giới cùng với

  3. 3
    Vận dụng

    Dựa vào bảng: Nhận xét nào KHÔNG đúng?

  4. 4
    Vận dụng

    Đường ống khí "Sức mạnh Xi-bia" (từ năm 2019) thể hiện xu hướng nào của ngành dầu khí Nga?

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng sản lượng dầu mỏ và khí tự nhiên của Liên bang Nga (Energy Institute):

    a)Sản lượng dầu năm 2019 gấp hơn 1,7 lần năm 2000.

    b)Sản lượng khí tăng nhanh hơn sản lượng dầu giai đoạn 2000 – 2019.

    c)Năm 2020 cả dầu và khí đều giảm so với năm 2019.

    d)Có thể vẽ dầu và khí thành hai đường số tuyệt đối trên cùng một trục tung.

  2. 2
    Vận dụng

    Cho bảng khai thác và xuất khẩu dầu khí của Liên bang Nga năm 2020:

    a)Dầu thô xuất khẩu chiếm gần một nửa sản lượng dầu khai thác.

    b)Tỉ lệ xuất khẩu của khí cao hơn của dầu.

    c)Lượng dầu còn lại trong nước sau xuất khẩu dầu thô khoảng 264,4 triệu tấn.

    d)Có thể vẽ biểu đồ tròn gộp dầu và khí xuất khẩu thành một tổng 100 %.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Lấy năm 2000 = 100 %, sản lượng dầu năm 2019 bằng bao nhiêu %? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên, lấy năm 2000 = 100 %, sản lượng khí năm 2019 bằng bao nhiêu %? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Với bảng ở câu trên, năm 2020 sản lượng dầu giảm bao nhiêu % so với năm 2019? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  4. 4
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên, giai đoạn 2000 – 2005 bình quân mỗi năm sản lượng dầu tăng bao nhiêu triệu tấn? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Dựa vào bảng: Tỉ lệ dầu thô xuất khẩu so với sản lượng dầu khai thác năm 2020 là bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  6. 6
    Vận dụng Với bảng ở câu trên, tỉ lệ khí xuất khẩu so với sản lượng khí khai thác năm 2020 là bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I hay hỏi: dạng biểu đồ cho số liệu dầu khí (một chỉ tiêu qua năm ⇒ đường; dầu và khí khác đơn vị ⇒ kết hợp hoặc tốc độ tăng trưởng), tên biểu đồ đủ, vùng dầu khí lớn nhất (Tây Xi-bia), nguyên nhân giảm năm 2020.
  • •Phần II cho bảng sản lượng, xuất khẩu: ý dễ mất điểm là nhầm "175,5 %" với "tăng 175,5 %", chia mức giảm cho năm sau, cho khí tăng liên tục, gộp hai đơn vị. Phần III: tốc độ tăng trưởng, bình quân năm, mức giảm %, tỉ lệ xuất khẩu.
  • •Nối bài: bài 20 (dầu khí Tây Xi-bia trên bản đồ), bài 21 (năng lượng là xương sống kinh tế Nga); so sánh với bài 17 thực hành dầu khí Tây Nam Á và kĩ năng biểu đồ ở Địa 12 bài 19 (thực hành công nghiệp).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội Nhật Bản