Thực hành: Viết báo cáo về hoạt động kinh tế đối ngoại của Nhật Bản
Trình bày đặc điểm ngoại thương (cơ cấu hàng, bạn hàng), đầu tư ra nước ngoài (FDI), viện trợ phát triển (ODA) của Nhật Bản và quan hệ với Việt Nam; chọn đúng biểu đồ, tính cán cân thương mại, tỉ trọng, tốc độ tăng trưởng; lập được dàn ý báo cáo có số liệu.
Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 25
⚡ Nhớ nhanh
- 1Ngoại thương: một trong những nước xuất nhập khẩu lớn nhất. Xuất gần như toàn sản phẩm chế tạo (khoảng 83,5 % năm 2023): ô tô, máy móc, điện tử, thép, hoá chất. Nhập nhiên liệu (24,9 %), quặng, lương thực – thực phẩm và ngày càng nhiều hàng chế tạo lắp ráp ở châu Á.
- 2Cán cân: xuất siêu 99,7 tỉ USD (2000) nhưng nhập siêu những năm giá nhiên liệu cao (−153,1 tỉ USD năm 2022). Bạn hàng lớn: Trung Quốc, Hoa Kỳ, Hàn Quốc, ASEAN, EU — phần lớn thương mại với châu Á.
- 3Xuất khẩu vốn: FDI ra nước ngoài 45,0 → 197,0 tỉ USD (2000 → 2023), gấp khoảng 10 lần vốn vào; nhà máy ở Hoa Kỳ, EU, Trung Quốc, ASEAN ⇒ thu nhập chuyển về lớn nên GNI > GDP. ODA khoảng 19,6 tỉ USD (2023), thứ ba thế giới, tập trung hạ tầng ở châu Á.
- 4Với Việt Nam: nhà tài trợ ODA song phương lớn nhất (cầu Nhật Tân, nhà ga T2 Nội Bài, đường sắt đô thị), nhóm ba nhà đầu tư lớn nhất, bạn hàng lớn (2024: Việt Nam xuất 24,6, nhập 21,6 tỉ USD); Đối tác Chiến lược toàn diện từ tháng 11 năm 2023.
- 5Tính nhanh: cán cân = xuất − nhập; tổng kim ngạch = xuất + nhập; tỉ trọng xuất = xuất : tổng × 100; tốc độ = năm sau : năm gốc × 100 %; chọn biểu đồ: so sánh ⇒ cột, tốc độ ⇒ đường, cơ cấu 1 – 3 năm ⇒ tròn, khác đơn vị ⇒ kết hợp.
👀 Nhìn là hiểu
Xưởng biểu đồ ngoại thương Nhật Bản: xem bốn biểu đồ từ cùng một bảng tự vẽ dần (cột xuất – nhập, ba đường tốc độ tăng trưởng, hai hình tròn cơ cấu xuất – nhập 2000 và 2023, cột nhập khẩu + đường tỉ trọng nhiên liệu), kéo thanh năm để tự xem; "Chọn biểu đồ" kéo thẻ vào khung theo từ khoá; "Xưởng tính" làm từng bước cán cân thương mại, tốc độ tăng trưởng, tỉ trọng, GNI – GDP và thương mại Việt Nam – Nhật Bản.
Bảng số liệu: ngoại thương và đầu tư ra nước ngoài của Nhật Bản
| Năm | Xuất khẩu hàng hoá (tỉ USD) | Nhập khẩu hàng hoá (tỉ USD) | FDI ra nước ngoài (tỉ USD) | Nhiên liệu trong nhập khẩu (%) |
|---|---|---|---|---|
| 2000 | 479,2 | 379,5 | 45 | 20,4 |
| 2010 | 769,8 | 694,1 | 79,7 | 28,7 |
| 2015 | 624,9 | 648,1 | 138,4 | 20,5 |
| 2020 | 641,3 | 635,5 | 150,1 | 16,6 |
| 2022 | 746,8 | 899,9 | 174,9 | 28,3 |
| 2023 | 717,3 | 787,2 | 197 | 24,9 |
Nguồn: Ngân hàng Thế giới (xuất, nhập khẩu hàng hoá theo WTO; FDI ra nước ngoài là dòng vốn ròng; tỉ trọng nhiên liệu theo UN Comtrade), giá hiện hành.
- Xuất khẩu hàng hoá
- Nhập khẩu hàng hoá
Biểu đồ giá trị xuất khẩu và nhập khẩu hàng hoá của Nhật Bản, giai đoạn 2000 – 2023 (tỉ USD)
Kéo thanh bên dưới để vẽ từng mốc.
💡 Cùng một bảng số liệu, đề khác từ khoá thì dạng biểu đồ khác. Sang 🧩 Chọn biểu đồ để tự chọn.
1 🚢 Ngoại thương
Cơ cấu hàng xuất, nhập khẩu và bạn hàng
| Xuất khẩu | Nhập khẩu | |
|---|---|---|
| Nhóm hàng chính | Ô tô, linh kiện, máy móc, điện tử, thép, hoá chất | Dầu mỏ, khí tự nhiên, than, quặng, lương thực – thực phẩm, hàng tiêu dùng |
| Đặc điểm | Hàng chế tạo khoảng 83,5 % (2023), giá trị cao | Nhiên liệu 24,9 %, quặng – nông nguyên liệu 8,2 %, thực phẩm 9,3 % (2023) — do nghèo tài nguyên |
| Bạn hàng lớn | Hoa Kỳ, Trung Quốc, Hàn Quốc, ASEAN | Trung Quốc, Hoa Kỳ, Ô-xtrây-li-a (than, quặng), Tây Nam Á (dầu) |
Dạng bài
Tính cán cân thương mại và tỉ trọng
- 1 Cán cân = xuất − nhập: dương ⇒ xuất siêu, âm ⇒ nhập siêu (giữ dấu trừ).
- 2 Tổng kim ngạch = xuất + nhập.
- 3 Tỉ trọng xuất = xuất : tổng kim ngạch × 100 (%); tỉ trọng nhập = 100 − tỉ trọng xuất.
- 4 Kiểm tra: tỉ trọng xuất > 50 % đúng khi và chỉ khi cán cân dương ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ghi cán cân 2022 là "153,1" (mất dấu trừ), hoặc tính tỉ trọng xuất bằng xuất : nhập × 100 (≈ 91,1 %) thay vì chia cho tổng.
Dựa vào bảng (giá trị hàng hoá, tỉ USD, giá hiện hành): Tính cán cân thương mại năm 2000 và năm 2022; tỉ trọng xuất khẩu năm 2023.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nhật Bản xuất khẩu nhiều nông sản, thuỷ sản" — sai: Nhật Bản nhập khẩu lớn lương thực, thực phẩm, hải sản; xuất gần như toàn hàng chế tạo.
- ✦"Nhật Bản chỉ buôn bán với các nước phát triển" — sai: Trung Quốc là bạn hàng hàng đầu, ASEAN ngày càng quan trọng; phần lớn thương mại với châu Á.
- ✦"Nhật Bản luôn xuất siêu" — sai: những năm giá nhiên liệu cao (2022) nhập siêu lớn vì phải nhập gần hết dầu, khí.
2 📊 Chọn dạng biểu đồ
Số liệu kinh tế đối ngoại và cách vẽ
| Số liệu | Dạng biểu đồ | Lưu ý |
|---|---|---|
| Xuất khẩu và nhập khẩu qua các năm | Cột ghép | Cùng đơn vị tỉ USD, mỗi năm hai cột |
| Tốc độ tăng xuất, nhập, FDI | Đường | Năm gốc = 100 %, các đường cùng xuất phát |
| Cơ cấu xuất – nhập (hoặc nhóm hàng) 1 – 3 năm | Tròn | Bán kính lớn hơn nếu tổng lớn hơn |
| Cơ cấu nhóm hàng từ 4 năm trở lên | Miền | Tổng mỗi năm 100 % |
| Nhập khẩu (tỉ USD) và tỉ trọng nhiên liệu (%) | Kết hợp | Cột trục trái, đường trục phải |
Dạng bài
Chọn biểu đồ theo từ khoá
- 1 Gạch chân từ khoá: "so sánh", "tốc độ tăng trưởng", "cơ cấu", "qua các năm", "hai đại lượng khác đơn vị".
- 2 "Cơ cấu" + 1 – 3 năm ⇒ tròn; "cơ cấu" + từ 4 năm ⇒ miền.
- 3 "Tốc độ tăng trưởng" ⇒ đổi về năm gốc = 100 % ⇒ đường. Khác đơn vị, số tuyệt đối ⇒ kết hợp.
- 4 Kiểm tra: tên biểu đồ đủ nội dung, phạm vi (Nhật Bản), thời gian, đơn vị ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chọn biểu đồ miền cho hai năm (miền cần từ 4 năm trở lên), hoặc vẽ cột vì thấy chữ "xuất khẩu và nhập khẩu" mà bỏ qua từ "cơ cấu".
Đề: "Thể hiện cơ cấu giá trị xuất khẩu và nhập khẩu hàng hoá của Nhật Bản năm 2000 và năm 2023". Chọn biểu đồ và nêu số liệu cần xử lí.
Hướng dẫn giải
3 💴 Đầu tư ra nước ngoài và viện trợ phát triển
Nhật Bản là nhà đầu tư hàng đầu thế giới: 45,0 tỉ USD (2000) lên 197,0 tỉ USD (2023), gấp khoảng 10 lần vốn nước ngoài vào Nhật. Đặt nhà máy ở Hoa Kỳ, EU (gần thị trường), Trung Quốc, ASEAN (lao động, chi phí thấp, thị trường tăng nhanh) ⇒ chuỗi cung ứng khắp châu Á.
Khoảng 19,6 tỉ USD năm 2023, thứ ba trong các nước tài trợ (sau Hoa Kỳ, Đức). Tập trung hạ tầng: cầu, đường, cảng, điện, đường sắt đô thị ở các nước đang phát triển, nhất là châu Á. Phần lớn là vốn vay ưu đãi.
Cần nhớ — vì sao GNI của Nhật Bản lớn hơn GDP
- ✦GNI = GDP + thu nhập từ nước ngoài chuyển về − thu nhập chuyển ra. Nhật Bản đầu tư khắp thế giới ⇒ lợi nhuận, lãi chuyển về rất lớn ⇒ năm 2023 GNI 4 637,1 > GDP 4 384,9 tỉ USD (hơn 252,2 tỉ USD).
- ✦Nhân tố đẩy vốn ra nước ngoài: chi phí lao động trong nước cao, dân số già, thị trường trong nước bão hoà, đồng yên mạnh (thập niên 1980 – 1990), muốn tránh rào cản thương mại.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"ODA là cho không nên nước nhận không phải lo gì" — sai: phần lớn ODA Nhật Bản là vốn vay ưu đãi, phải trả nợ ⇒ dùng đúng mục đích, hiệu quả.
- ✦"Đầu tư ra nước ngoài nhiều thì Nhật Bản yếu đi" — sai: thu nhập lớn chuyển về nước, nên GNI > GDP; doanh nghiệp tận dụng lao động, thị trường nơi khác.
4 🤝 Quan hệ kinh tế Việt Nam – Nhật Bản
Ba mảng hợp tác
| Mảng | Nội dung |
|---|---|
| ODA | Nhà tài trợ song phương lớn nhất: cầu Nhật Tân, nhà ga T2 Nội Bài, đường sắt đô thị TP. Hồ Chí Minh, đường cao tốc, nhà máy điện |
| Đầu tư (FDI) | Thuộc nhóm ba nhà đầu tư lớn nhất: khu công nghiệp, điện tử, lọc hoá dầu Nghi Sơn, bán lẻ |
| Thương mại (2024) | Việt Nam xuất 24,6 tỉ USD (dệt may, thuỷ sản, gỗ, điện tử), nhập 21,6 tỉ USD (máy móc, linh kiện, thép) ⇒ Việt Nam xuất siêu 3,0 tỉ USD |
Cần nhớ
- ✦Tháng 11 năm 2023 hai nước nâng quan hệ lên Đối tác Chiến lược toàn diện vì hoà bình và thịnh vượng ở châu Á và trên thế giới; cùng là thành viên CPTPP, RCEP.
- ✦Để tận dụng vốn Nhật Bản: phát triển công nghiệp hỗ trợ, đào tạo lao động kĩ thuật, cải thiện thủ tục ⇒ tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Việt Nam luôn nhập siêu từ Nhật Bản" — sai: năm 2024 Việt Nam xuất siêu khoảng 3,0 tỉ USD sang Nhật Bản.
5 ✍️ Dàn ý báo cáo
Dạng bài
Viết báo cáo kinh tế đối ngoại của Nhật Bản
- 1 Mở đầu: vị thế kinh tế Nhật Bản (thứ tư thế giới, G7), vì sao kinh tế đối ngoại quan trọng (nghèo tài nguyên ⇒ phải nhập nguyên liệu, xuất sản phẩm).
- 2 Nội dung: (1) thương mại — giá trị, cán cân (biểu đồ cột), cơ cấu hàng (biểu đồ tròn), bạn hàng; (2) FDI — tốc độ tăng (biểu đồ đường), nơi đầu tư; (3) ODA; (4) quan hệ với Việt Nam.
- 3 Kết luận: kinh tế đối ngoại hướng ra châu Á, xuất sản phẩm chế tạo – nhập nguyên liệu, "xuất khẩu vốn" ngày càng lớn.
- 4 Kiểm tra: mỗi ý có số liệu + năm + nguồn (Ngân hàng Thế giới, JETRO, Tổng cục Hải quan Việt Nam) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ liệt kê số liệu mà không khái quát xu hướng và không giải thích; hoặc dùng số liệu không ghi năm, nguồn.
Viết đoạn nhận xét có số liệu cho bảng FDI (vốn đầu tư trực tiếp của Nhật Bản ra nước ngoài, dòng ròng, tỉ USD):
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Ngoại thương
- 1Nhận biết
Nhóm hàng chiếm gần như toàn bộ giá trị xuất khẩu của Nhật Bản là
- 2Nhận biết
Nhật Bản phải nhập khẩu nhiều nhiên liệu, quặng chủ yếu vì
- 3Thông hiểu Dựa vào bảng (giá trị hàng hoá, tỉ USD, giá hiện hành): Cán cân thương mại hàng hoá năm 2022 của Nhật Bản là tỉ USD.
- 4Thông hiểu Với bảng ở câu trên, tỉ trọng xuất khẩu trong tổng kim ngạch năm 2000 là % (làm tròn một chữ số thập phân).
- 5Vận dụng
Dựa vào bảng (giá trị hàng hoá, tỉ USD, giá hiện hành): Năm 2022 Nhật Bản nhập siêu lớn nhất trong bảng chủ yếu vì
Chọn biểu đồ, đọc bảng
- 1Nhận biết
Để thể hiện cơ cấu giá trị xuất khẩu, nhập khẩu của Nhật Bản năm 2000 và 2023, biểu đồ thích hợp nhất là
- 2Thông hiểu
Để thể hiện tốc độ tăng trưởng xuất khẩu, nhập khẩu và FDI ra nước ngoài của Nhật Bản 2000 – 2023 (năm 2000 = 100 %), biểu đồ thích hợp nhất là
- 3Thông hiểu
Dựa vào bảng (cơ cấu giá trị nhập khẩu hàng hoá, %): Nhận xét nào đúng về cơ cấu nhập khẩu từ 2010 đến 2023?
- 4Vận dụng
Để thể hiện giá trị nhập khẩu (tỉ USD) và tỉ trọng nhiên liệu trong nhập khẩu (%) của Nhật Bản 2000 – 2023, biểu đồ thích hợp nhất là
FDI, ODA
- 1Nhận biết
Viện trợ phát triển chính thức (ODA) của Nhật Bản tập trung chủ yếu vào
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng (vốn đầu tư trực tiếp của Nhật Bản ra nước ngoài, dòng ròng, tỉ USD): Vốn FDI ra nước ngoài năm 2023 bằng % năm 2000 (làm tròn một chữ số thập phân).
- 3Thông hiểu
GNI của Nhật Bản lớn hơn GDP chủ yếu vì
- 4Vận dụng
Doanh nghiệp Nhật Bản đẩy mạnh đầu tư sản xuất sang Đông Nam Á chủ yếu vì khu vực này
Việt Nam – Nhật Bản
- 1Nhận biết
Công trình nào dưới đây ở Việt Nam được xây dựng bằng vốn ODA của Nhật Bản?
- 2Thông hiểu Năm 2024 Việt Nam xuất sang Nhật Bản 24,6 tỉ USD và nhập từ Nhật Bản 21,6 tỉ USD. Cán cân thương mại của Việt Nam với Nhật Bản là tỉ USD.
- 3Thông hiểu
Nhóm hàng Việt Nam xuất khẩu nhiều sang Nhật Bản là
- 4Vận dụng
Để tận dụng tốt nhất đầu tư của Nhật Bản, Việt Nam nên ưu tiên
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Đặc điểm nổi bật của ngoại thương Nhật Bản là
- 2Thông hiểu
Nhật Bản là nước "xuất khẩu vốn" lớn, biểu hiện rõ nhất là
- 3Vận dụng
Kinh tế đối ngoại Nhật Bản ngày càng hướng mạnh vào châu Á chủ yếu vì
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng giá trị xuất, nhập khẩu hàng hoá của Nhật Bản (giá trị hàng hoá, tỉ USD, giá hiện hành):
a)Năm 2000 Nhật Bản xuất siêu.
b)Giá trị xuất khẩu tăng liên tục qua các năm trong bảng.
c)Giai đoạn 2000 – 2023, nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu.
d)Năm 2023 tỉ trọng xuất khẩu trong tổng kim ngạch lớn hơn 50 %.
- 2Vận dụng
Cho bảng cơ cấu giá trị nhập khẩu hàng hoá của Nhật Bản (cơ cấu giá trị nhập khẩu hàng hoá, %):
a)Hàng chế tạo chiếm tỉ trọng lớn nhất ở cả hai năm.
b)Nhiên liệu luôn chiếm tỉ trọng lớn nhất trong nhập khẩu.
c)Tổng tỉ trọng nhiên liệu, quặng và nông nguyên liệu năm 2023 là 33,1 %.
d)Để thể hiện cơ cấu này, nên vẽ biểu đồ miền.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng (giá trị hàng hoá, tỉ USD, giá hiện hành): Cán cân thương mại hàng hoá năm 2000 của Nhật Bản là bao nhiêu tỉ USD? Đáp số:
- 2Vận dụng Với bảng ở câu trên, tỉ trọng xuất khẩu trong tổng kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2023 là bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Thông hiểu Với bảng ở câu đầu, giá trị nhập khẩu năm 2023 bằng bao nhiêu % năm 2000? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 4Thông hiểu Dựa vào bảng (vốn đầu tư trực tiếp của Nhật Bản ra nước ngoài, dòng ròng, tỉ USD): Vốn FDI ra nước ngoài năm 2023 bằng bao nhiêu % năm 2000? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 5Vận dụng Năm 2023 GNI của Nhật Bản là 4 637,1 tỉ USD, GDP là 4 384,9 tỉ USD. GNI lớn hơn GDP bao nhiêu tỉ USD? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 6Thông hiểu Năm 2024 Việt Nam xuất sang Nhật Bản 24,6 tỉ USD, nhập từ Nhật Bản 21,6 tỉ USD. Tổng kim ngạch thương mại hai nước là bao nhiêu tỉ USD? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: cơ cấu hàng xuất (chế tạo) – nhập (nhiên liệu, nguyên liệu, thực phẩm), bạn hàng (Trung Quốc, Hoa Kỳ, ASEAN), vì sao đầu tư sang Đông Nam Á, vì sao GNI > GDP, ODA và các công trình ở Việt Nam.
- •Phần II hay cho bảng xuất – nhập khẩu: ý dễ sai là nghĩ Nhật Bản luôn xuất siêu, nhầm "tăng nhanh hơn" với "tăng nhiều hơn", chọn miền cho cơ cấu hai năm. Phần III: cán cân (giữ dấu), tổng kim ngạch, tỉ trọng, tốc độ tăng trưởng.
- •Nối bài: bài 23 – 24 (nghèo tài nguyên, công nghiệp chế tạo ⇒ mô hình nhập nguyên liệu – xuất sản phẩm); bài 14 (kinh tế đối ngoại Đông Nam Á, cùng cách tính cán cân); Địa lí 12 (ngoại thương, đầu tư nước ngoài vào Việt Nam).
Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội Trung Quốc