Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội Nhật Bản
Trình bày vị trí, lãnh thổ quần đảo Nhật Bản; phân tích được thuận lợi – khó khăn của tự nhiên (núi, núi lửa, khí hậu bắc – nam, biển, khoáng sản) bằng nhân tố; giải thích dân số già và tính nhanh mật độ, tỉ lệ nhóm tuổi, biên độ nhiệt.
Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 23
⚡ Nhớ nhanh
- 1Quần đảo ở Đông Á, trên Thái Bình Dương, diện tích khoảng 378 nghìn km²; bốn đảo lớn từ bắc xuống nam: Hô-cai-đô, Hôn-su (lớn nhất, ~ 60 %), Xi-cô-cư, Kiu-xiu; không có biên giới trên đất liền, nằm trên vành đai lửa Thái Bình Dương.
- 2Tự nhiên: khoảng 45 là núi, nhiều núi lửa (Phú Sĩ 3 776 m), đồng bằng nhỏ hẹp ven biển (lớn nhất: Can-tô); khí hậu ôn đới gió mùa ở phía bắc, cận nhiệt ở phía nam, mưa nhiều; sông ngắn, dốc; khoáng sản rất nghèo.
- 3Biển là lợi thế: bờ dài, nhiều vũng vịnh ⇒ cảng; dòng nóng Cư-rô-si-ô gặp dòng lạnh Ôi-a-si-ô ⇒ ngư trường lớn. Khó khăn: động đất, núi lửa, sóng thần (11-3-2011), bão, thiếu đất canh tác.
- 4Dân số già nhất thế giới: khoảng 126 triệu (2020), giảm từ 2008; người từ 65 tuổi tăng từ 4,9 % (1950) lên 28,6 % (2020), tuổi thọ ~ 84; 92 % dân ở đô thị, tập trung ven biển Hôn-su. Người Nhật cần cù, kỉ luật, coi trọng giáo dục.
- 5Tính nhanh: mật độ = dân số : diện tích; số người nhóm tuổi = dân số × tỉ lệ; nhóm 15 – 64 = 100 − (0 – 14) − (65+); biên độ nhiệt năm = tháng nóng nhất − tháng lạnh nhất.
👀 Nhìn là hiểu
Bản đồ Nhật Bản tự chạy 5 cảnh: bốn đảo lớn hiện dần, dòng nóng Cư-rô-si-ô gặp dòng lạnh Ôi-a-si-ô thành ngư trường, núi lửa và vòng động đất 2011, khí hậu bắc – nam với gió mùa mang tuyết, rồi cơ cấu tuổi chạy từ 1950 tới 2020; kéo thanh năm để tự xem, "🎮 Tự đặt" kéo 8 thẻ đặc điểm lên đúng chỗ trên bản đồ (có 1 thẻ bẫy).
Nhật Bản: quần đảo ở Đông Á, giữa Thái Bình Dương.
Năm 2020: dân số ~ 126,1 triệu · từ 65 tuổi 28,6 % — cứ 3,5 người có 1 người già
Nguồn: Cục Thống kê Nhật Bản, điều tra dân số 1950 – 2020 (giữa hai lần điều tra là nội suy).
1 🗾 Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ
Cần nhớ
- ✦Quần đảo nằm ở Đông Á, phía tây Thái Bình Dương, ngăn với lục địa châu Á bởi Biển Nhật Bản; lãnh thổ kéo dài theo hướng đông bắc – tây nam (khoảng 3 800 km).
- ✦Gồm bốn đảo lớn: Hô-cai-đô (bắc), Hôn-su (lớn nhất, khoảng 60 % diện tích, có Tô-ky-ô, Ô-xa-ca, Na-gôi-a), Xi-cô-cư, Kiu-xiu (nam) và hàng nghìn đảo nhỏ; diện tích khoảng 378 nghìn km².
- ✦Thuận lợi: bao quanh là biển ⇒ giao thương đường biển với mọi châu lục, phát triển kinh tế biển; gần các nền kinh tế năng động châu Á – Thái Bình Dương. Khó khăn: nằm trên vành đai lửa Thái Bình Dương ⇒ nhiều động đất, núi lửa; đảo cách biệt ⇒ phải xây cầu, hầm nối các đảo.
Bốn đảo lớn (từ bắc xuống nam)
| Đảo | Tỉ lệ diện tích | Nét nổi bật |
|---|---|---|
| Hô-cai-đô | ~ 21 % | Lạnh, tuyết dày, dân thưa; rừng, đồng cỏ |
| Hôn-su | ~ 60 % | Lớn nhất, đông dân nhất; đồng bằng Can-tô, núi Phú Sĩ |
| Xi-cô-cư | ~ 5 % | Nhỏ nhất trong bốn đảo, nhiều núi |
| Kiu-xiu | ~ 10 % | Phía nam, ấm, nhiều núi lửa |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Đảo lớn nhất là Hô-cai-đô vì ở trên cùng bản đồ" — sai: lớn nhất là Hôn-su (~ 60 %); Hô-cai-đô chỉ khoảng 21 %.
- ✦"Nằm trên vành đai lửa chỉ mang lại tai hoạ" — sai: núi lửa còn cho suối nước nóng, du lịch, đất tốt, và áp lực thiên tai làm Nhật Bản đi đầu công nghệ chống động đất.
2 ⛰️ Điều kiện tự nhiên
Các thành phần tự nhiên: đặc điểm ⇒ ảnh hưởng
| Thành phần | Đặc điểm | Ảnh hưởng |
|---|---|---|
| Địa hình | Khoảng 45 là núi, nhiều núi lửa; đồng bằng nhỏ hẹp ven biển (Can-tô lớn nhất) | Thiếu đất canh tác, đất xây dựng; dân, đô thị dồn ra ven biển |
| Khí hậu | Gió mùa, mưa nhiều; bắc ôn đới (mùa đông lạnh, tuyết), nam cận nhiệt | Cây trồng, mùa vụ khác nhau bắc – nam; du lịch tuyết ở phía bắc |
| Sông, hồ | Sông ngắn, dốc, nhiều nước | Có tiềm năng thuỷ điện, ít giá trị giao thông |
| Biển | Bờ dài khoảng 29 000 km, nhiều vũng vịnh; dòng nóng Cư-rô-si-ô gặp dòng lạnh Ôi-a-si-ô | Cảng biển tốt; ngư trường lớn |
| Khoáng sản | Rất nghèo: chỉ có ít than, đồng… | Phải nhập khẩu hầu hết dầu, than, quặng |
Cần nhớ — giải thích bằng nhân tố
- ✦Khí hậu khác nhau bắc – nam vì lãnh thổ trải dài qua nhiều vĩ độ (khoảng 31°B – 45°B ở bốn đảo lớn): Xap-pô-rô tháng 1 khoảng −3,2 °C, Na-ha (quần đảo phía nam) khoảng 17,3 °C.
- ✦Mùa đông tuyết rất dày phía Biển Nhật Bản: gió mùa tây bắc lạnh từ lục địa đi qua biển, mang thêm hơi ẩm, gặp núi trên đảo thì đổ tuyết.
- ✦Ngư trường lớn: nơi dòng nóng gặp dòng lạnh, nước xáo trộn, sinh vật phù du phát triển ⇒ cá tụ về.
Dạng bài
Đọc bảng nhiệt độ – lượng mưa nhiều trạm
- 1 Tìm tháng lạnh nhất, nóng nhất mỗi trạm; biên độ nhiệt năm = nóng nhất − lạnh nhất (nhiệt độ âm thì trừ số âm thành cộng).
- 2 So vị trí: trạm càng ở phía bắc ⇒ mùa đông càng lạnh, biên độ càng lớn.
- 3 So lượng mưa: trạm phía nam đón gió từ biển nhiều hơn ⇒ mưa lớn hơn.
- 4 Kiểm tra: kết luận phải khớp "bắc ôn đới – nam cận nhiệt" ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy 22,3 − 3,2 = 19,1 °C: quên rằng −3,2 là nhiệt độ âm, trừ số âm phải thành cộng.
Dựa vào bảng (nhiệt độ trung bình tháng: °C; lượng mưa: mm; trung bình 1991 – 2020): Tính biên độ nhiệt năm của Xap-pô-rô và Na-ha, nêu nhận xét.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nhật Bản giàu tài nguyên nên công nghiệp mới mạnh" — sai: Nhật Bản rất nghèo khoáng sản, nhập hầu hết nguyên liệu; sức mạnh đến từ con người, công nghệ.
- ✦"Toàn bộ Nhật Bản có khí hậu ôn đới" — sai: phía nam (Kiu-xiu, Xi-cô-cư, nam Hôn-su) là cận nhiệt.
3 🌋 Thiên tai và cách Nhật Bản ứng phó
Hạn chế của tự nhiên và cách vượt qua
| Hạn chế | Biểu hiện | Cách ứng phó |
|---|---|---|
| Nghèo tài nguyên | Nhập hầu hết dầu, than, quặng | Công nghiệp chế tạo giá trị cao, tiết kiệm năng lượng |
| Thiếu đất bằng | 45 là núi, đồng bằng nhỏ | Thâm canh, lấn biển, đô thị nén |
| Thiên tai | Động đất, núi lửa, sóng thần, bão | Nhà chống động đất, hệ thống cảnh báo sớm, diễn tập |
| Đảo cách biệt | Không biên giới đất liền | Cảng, đóng tàu; cầu, hầm nối các đảo |
Cần nhớ
- ✦Nhật Bản có hơn 100 núi lửa đang hoạt động, mỗi năm hàng nghìn trận động đất; trận động đất cấp 9,0 và sóng thần ngày 11-3-2011 ở Đông Bắc Hôn-su gây sự cố nhà máy điện hạt nhân Phu-cư-si-ma.
- ✦Nhân tố gây thiên tai: nằm ở ranh giới các mảng kiến tạo (vành đai lửa) và trên đường đi của bão từ Thái Bình Dương.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nhật Bản ít động đất vì là đảo" — sai: đảo nằm đúng trên ranh giới mảng, động đất rất nhiều.
- ✦"Ứng phó thiên tai chỉ là cứu trợ sau thảm hoạ" — sai: Nhật Bản chú trọng phòng ngừa: tiêu chuẩn xây dựng, cảnh báo sớm, giáo dục, diễn tập.
4 👥 Dân cư
Dân số và cơ cấu tuổi (điều tra dân số Nhật Bản, làm tròn)
| Năm | Dân số (triệu) | 0 – 14 tuổi (%) | Từ 65 tuổi (%) |
|---|---|---|---|
| 1950 | 84,1 | 35,4 | 4,9 |
| 1970 | 104,7 | 24,0 | 7,1 |
| 1990 | 123,6 | 18,2 | 12,1 |
| 2010 | 128,1 | 13,2 | 23,0 |
| 2020 | 126,1 | 11,9 | 28,6 |
Cần nhớ
- ✦Dân số già hoá nhanh nhất thế giới: mức sinh rất thấp kéo dài + tuổi thọ cao (khoảng 84 tuổi) ⇒ người từ 65 tuổi tăng, trẻ em giảm; dân số giảm từ năm 2008.
- ✦Hệ quả: thiếu lao động, chi phí lương hưu – y tế lớn, nhiều trường nông thôn đóng cửa. Ứng phó: rô-bốt, tự động hoá, kéo dài tuổi làm việc, khuyến khích sinh con, nhận lao động nước ngoài có kiểm soát.
- ✦Phân bố: tập trung ở đồng bằng ven biển, nhất là dải ven Thái Bình Dương của Hôn-su; tỉ lệ dân thành thị khoảng 92 %; vùng đô thị Tô-ky-ô thuộc nhóm đông dân nhất thế giới. Hô-cai-đô và vùng núi thưa dân.
Dạng bài
Tính mật độ, số người một nhóm tuổi
- 1 Mật độ (người/km²) = dân số (người) : diện tích (km²). Đổi đơn vị trước: triệu người × 1 000 000, nghìn km² × 1 000.
- 2 Số người nhóm tuổi = dân số × tỉ lệ (%) : 100.
- 3 Nhóm 15 – 64 = 100 − (0 – 14) − (65+).
- 4 Kiểm tra: mật độ Nhật Bản cỡ vài trăm người/km²; số người già phải nhỏ hơn dân số ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia 126,1 : 378 = 0,33 rồi ghi "0,33 người/km²": quên đổi triệu người và nghìn km² về cùng người, km².
Năm 2020 Nhật Bản có 126,1 triệu người, diện tích khoảng 378 nghìn km², người từ 65 tuổi chiếm 28,6 %. Tính mật độ dân số và số người từ 65 tuổi.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Dân số Nhật Bản đông và vẫn đang tăng" — sai: dân số giảm từ 2008 (128,1 triệu năm 2010 còn 126,1 triệu năm 2020).
- ✦"Tuổi thọ cao nhất thế giới là điều chỉ có lợi" — sai: tuổi thọ cao đi cùng mức sinh thấp ⇒ tỉ lệ người già rất lớn ⇒ thiếu lao động, gánh nặng phúc lợi.
5 🎎 Xã hội
Người lao động cần cù, kỉ luật, tinh thần tập thể, trách nhiệm; rất coi trọng giáo dục — gần như toàn bộ học sinh học hết trung học; văn hoá truyền thống kết hợp hiện đại; HDI rất cao, y tế hàng đầu.
Già hoá, dân số giảm; làm việc quá sức; chênh lệch đô thị – nông thôn, nông thôn vắng người; áp lực chi phí phúc lợi.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nhật Bản phát triển nhờ tài nguyên" — sai: nguồn lực quyết định là con người được giáo dục tốt, có kỉ luật.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Vị trí, lãnh thổ
- 1Nhận biết
Đảo lớn nhất, tập trung phần lớn dân cư và kinh tế Nhật Bản là
- 2Nhận biết
Thứ tự bốn đảo lớn của Nhật Bản từ bắc xuống nam là
- 3Thông hiểu
Nằm trên vành đai lửa Thái Bình Dương, Nhật Bản chịu khó khăn lớn nhất là
- 4Thông hiểu
Vị trí quần đảo, bao quanh là biển, tạo cho Nhật Bản thuận lợi nổi bật là
Điều kiện tự nhiên
- 1Nhận biết
Địa hình Nhật Bản chủ yếu là
- 2Thông hiểu
Vùng biển Nhật Bản có ngư trường lớn chủ yếu vì
- 3Thông hiểu
Mùa đông, phía Biển Nhật Bản của đảo Hôn-su có tuyết rất dày chủ yếu vì
- 4Thông hiểu Dựa vào bảng (nhiệt độ trung bình tháng: °C; lượng mưa: mm; trung bình 1991 – 2020): Biên độ nhiệt năm của Tô-ky-ô là °C.
- 5Vận dụng
Dựa vào bảng (nhiệt độ trung bình tháng: °C; lượng mưa: mm; trung bình 1991 – 2020): Nhận xét nào đúng?
Thiên tai
- 1Nhận biết
Núi cao nhất Nhật Bản, cũng là một núi lửa, là
- 2Vận dụng
Giải pháp phù hợp nhất để giảm thiệt hại do động đất, sóng thần ở Nhật Bản là
Dân cư
- 1Nhận biết
Đặc điểm nổi bật của dân cư Nhật Bản hiện nay là
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng (dân số: triệu người; hai cột nhóm tuổi: % dân số): Năm 2020, nhóm 15 – 64 tuổi chiếm % dân số.
- 3Thông hiểu Với bảng ở câu trên, từ năm 2010 đến 2020 dân số Nhật Bản giảm triệu người.
- 4Vận dụng Năm 2020 Nhật Bản có 126,1 triệu người, diện tích khoảng 378 nghìn km². Mật độ dân số khoảng người/km² (làm tròn đến hàng đơn vị).
- 5Thông hiểu
Dựa vào bảng (dân số: triệu người; hai cột nhóm tuổi: % dân số): Nhận xét nào đúng về cơ cấu tuổi Nhật Bản giai đoạn 1950 – 2020?
- 6Vận dụng
Trước tình trạng thiếu lao động do già hoá, giải pháp Nhật Bản đang áp dụng và phù hợp nhất là
Xã hội
- 1Thông hiểu
Nguồn lực quyết định sự phát triển của Nhật Bản, một nước nghèo tài nguyên, là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Khí hậu Nhật Bản phía bắc khác phía nam chủ yếu do
- 2Thông hiểu
Sông ngòi Nhật Bản ngắn và dốc nên có giá trị lớn nhất về
- 3Vận dụng
Dân cư Nhật Bản tập trung ở dải đồng bằng ven biển Thái Bình Dương của Hôn-su chủ yếu vì
- 4Thông hiểu
Năm 2020, tỉ lệ người từ 65 tuổi của Nhật Bản (28,6 %) gấp khoảng bao nhiêu lần năm 1950 (4,9 %)?
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng dân số và cơ cấu tuổi của Nhật Bản (dân số: triệu người; hai cột nhóm tuổi: % dân số):
a)Tỉ lệ người từ 65 tuổi tăng liên tục trong giai đoạn 1950 – 2020.
b)Dân số Nhật Bản tăng liên tục trong giai đoạn 1950 – 2020.
c)Năm 2020 tỉ lệ người từ 65 tuổi gấp hơn 2 lần tỉ lệ trẻ em 0 – 14 tuổi.
d)Tỉ lệ trẻ em giảm chủ yếu do tuổi thọ tăng.
- 2Vận dụng
Cho thông tin: "Nhật Bản là quần đảo khoảng 45 là núi, nằm trên vành đai lửa Thái Bình Dương, nghèo khoáng sản; vùng biển có dòng biển nóng Cư-rô-si-ô và dòng biển lạnh Ôi-a-si-ô."
a)Nhật Bản phải nhập khẩu phần lớn dầu mỏ, than, quặng cho công nghiệp.
b)Đồng bằng rộng lớn là điều kiện để Nhật Bản phát triển nông nghiệp quy mô lớn.
c)Nơi hai dòng biển nóng, lạnh gặp nhau tạo ngư trường lớn.
d)Vị trí trên vành đai lửa chỉ đem lại tác hại, không có lợi ích nào.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng (dân số: triệu người; hai cột nhóm tuổi: % dân số): Năm 2020, nhóm 15 – 64 tuổi chiếm bao nhiêu % dân số Nhật Bản? Đáp số:
- 2Vận dụng Với bảng ở câu trên, năm 2020 Nhật Bản có bao nhiêu triệu người từ 65 tuổi trở lên? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Vận dụng Năm 2020 dân số Nhật Bản 126,1 triệu người, diện tích khoảng 378 nghìn km². Mật độ dân số là bao nhiêu người/km²? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 4Thông hiểu Với bảng cơ cấu tuổi ở câu đầu, tỉ lệ người từ 65 tuổi năm 2020 gấp bao nhiêu lần năm 1950? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Thông hiểu Dựa vào bảng (nhiệt độ trung bình tháng: °C; lượng mưa: mm; trung bình 1991 – 2020): Biên độ nhiệt năm của Xap-pô-rô là bao nhiêu °C? Đáp số:
- 6Vận dụng Với bảng khí hậu ở câu trên, biên độ nhiệt năm của Xap-pô-rô lớn hơn Na-ha bao nhiêu °C? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: đảo lớn nhất (Hôn-su), thứ tự bốn đảo, nguyên nhân ngư trường (dòng nóng gặp dòng lạnh), địa hình 45 là núi, khoáng sản nghèo, khí hậu bắc ôn đới – nam cận nhiệt, đặc điểm dân số già.
- •Phần II hay cho bảng cơ cấu tuổi hoặc bảng khí hậu: ý dễ sai là cho rằng dân số Nhật Bản còn tăng, nhầm nguyên nhân trẻ em giảm (mức sinh, không phải tuổi thọ), trừ sai nhiệt độ âm. Phần III: mật độ, số người một nhóm tuổi, tỉ lệ 15 – 64, biên độ nhiệt.
- •Nối bài: dân số già ↔ Địa lí 10 (cơ cấu dân số theo tuổi); nghèo tài nguyên, giỏi con người ↔ bài 24 (kinh tế Nhật Bản) và bài 25 (nhập nguyên liệu – xuất sản phẩm); dòng biển, vành đai lửa ↔ Địa lí 10 (thạch quyển, dòng biển).
Kinh tế Nhật Bản