Địa lý lớp 11
Bài 23 · Cơ bản

Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội Nhật Bản

Trình bày vị trí, lãnh thổ quần đảo Nhật Bản; phân tích được thuận lợi – khó khăn của tự nhiên (núi, núi lửa, khí hậu bắc – nam, biển, khoáng sản) bằng nhân tố; giải thích dân số già và tính nhanh mật độ, tỉ lệ nhóm tuổi, biên độ nhiệt.

Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 23

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Quần đảo ở Đông Á, trên Thái Bình Dương, diện tích khoảng 378 nghìn km²; bốn đảo lớn từ bắc xuống nam: Hô-cai-đô, Hôn-su (lớn nhất, ~ 60 %), Xi-cô-cư, Kiu-xiu; không có biên giới trên đất liền, nằm trên vành đai lửa Thái Bình Dương.
  • 2Tự nhiên: khoảng 45 là núi, nhiều núi lửa (Phú Sĩ 3 776 m), đồng bằng nhỏ hẹp ven biển (lớn nhất: Can-tô); khí hậu ôn đới gió mùa ở phía bắc, cận nhiệt ở phía nam, mưa nhiều; sông ngắn, dốc; khoáng sản rất nghèo.
  • 3Biển là lợi thế: bờ dài, nhiều vũng vịnh ⇒ cảng; dòng nóng Cư-rô-si-ô gặp dòng lạnh Ôi-a-si-ô ⇒ ngư trường lớn. Khó khăn: động đất, núi lửa, sóng thần (11-3-2011), bão, thiếu đất canh tác.
  • 4Dân số già nhất thế giới: khoảng 126 triệu (2020), giảm từ 2008; người từ 65 tuổi tăng từ 4,9 % (1950) lên 28,6 % (2020), tuổi thọ ~ 84; 92 % dân ở đô thị, tập trung ven biển Hôn-su. Người Nhật cần cù, kỉ luật, coi trọng giáo dục.
  • 5Tính nhanh: mật độ = dân số : diện tích; số người nhóm tuổi = dân số × tỉ lệ; nhóm 15 – 64 = 100 − (0 – 14) − (65+); biên độ nhiệt năm = tháng nóng nhất − tháng lạnh nhất.

👀 Nhìn là hiểu

Bản đồ Nhật Bản tự chạy 5 cảnh: bốn đảo lớn hiện dần, dòng nóng Cư-rô-si-ô gặp dòng lạnh Ôi-a-si-ô thành ngư trường, núi lửa và vòng động đất 2011, khí hậu bắc – nam với gió mùa mang tuyết, rồi cơ cấu tuổi chạy từ 1950 tới 2020; kéo thanh năm để tự xem, "🎮 Tự đặt" kéo 8 thẻ đặc điểm lên đúng chỗ trên bản đồ (có 1 thẻ bẫy).

châu ÁBiển Nhật BảnThái Bình DươngHô-cai-đôHôn-suXi-cô-cưKiu-xiuTô-ky-ôXap-pô-rôXen-đai

Nhật Bản: quần đảo ở Đông Á, giữa Thái Bình Dương.

Năm 2020: dân số ~ 126,1 triệu · từ 65 tuổi 28,6 % — cứ 3,5 người có 1 người già

0–14: 11,9
15–64: 59,5
≥ 65: 28,6
19501960197019801990200020102020% dân số từ 65 tuổi

Nguồn: Cục Thống kê Nhật Bản, điều tra dân số 1950 – 2020 (giữa hai lần điều tra là nội suy).

1 🗾 Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ

Cần nhớ

  • ✦Quần đảo nằm ở Đông Á, phía tây Thái Bình Dương, ngăn với lục địa châu Á bởi Biển Nhật Bản; lãnh thổ kéo dài theo hướng đông bắc – tây nam (khoảng 3 800 km).
  • ✦Gồm bốn đảo lớn: Hô-cai-đô (bắc), Hôn-su (lớn nhất, khoảng 60 % diện tích, có Tô-ky-ô, Ô-xa-ca, Na-gôi-a), Xi-cô-cư, Kiu-xiu (nam) và hàng nghìn đảo nhỏ; diện tích khoảng 378 nghìn km².
  • ✦Thuận lợi: bao quanh là biển ⇒ giao thương đường biển với mọi châu lục, phát triển kinh tế biển; gần các nền kinh tế năng động châu Á – Thái Bình Dương. Khó khăn: nằm trên vành đai lửa Thái Bình Dương ⇒ nhiều động đất, núi lửa; đảo cách biệt ⇒ phải xây cầu, hầm nối các đảo.

Bốn đảo lớn (từ bắc xuống nam)

ĐảoTỉ lệ diện tíchNét nổi bật
Hô-cai-đô~ 21 %Lạnh, tuyết dày, dân thưa; rừng, đồng cỏ
Hôn-su~ 60 %Lớn nhất, đông dân nhất; đồng bằng Can-tô, núi Phú Sĩ
Xi-cô-cư~ 5 %Nhỏ nhất trong bốn đảo, nhiều núi
Kiu-xiu~ 10 %Phía nam, ấm, nhiều núi lửa

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Đảo lớn nhất là Hô-cai-đô vì ở trên cùng bản đồ" — sai: lớn nhất là Hôn-su (~ 60 %); Hô-cai-đô chỉ khoảng 21 %.
  • ✦"Nằm trên vành đai lửa chỉ mang lại tai hoạ" — sai: núi lửa còn cho suối nước nóng, du lịch, đất tốt, và áp lực thiên tai làm Nhật Bản đi đầu công nghệ chống động đất.

2 ⛰️ Điều kiện tự nhiên

Các thành phần tự nhiên: đặc điểm ⇒ ảnh hưởng

Thành phầnĐặc điểmẢnh hưởng
Địa hìnhKhoảng 45 là núi, nhiều núi lửa; đồng bằng nhỏ hẹp ven biển (Can-tô lớn nhất)Thiếu đất canh tác, đất xây dựng; dân, đô thị dồn ra ven biển
Khí hậuGió mùa, mưa nhiều; bắc ôn đới (mùa đông lạnh, tuyết), nam cận nhiệtCây trồng, mùa vụ khác nhau bắc – nam; du lịch tuyết ở phía bắc
Sông, hồSông ngắn, dốc, nhiều nướcCó tiềm năng thuỷ điện, ít giá trị giao thông
BiểnBờ dài khoảng 29 000 km, nhiều vũng vịnh; dòng nóng Cư-rô-si-ô gặp dòng lạnh Ôi-a-si-ôCảng biển tốt; ngư trường lớn
Khoáng sảnRất nghèo: chỉ có ít than, đồng…Phải nhập khẩu hầu hết dầu, than, quặng

Cần nhớ — giải thích bằng nhân tố

  • ✦Khí hậu khác nhau bắc – nam vì lãnh thổ trải dài qua nhiều vĩ độ (khoảng 31°B – 45°B ở bốn đảo lớn): Xap-pô-rô tháng 1 khoảng −3,2 °C, Na-ha (quần đảo phía nam) khoảng 17,3 °C.
  • ✦Mùa đông tuyết rất dày phía Biển Nhật Bản: gió mùa tây bắc lạnh từ lục địa đi qua biển, mang thêm hơi ẩm, gặp núi trên đảo thì đổ tuyết.
  • ✦Ngư trường lớn: nơi dòng nóng gặp dòng lạnh, nước xáo trộn, sinh vật phù du phát triển ⇒ cá tụ về.

Dạng bài

Đọc bảng nhiệt độ – lượng mưa nhiều trạm

  1. 1 Tìm tháng lạnh nhất, nóng nhất mỗi trạm; biên độ nhiệt năm = nóng nhất − lạnh nhất (nhiệt độ âm thì trừ số âm thành cộng).
  2. 2 So vị trí: trạm càng ở phía bắc ⇒ mùa đông càng lạnh, biên độ càng lớn.
  3. 3 So lượng mưa: trạm phía nam đón gió từ biển nhiều hơn ⇒ mưa lớn hơn.
  4. 4 Kiểm tra: kết luận phải khớp "bắc ôn đới – nam cận nhiệt" ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy 22,3 − 3,2 = 19,1 °C: quên rằng −3,2 là nhiệt độ âm, trừ số âm phải thành cộng.

🌡️
Làm mẫu

Dựa vào bảng (nhiệt độ trung bình tháng: °C; lượng mưa: mm; trung bình 1991 – 2020): Tính biên độ nhiệt năm của Xap-pô-rô và Na-ha, nêu nhận xét.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Nhật Bản giàu tài nguyên nên công nghiệp mới mạnh" — sai: Nhật Bản rất nghèo khoáng sản, nhập hầu hết nguyên liệu; sức mạnh đến từ con người, công nghệ.
  • ✦"Toàn bộ Nhật Bản có khí hậu ôn đới" — sai: phía nam (Kiu-xiu, Xi-cô-cư, nam Hôn-su) là cận nhiệt.

3 🌋 Thiên tai và cách Nhật Bản ứng phó

Hạn chế của tự nhiên và cách vượt qua

Hạn chếBiểu hiệnCách ứng phó
Nghèo tài nguyênNhập hầu hết dầu, than, quặngCông nghiệp chế tạo giá trị cao, tiết kiệm năng lượng
Thiếu đất bằng45 là núi, đồng bằng nhỏThâm canh, lấn biển, đô thị nén
Thiên taiĐộng đất, núi lửa, sóng thần, bãoNhà chống động đất, hệ thống cảnh báo sớm, diễn tập
Đảo cách biệtKhông biên giới đất liềnCảng, đóng tàu; cầu, hầm nối các đảo

Cần nhớ

  • ✦Nhật Bản có hơn 100 núi lửa đang hoạt động, mỗi năm hàng nghìn trận động đất; trận động đất cấp 9,0 và sóng thần ngày 11-3-2011 ở Đông Bắc Hôn-su gây sự cố nhà máy điện hạt nhân Phu-cư-si-ma.
  • ✦Nhân tố gây thiên tai: nằm ở ranh giới các mảng kiến tạo (vành đai lửa) và trên đường đi của bão từ Thái Bình Dương.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Nhật Bản ít động đất vì là đảo" — sai: đảo nằm đúng trên ranh giới mảng, động đất rất nhiều.
  • ✦"Ứng phó thiên tai chỉ là cứu trợ sau thảm hoạ" — sai: Nhật Bản chú trọng phòng ngừa: tiêu chuẩn xây dựng, cảnh báo sớm, giáo dục, diễn tập.

4 👥 Dân cư

Dân số và cơ cấu tuổi (điều tra dân số Nhật Bản, làm tròn)

NămDân số (triệu)0 – 14 tuổi (%)Từ 65 tuổi (%)
195084,135,44,9
1970104,724,07,1
1990123,618,212,1
2010128,113,223,0
2020126,111,928,6

Cần nhớ

  • ✦Dân số già hoá nhanh nhất thế giới: mức sinh rất thấp kéo dài + tuổi thọ cao (khoảng 84 tuổi) ⇒ người từ 65 tuổi tăng, trẻ em giảm; dân số giảm từ năm 2008.
  • ✦Hệ quả: thiếu lao động, chi phí lương hưu – y tế lớn, nhiều trường nông thôn đóng cửa. Ứng phó: rô-bốt, tự động hoá, kéo dài tuổi làm việc, khuyến khích sinh con, nhận lao động nước ngoài có kiểm soát.
  • ✦Phân bố: tập trung ở đồng bằng ven biển, nhất là dải ven Thái Bình Dương của Hôn-su; tỉ lệ dân thành thị khoảng 92 %; vùng đô thị Tô-ky-ô thuộc nhóm đông dân nhất thế giới. Hô-cai-đô và vùng núi thưa dân.

Dạng bài

Tính mật độ, số người một nhóm tuổi

  1. 1 Mật độ (người/km²) = dân số (người) : diện tích (km²). Đổi đơn vị trước: triệu người × 1 000 000, nghìn km² × 1 000.
  2. 2 Số người nhóm tuổi = dân số × tỉ lệ (%) : 100.
  3. 3 Nhóm 15 – 64 = 100 − (0 – 14) − (65+).
  4. 4 Kiểm tra: mật độ Nhật Bản cỡ vài trăm người/km²; số người già phải nhỏ hơn dân số ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chia 126,1 : 378 = 0,33 rồi ghi "0,33 người/km²": quên đổi triệu người và nghìn km² về cùng người, km².

🧮
Làm mẫu

Năm 2020 Nhật Bản có 126,1 triệu người, diện tích khoảng 378 nghìn km², người từ 65 tuổi chiếm 28,6 %. Tính mật độ dân số và số người từ 65 tuổi.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Dân số Nhật Bản đông và vẫn đang tăng" — sai: dân số giảm từ 2008 (128,1 triệu năm 2010 còn 126,1 triệu năm 2020).
  • ✦"Tuổi thọ cao nhất thế giới là điều chỉ có lợi" — sai: tuổi thọ cao đi cùng mức sinh thấp ⇒ tỉ lệ người già rất lớn ⇒ thiếu lao động, gánh nặng phúc lợi.

5 🎎 Xã hội

Thế mạnh

Người lao động cần cù, kỉ luật, tinh thần tập thể, trách nhiệm; rất coi trọng giáo dục — gần như toàn bộ học sinh học hết trung học; văn hoá truyền thống kết hợp hiện đại; HDI rất cao, y tế hàng đầu.

Thách thức

Già hoá, dân số giảm; làm việc quá sức; chênh lệch đô thị – nông thôn, nông thôn vắng người; áp lực chi phí phúc lợi.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Nhật Bản phát triển nhờ tài nguyên" — sai: nguồn lực quyết định là con người được giáo dục tốt, có kỉ luật.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🗾

Vị trí, lãnh thổ

  1. 1
    Nhận biết

    Đảo lớn nhất, tập trung phần lớn dân cư và kinh tế Nhật Bản là

  2. 2
    Nhận biết

    Thứ tự bốn đảo lớn của Nhật Bản từ bắc xuống nam là

  3. 3
    Thông hiểu

    Nằm trên vành đai lửa Thái Bình Dương, Nhật Bản chịu khó khăn lớn nhất là

  4. 4
    Thông hiểu

    Vị trí quần đảo, bao quanh là biển, tạo cho Nhật Bản thuận lợi nổi bật là

⛰️

Điều kiện tự nhiên

  1. 1
    Nhận biết

    Địa hình Nhật Bản chủ yếu là

  2. 2
    Thông hiểu

    Vùng biển Nhật Bản có ngư trường lớn chủ yếu vì

  3. 3
    Thông hiểu

    Mùa đông, phía Biển Nhật Bản của đảo Hôn-su có tuyết rất dày chủ yếu vì

  4. 4
    Thông hiểu Dựa vào bảng (nhiệt độ trung bình tháng: °C; lượng mưa: mm; trung bình 1991 – 2020): Biên độ nhiệt năm của Tô-ky-ô là °C.
  5. 5
    Vận dụng

    Dựa vào bảng (nhiệt độ trung bình tháng: °C; lượng mưa: mm; trung bình 1991 – 2020): Nhận xét nào đúng?

🌋

Thiên tai

  1. 1
    Nhận biết

    Núi cao nhất Nhật Bản, cũng là một núi lửa, là

  2. 2
    Vận dụng

    Giải pháp phù hợp nhất để giảm thiệt hại do động đất, sóng thần ở Nhật Bản là

👥

Dân cư

  1. 1
    Nhận biết

    Đặc điểm nổi bật của dân cư Nhật Bản hiện nay là

  2. 2
    Thông hiểu Dựa vào bảng (dân số: triệu người; hai cột nhóm tuổi: % dân số): Năm 2020, nhóm 15 – 64 tuổi chiếm % dân số.
  3. 3
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên, từ năm 2010 đến 2020 dân số Nhật Bản giảm triệu người.
  4. 4
    Vận dụng Năm 2020 Nhật Bản có 126,1 triệu người, diện tích khoảng 378 nghìn km². Mật độ dân số khoảng người/km² (làm tròn đến hàng đơn vị).
  5. 5
    Thông hiểu

    Dựa vào bảng (dân số: triệu người; hai cột nhóm tuổi: % dân số): Nhận xét nào đúng về cơ cấu tuổi Nhật Bản giai đoạn 1950 – 2020?

  6. 6
    Vận dụng

    Trước tình trạng thiếu lao động do già hoá, giải pháp Nhật Bản đang áp dụng và phù hợp nhất là

🎎

Xã hội

  1. 1
    Thông hiểu

    Nguồn lực quyết định sự phát triển của Nhật Bản, một nước nghèo tài nguyên, là

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Khí hậu Nhật Bản phía bắc khác phía nam chủ yếu do

  2. 2
    Thông hiểu

    Sông ngòi Nhật Bản ngắn và dốc nên có giá trị lớn nhất về

  3. 3
    Vận dụng

    Dân cư Nhật Bản tập trung ở dải đồng bằng ven biển Thái Bình Dương của Hôn-su chủ yếu vì

  4. 4
    Thông hiểu

    Năm 2020, tỉ lệ người từ 65 tuổi của Nhật Bản (28,6 %) gấp khoảng bao nhiêu lần năm 1950 (4,9 %)?

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng dân số và cơ cấu tuổi của Nhật Bản (dân số: triệu người; hai cột nhóm tuổi: % dân số):

    a)Tỉ lệ người từ 65 tuổi tăng liên tục trong giai đoạn 1950 – 2020.

    b)Dân số Nhật Bản tăng liên tục trong giai đoạn 1950 – 2020.

    c)Năm 2020 tỉ lệ người từ 65 tuổi gấp hơn 2 lần tỉ lệ trẻ em 0 – 14 tuổi.

    d)Tỉ lệ trẻ em giảm chủ yếu do tuổi thọ tăng.

  2. 2
    Vận dụng

    Cho thông tin: "Nhật Bản là quần đảo khoảng 45 là núi, nằm trên vành đai lửa Thái Bình Dương, nghèo khoáng sản; vùng biển có dòng biển nóng Cư-rô-si-ô và dòng biển lạnh Ôi-a-si-ô."

    a)Nhật Bản phải nhập khẩu phần lớn dầu mỏ, than, quặng cho công nghiệp.

    b)Đồng bằng rộng lớn là điều kiện để Nhật Bản phát triển nông nghiệp quy mô lớn.

    c)Nơi hai dòng biển nóng, lạnh gặp nhau tạo ngư trường lớn.

    d)Vị trí trên vành đai lửa chỉ đem lại tác hại, không có lợi ích nào.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng (dân số: triệu người; hai cột nhóm tuổi: % dân số): Năm 2020, nhóm 15 – 64 tuổi chiếm bao nhiêu % dân số Nhật Bản? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Với bảng ở câu trên, năm 2020 Nhật Bản có bao nhiêu triệu người từ 65 tuổi trở lên? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Năm 2020 dân số Nhật Bản 126,1 triệu người, diện tích khoảng 378 nghìn km². Mật độ dân số là bao nhiêu người/km²? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
  4. 4
    Thông hiểu Với bảng cơ cấu tuổi ở câu đầu, tỉ lệ người từ 65 tuổi năm 2020 gấp bao nhiêu lần năm 1950? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  5. 5
    Thông hiểu Dựa vào bảng (nhiệt độ trung bình tháng: °C; lượng mưa: mm; trung bình 1991 – 2020): Biên độ nhiệt năm của Xap-pô-rô là bao nhiêu °C? Đáp số:
  6. 6
    Vận dụng Với bảng khí hậu ở câu trên, biên độ nhiệt năm của Xap-pô-rô lớn hơn Na-ha bao nhiêu °C? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I hay hỏi: đảo lớn nhất (Hôn-su), thứ tự bốn đảo, nguyên nhân ngư trường (dòng nóng gặp dòng lạnh), địa hình 45 là núi, khoáng sản nghèo, khí hậu bắc ôn đới – nam cận nhiệt, đặc điểm dân số già.
  • •Phần II hay cho bảng cơ cấu tuổi hoặc bảng khí hậu: ý dễ sai là cho rằng dân số Nhật Bản còn tăng, nhầm nguyên nhân trẻ em giảm (mức sinh, không phải tuổi thọ), trừ sai nhiệt độ âm. Phần III: mật độ, số người một nhóm tuổi, tỉ lệ 15 – 64, biên độ nhiệt.
  • •Nối bài: dân số già ↔ Địa lí 10 (cơ cấu dân số theo tuổi); nghèo tài nguyên, giỏi con người ↔ bài 24 (kinh tế Nhật Bản) và bài 25 (nhập nguyên liệu – xuất sản phẩm); dòng biển, vành đai lửa ↔ Địa lí 10 (thạch quyển, dòng biển).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Kinh tế Nhật Bản