Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội Trung Quốc
Trình bày vị trí, phạm vi lãnh thổ Trung Quốc; phân biệt tự nhiên miền Đông và miền Tây (ranh giới kinh tuyến 105°Đ) và giải thích bằng nhân tố; nêu đặc điểm dân cư, chính sách dân số, đô thị hoá, xã hội; tính mật độ, số dân thành thị, gia tăng tự nhiên.
Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 26
⚡ Nhớ nhanh
- 1Vị trí: ở Đông Á, diện tích khoảng 9,6 triệu km² (lớn thứ tư thế giới), giáp 14 nước trên đất liền (có Việt Nam), phía đông giáp Thái Bình Dương, bờ biển rất dài ⇒ thuận lợi giao lưu với Đông Á, Đông Nam Á, Trung Á và mở ra biển.
- 2Miền Tây (tây 105°Đ): núi cao, sơn nguyên Tây Tạng, bồn địa, hoang mạc (Ta-cla Ma-can, Gô-bi); khí hậu ôn đới lục địa khô hạn, núi cao lạnh; thượng nguồn các sông, giàu thuỷ năng, khoáng sản, đồng cỏ ⇒ dân thưa.
- 3Miền Đông: đồng bằng châu thổ Đông Bắc, Hoa Bắc, Hoa Trung, Hoa Nam; khí hậu gió mùa (cận nhiệt ở nam, ôn đới ở bắc), mưa nhiều; hạ lưu Trường Giang, Hoàng Hà ⇒ tập trung dân cư, nông nghiệp, công nghiệp; nhưng lũ lụt, bão.
- 4Dân cư: 1 411,8 triệu người (2020), 56 dân tộc, người Hán khoảng 91 %; chính sách một con (1979 – 2015) làm giảm gia tăng nhưng gây già hoá, mất cân bằng giới tính ⇒ nay cho sinh ba con; dân số giảm từ 2022, Ấn Độ vượt từ 2023. Dân thành thị 66,2 % (2023), dồn về miền Đông.
- 5Tính nhanh: mật độ = dân số : diện tích (≈ 147 người/km² năm 2020); số dân thành thị = dân số × tỉ lệ thành thị; gia tăng tự nhiên = (sinh − chết) : dân số (‰).
👀 Nhìn là hiểu
Bản đồ Trung Quốc tự chạy 5 cảnh: lãnh thổ hiện ra, vạch kinh tuyến 105°Đ chia hai miền, núi – hoang mạc phía tây, sông chảy về đông bồi đồng bằng, chấm dân cư dồn về miền Đông rồi bảng so sánh hai miền. Bấm "🎮 Tự xếp": kéo thẻ đặc điểm thả vào đúng miền trên bản đồ, thẻ nói sai thì thả vào ô "Sai sự thật".
Trung Quốc ở Đông Á, rộng khoảng 9,6 triệu km².
Sơ đồ giản lược, không theo tỉ lệ. Hoàng Sa, Trường Sa là của Việt Nam.
1 📍 Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ
Cần nhớ
- ✦Nằm ở Đông Á, phần đất liền trải khoảng từ vĩ độ 20°B tới 53°B, kinh độ 73°Đ tới 135°Đ ⇒ lãnh thổ rộng, thiên nhiên phân hoá mạnh từ bắc xuống nam, từ đông sang tây.
- ✦Diện tích khoảng 9,6 triệu km², đứng thứ tư thế giới (sau Liên bang Nga, Ca-na-đa, Hoa Kỳ). Gồm 22 tỉnh, 5 khu tự trị, 4 thành phố trực thuộc trung ương và hai đặc khu hành chính Hồng Công, Ma Cao.
- ✦Giáp 14 nước trên đất liền (Việt Nam, Lào, Mi-an-ma, Ấn Độ, Liên bang Nga, Mông Cổ, Ca-dắc-xtan…); phía đông giáp Thái Bình Dương (Hoàng Hải, biển Hoa Đông, Biển Đông).
Mở rộng giao lưu đường bộ với Đông Á, Đông Nam Á, Trung Á; bờ biển dài nhiều cảng tốt để buôn bán đường biển; thiên nhiên đa dạng.
Biên giới đất liền rất dài, khó bảo vệ, quản lí; miền tây xa biển; ven biển phía đông chịu bão, lũ lụt.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Trung Quốc nằm ở Đông Nam Á" — sai: Trung Quốc ở Đông Á, chỉ giáp Đông Nam Á (Việt Nam, Lào, Mi-an-ma) ở phía nam.
- ✦Nhầm "giáp 14 nước" với "giáp biển 14 nước": 14 là số nước giáp trên đất liền.
2 🏔️ Miền Tây và miền Đông
Hai miền tự nhiên (ranh giới kinh tuyến 105°Đ)
| Miền Tây | Miền Đông | |
|---|---|---|
| Địa hình | Núi cao, sơn nguyên (Tây Tạng), bồn địa (Ta-rim, Duy Ngô Nhĩ), hoang mạc | Đồng bằng châu thổ Đông Bắc, Hoa Bắc, Hoa Trung, Hoa Nam; đồi núi thấp |
| Khí hậu | Ôn đới lục địa khô hạn; núi cao lạnh giá | Gió mùa: cận nhiệt (nam), ôn đới (bắc); mưa nhiều |
| Sông ngòi | Thượng nguồn các sông lớn; giàu thuỷ năng | Trung, hạ lưu Trường Giang, Hoàng Hà; nhiều phù sa, giao thông |
| Khoáng sản | Dầu khí, than, sắt, kim loại màu… | Than, sắt, dầu khí (Đông Bắc, Hoa Bắc)… |
| Sinh vật, đất | Đồng cỏ, rừng núi; đất xấu, nhiều hoang mạc | Đất phù sa màu mỡ; rừng |
| Hạn chế | Khô hạn, địa hình hiểm trở, giao thông khó | Lũ lụt, bão, ô nhiễm |
Dạng bài
Đọc bản đồ tự nhiên: xác định một nơi thuộc miền nào
- 1 Tìm kinh tuyến 105°Đ (chạy gần Lan Châu, cắt qua bồn địa Tứ Xuyên, giữa Côn Minh và Trùng Khánh).
- 2 Xem địa hình: sơn nguyên, núi cao, hoang mạc ⇒ miền Tây; đồng bằng ven biển, hạ lưu sông ⇒ miền Đông.
- 3 Nối với khí hậu và dân cư: xa biển ⇒ khô, thưa dân; gần biển, gió mùa ⇒ mưa nhiều, đông dân.
- 4 Kiểm tra: sông lớn chảy từ tây sang đông — thượng nguồn ở miền Tây, cửa sông ở miền Đông ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy kinh tuyến 100°Đ hoặc 110°Đ làm ranh giới; hoặc xếp bồn địa Tứ Xuyên (rìa 105°Đ, rất đông dân) vào nhóm "dân thưa" chỉ vì nằm gần trung tâm lãnh thổ.
Thượng Hải (khoảng 121°Đ) và La-sa (khoảng 91°Đ) mỗi nơi thuộc miền nào? Nêu một đặc điểm tự nhiên khác nhau của hai nơi.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Miền Tây nghèo tài nguyên nên kém phát triển" — sai: miền Tây giàu dầu khí, than, kim loại, thuỷ năng, đồng cỏ; kém phát triển do địa hình, khí hậu khắc nghiệt, xa biển, hạ tầng yếu.
- ✦"Miền Đông toàn khí hậu nhiệt đới" — sai: phía nam là cận nhiệt gió mùa, phía bắc là ôn đới gió mùa.
3 🌊 Sông ngòi và thuận lợi, khó khăn của tự nhiên
Cần nhớ
- ✦Trường Giang (khoảng 6 300 km) dài nhất châu Á, Hoàng Hà (khoảng 5 460 km) nhiều phù sa — cả hai bắt nguồn ở miền Tây, chảy về phía đông ra biển (địa hình cao ở tây, thấp dần về đông).
- ✦Vì vậy: miền Tây có thuỷ năng (thượng nguồn dốc), miền Đông được bồi đắp phù sa, giao thông đường sông thuận lợi (Trường Giang).
- ✦Miền Đông thuận lợi cho nông nghiệp, cư trú, công nghiệp; miền Tây mạnh về khai khoáng, thuỷ điện, chăn nuôi.
Nhân tố giải thích
| Hiện tượng | Nhân tố |
|---|---|
| Sông chảy về phía đông | Địa hình cao ở tây, thấp dần về đông |
| Miền Tây khô hạn | Vị trí sâu trong lục địa, xa biển; núi cao chắn gió ẩm |
| Miền Đông mưa nhiều | Giáp biển, đón gió mùa mùa hạ từ Thái Bình Dương |
| Lũ lụt ở hạ lưu Hoàng Hà, Trường Giang | Mưa tập trung theo mùa, đồng bằng thấp, lòng sông bồi cao |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Hoàng Hà dài nhất châu Á" — sai: dài nhất là Trường Giang; Hoàng Hà nổi tiếng nhiều phù sa (nước vàng).
- ✦Sông Mê Công cũng bắt nguồn ở Tây Tạng nhưng chảy chủ yếu qua Đông Nam Á, không phải sông chính của miền Đông Trung Quốc.
4 👥 Dân cư và xã hội
Cần nhớ
- ✦Quy mô: 1 411,8 triệu người (tổng điều tra 2020), đông nhất thế giới tới năm 2022; năm 2023 Ấn Độ đã vượt (Liên hợp quốc ước tính). 56 dân tộc, người Hán khoảng 91 %, sống chủ yếu ở miền Đông; các dân tộc ít người ở miền Tây, biên giới.
- ✦Chính sách dân số: một con (1979 – 2015) ⇒ gia tăng giảm mạnh nhưng già hoá nhanh, mất cân bằng giới tính, thiếu lao động trẻ; từ 2016 cho hai con, từ 2021 cho ba con. Năm 2023 số chết đã nhiều hơn số sinh ⇒ dân số giảm.
- ✦Phân bố: rất không đều — dày đặc ở miền Đông (đồng bằng, ven biển), rất thưa ở miền Tây. Đô thị hoá nhanh: dân thành thị từ 36,2 % (2000) lên 66,2 % (2023); siêu đô thị Thượng Hải, Bắc Kinh, Trùng Khánh, Quảng Châu, Thâm Quyến.
- ✦Xã hội: văn minh lâu đời (giấy, la bàn, thuốc súng, kĩ thuật in), coi trọng giáo dục; lao động dồi dào, ngày càng có kĩ năng; còn chênh lệch thành thị – nông thôn, Đông – Tây.
Dân số và tỉ lệ dân thành thị (tổng điều tra; 2023 cuối năm)
| Năm | Dân số (triệu người) | Thành thị (%) |
|---|---|---|
| 2000 | 1 265,8 | 36,2 |
| 2010 | 1 339,7 | 49,7 |
| 2020 | 1 411,8 | 63,9 |
| 2023 | 1 409,7 | 66,2 |
Dạng bài
Tính mật độ, số dân thành thị, gia tăng tự nhiên
- 1 Mật độ = dân số : diện tích (đổi cùng đơn vị: triệu người : triệu km² = người/km²).
- 2 Số dân thành thị = dân số × tỉ lệ thành thị : 100.
- 3 Tỉ suất gia tăng tự nhiên (‰) = (số sinh − số chết) : dân số × 1 000; âm ⇒ dân số giảm tự nhiên.
- 4 Kiểm tra: mật độ Trung Quốc phải cỡ vài trăm người/km² trở xuống (không phải vài nghìn); số dân thành thị nhỏ hơn tổng dân số ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng mật độ trung bình cả nước để nói "dân cư khá đều": 147 người/km² là trung bình — miền Đông có nơi vài trăm, vài nghìn người/km², miền Tây có nơi chưa tới 10 người/km².
Năm 2020 Trung Quốc có 1 411,8 triệu người, diện tích khoảng 9,6 triệu km², tỉ lệ dân thành thị 63,9 %. Tính mật độ dân số và số dân thành thị.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Trung Quốc vẫn là nước đông dân nhất thế giới" — sai với số liệu mới: từ 2023 Ấn Độ đã vượt; đọc số liệu phải xem năm.
- ✦"Chính sách một con chỉ có lợi" — sai: giảm sức ép dân số nhưng gây già hoá, mất cân bằng giới tính ⇒ đã bỏ.
- ✦"Dân cư phân bố tương đối đều vì lãnh thổ rộng" — sai: phân bố rất không đều, dồn về miền Đông.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Vị trí, lãnh thổ
- 1Nhận biết
Trung Quốc nằm ở khu vực
- 2Nhận biết
Số quốc gia giáp Trung Quốc trên đất liền là
- 3Thông hiểu
Ý nghĩa của đường bờ biển dài, giáp Thái Bình Dương đối với Trung Quốc là
- 4Thông hiểu Năm 2020 Trung Quốc có 1 411,8 triệu người, diện tích khoảng 9,6 triệu km². Mật độ dân số trung bình khoảng người/km² (làm tròn đến hàng đơn vị).
Hai miền tự nhiên
- 1Nhận biết
Kinh tuyến được lấy làm ranh giới giữa miền Đông và miền Tây Trung Quốc là
- 2Nhận biết
Đồng bằng nào sau đây không thuộc miền Đông Trung Quốc?
- 3Thông hiểu
Khí hậu miền Tây Trung Quốc khô hạn chủ yếu do
- 4Thông hiểu
Các sông lớn của Trung Quốc như Trường Giang, Hoàng Hà đều chảy theo hướng tây – đông vì
- 5Vận dụng
Phát biểu nào đúng về tài nguyên miền Tây Trung Quốc?
Sông ngòi, đọc bản đồ
- 1Nhận biết
Con sông dài nhất châu Á, chảy qua miền Đông Trung Quốc là
- 2Thông hiểu
Trên bản đồ, một thành phố ở khoảng 116°Đ, 40°B, phía bắc đồng bằng Hoa Bắc. Thành phố đó thuộc
- 3Vận dụng
Hạ lưu Hoàng Hà thường xảy ra lũ lụt nghiêm trọng chủ yếu vì
Dân cư, đọc bảng số liệu
- 1Nhận biết
Dân tộc chiếm tỉ lệ lớn nhất trong dân số Trung Quốc là
- 2Thông hiểu
Hệ quả tiêu cực của chính sách một con ở Trung Quốc là
- 3Thông hiểu Dựa vào bảng: Số dân thành thị của Trung Quốc năm 2020 khoảng triệu người (làm tròn một chữ số thập phân).
- 4Thông hiểu Với bảng ở câu trên, dân số Trung Quốc giai đoạn 2010 – 2020 tăng thêm triệu người.
- 5Thông hiểu
Dựa vào bảng: Nhận xét nào đúng?
- 6Vận dụng Dựa vào bảng: Năm 2023, số chết nhiều hơn số sinh triệu người.
- 7Vận dụng
Để giảm chênh lệch phát triển giữa miền Đông và miền Tây, biện pháp phù hợp nhất là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Đặc điểm nào sau đây đúng với miền Đông Trung Quốc?
- 2Thông hiểu
Dân cư Trung Quốc tập trung đông ở miền Đông chủ yếu do
- 3Vận dụng
Năm 2023 Trung Quốc có số sinh 9,02 triệu, số chết 11,10 triệu. Điều này cho thấy
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng dân số và tỉ lệ dân thành thị của Trung Quốc:
a)Tỉ lệ dân thành thị tăng liên tục trong giai đoạn 2000 – 2023.
b)Dân số Trung Quốc tăng liên tục trong giai đoạn 2000 – 2023.
c)Số dân thành thị năm 2020 gấp khoảng 2 lần năm 2000.
d)Đô thị hoá nhanh chủ yếu do dân số tự nhiên ở thành thị tăng rất nhanh.
- 2Vận dụng
Cho thông tin: miền Tây Trung Quốc chiếm hơn một nửa diện tích, có sơn nguyên Tây Tạng, các bồn địa và hoang mạc, giàu dầu khí, than, thuỷ năng; miền Đông có các đồng bằng châu thổ, khí hậu gió mùa, tập trung phần lớn dân cư và các đô thị lớn.
a)Miền Tây kém phát triển chủ yếu vì nghèo tài nguyên thiên nhiên.
b)Thượng nguồn các sông lớn ở miền Tây có tiềm năng thuỷ điện lớn.
c)Khí hậu gió mùa và đồng bằng phù sa là cơ sở để miền Đông trở thành vùng nông nghiệp chính.
d)Miền Đông không chịu thiên tai vì có khí hậu gió mùa ôn hoà.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng: Số dân thành thị của Trung Quốc năm 2000 là bao nhiêu triệu người? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 2Vận dụng Với bảng ở câu trên, số dân thành thị năm 2020 tăng bao nhiêu triệu người so với năm 2000? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 3Thông hiểu Với bảng ở câu đầu, tỉ lệ dân thành thị năm 2023 tăng bao nhiêu điểm phần trăm so với năm 2000? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Vận dụng Dựa vào bảng: Tỉ lệ người từ 65 tuổi trở lên trong dân số Trung Quốc năm 2023 là bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Vận dụng Với bảng ở câu trên, tỉ suất gia tăng dân số tự nhiên năm 2023 là bao nhiêu ‰? (làm tròn một chữ số thập phân, ghi cả dấu) Đáp số:
- 6Thông hiểu Năm 2020 Trung Quốc có 1 411,8 triệu người, diện tích khoảng 9,6 triệu km². Mật độ dân số là bao nhiêu người/km²? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: kinh tuyến 105°Đ, đặc điểm từng miền (dễ bị đảo Tây – Đông), tên đồng bằng, hoang mạc, sơn nguyên, sông dài nhất châu Á, số nước láng giềng, hệ quả chính sách một con.
- •Phần II: bảng dân số – tỉ lệ thành thị hoặc đoạn mô tả hai miền; ý dễ sai là "miền Tây nghèo tài nguyên", "dân số tăng liên tục", "Trung Quốc vẫn đông dân nhất". Phần III: mật độ, số dân thành thị, gia tăng tự nhiên, tỉ lệ người già.
- •Nối bài: bài 27 (kinh tế Trung Quốc) dùng lại hai miền để giải thích phân bố công nghiệp, nông nghiệp; so sánh với bài 23 (Nhật Bản già hoá) và Địa 12 (dân số Việt Nam, đô thị hoá).
Kinh tế Trung Quốc