Thực hành: Viết báo cáo về sự thay đổi của kinh tế vùng duyên hải Trung Quốc
Xác định phạm vi, vai trò vùng duyên hải Trung Quốc; trình bày sự thay đổi kinh tế của vùng qua các mốc mở cửa và giải thích bằng nhân tố; chọn đúng dạng biểu đồ, tính cán cân, tốc độ tăng trưởng, tỉ trọng từ số liệu; lập dàn ý báo cáo có số liệu.
Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 28
⚡ Nhớ nhanh
- 1Phạm vi: các tỉnh, thành phố ven biển phía đông, từ Liêu Ninh tới Quảng Đông, Quảng Tây, Hải Nam (cùng Hồng Công, Ma Cao). Diện tích nhỏ nhưng làm ra khoảng 55 % GDP cả nước (2021), phần lớn xuất khẩu, vốn nước ngoài.
- 2Các mốc: 1978 cải cách → 1980 4 đặc khu (Thâm Quyến, Chu Hải, Sán Đầu, Hạ Môn) → 1984 mở cửa 14 thành phố ven biển → 1990 Phố Đông (Thượng Hải) → 2001 vào WTO. Thâm Quyến: thị trấn nhỏ ⇒ siêu đô thị, GDP 0,27 (1980) → 3 460,6 tỉ NDT (2023).
- 3Ba cực tăng trưởng: Bắc Kinh – Thiên Tân – Hà Bắc; đồng bằng Trường Giang (Thượng Hải — cảng công-te-nơ lớn nhất thế giới); châu thổ Châu Giang (Quảng Châu – Thâm Quyến – Hồng Công, "Vùng Vịnh lớn"). Cơ cấu chuyển từ gia công, lắp ráp sang công nghệ cao, dịch vụ, tài chính.
- 4Nguyên nhân: vị trí ven biển (cảng, gần Nhật Bản, Hàn Quốc, Đông Nam Á, Hồng Công), chính sách mở cửa đi trước, vốn nước ngoài, lao động di cư từ nội địa, hạ tầng hiện đại. Vấn đề: chênh lệch với nội địa, ô nhiễm, chi phí tăng ⇒ ngành thâm dụng lao động dời vào nội địa, sang Đông Nam Á.
- 5Tính nhanh: cán cân = xuất − nhập; tốc độ tăng trưởng = năm sau : năm gốc × 100 %; tỉ trọng = bộ phận : tổng × 100 %; gấp mấy lần = sau : trước.
👀 Nhìn là hiểu
Xưởng biểu đồ duyên hải: xem bốn biểu đồ từ cùng một bảng tự vẽ dần (đường xuất khẩu dựng đứng sau năm 2000, cột ghép xuất – nhập, hai đường tốc độ tăng trưởng, cột GDP + đường xuất khẩu hai trục), kéo thanh năm để tự xem; "Chọn biểu đồ" kéo thẻ vào khung theo từ khoá; "Xưởng tính" làm từng bước cán cân, tốc độ xuất khẩu, tỉ trọng các tỉnh ven biển.
Bảng số liệu: GDP, xuất khẩu và nhập khẩu hàng hoá của Trung Quốc
| Năm | GDP (nghìn tỉ USD) | Xuất khẩu hàng hoá (tỉ USD) | Nhập khẩu hàng hoá (tỉ USD) |
|---|---|---|---|
| 1980 | 0,19 | 18,1 | 20 |
| 2000 | 1,21 | 249,2 | 225,1 |
| 2010 | 6,09 | 1 577,8 | 1 396,2 |
| 2020 | 14,69 | 2 590,6 | 2 055,6 |
| 2023 | 17,79 | 3 380 | 2 556,8 |
Nguồn: GDP: Ngân hàng Thế giới (giá hiện hành, làm tròn). Xuất, nhập khẩu hàng hoá: Cục Thống kê quốc gia Trung Quốc.
- Xuất khẩu hàng hoá
Biểu đồ giá trị xuất khẩu hàng hoá của Trung Quốc, giai đoạn 1980 – 2023 (tỉ USD)
Kéo thanh bên dưới để vẽ từng mốc.
💡 Cùng một bảng số liệu, đề khác từ khoá thì dạng biểu đồ khác. Sang 🧩 Chọn biểu đồ để tự chọn.
1 🗺️ Phạm vi và vai trò vùng duyên hải
Cần nhớ
- ✦Vùng duyên hải = các tỉnh, thành phố giáp biển phía đông: Liêu Ninh, Hà Bắc, Bắc Kinh, Thiên Tân, Sơn Đông, Giang Tô, Thượng Hải, Chiết Giang, Phúc Kiến, Quảng Đông, Quảng Tây, Hải Nam; cùng hai đặc khu hành chính Hồng Công, Ma Cao.
- ✦Vai trò: diện tích nhỏ (bốn tỉnh lớn nhất chưa tới 6 % lãnh thổ) nhưng là đầu tàu: khoảng 55 % GDP (2021), phần lớn xuất khẩu, vốn nước ngoài, các siêu đô thị, cảng biển, trung tâm tài chính, công nghệ.
- ✦Bốn tỉnh ven biển Quảng Đông, Giang Tô, Sơn Đông, Chiết Giang làm ra 34,8 % GDP cả nước (2023, số sơ bộ).
Ba cực tăng trưởng
| Cực | Trung tâm | Thế mạnh |
|---|---|---|
| Bắc Kinh – Thiên Tân – Hà Bắc | Bắc Kinh, Thiên Tân | Chính trị, công nghệ cao, cảng Thiên Tân |
| Đồng bằng Trường Giang | Thượng Hải, Tô Châu, Hàng Châu, Ninh Ba | Cảng công-te-nơ lớn nhất thế giới, tài chính, ô tô, điện tử |
| Châu thổ Châu Giang (Vùng Vịnh lớn) | Quảng Châu, Thâm Quyến, Hồng Công, Ma Cao | Chế tạo, công nghệ số, xuất khẩu |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Toàn bộ Trung Quốc phát triển như vùng duyên hải" — sai: duyên hải nhỏ về diện tích nhưng làm ra hơn một nửa GDP; nội địa, miền Tây tụt lại xa.
- ✦Nhầm Thẩm Dương, Lan Châu, La-sa (Đông Bắc, miền Tây) với các đặc khu ven biển phía nam.
2 ⏳ Sự thay đổi qua các mốc
Từ làng chài tới siêu đô thị
| Mốc | Sự kiện | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 1978 | Cải cách, mở cửa | Mở đường cho kinh tế thị trường |
| 1980 | 4 đặc khu: Thâm Quyến, Chu Hải, Sán Đầu, Hạ Môn | Thí điểm thu hút vốn, công nghệ nước ngoài |
| 1984 | Mở cửa 14 thành phố ven biển | Mở rộng từ nam lên bắc dọc bờ biển |
| 1988 – 1990 | Đặc khu Hải Nam; phát triển Phố Đông (Thượng Hải) | Thượng Hải thành trung tâm tài chính |
| 2001 | Gia nhập WTO | Xuất khẩu bùng nổ: 2000 – 2010 gấp 6,3 lần |
Trước và sau mở cửa
| Trước 1978 | Hiện nay | |
|---|---|---|
| Kinh tế chính | Nông nghiệp, đánh cá, công nghiệp nặng nhà nước | Chế tạo, công nghệ cao, dịch vụ, tài chính |
| Đô thị | Thâm Quyến là thị trấn nhỏ | Chuỗi siêu đô thị; Thâm Quyến hơn 17 triệu dân |
| Ngoại thương | Rất nhỏ (1980 còn nhập siêu) | Xuất khẩu số 1 thế giới, xuất siêu lớn |
| Vốn, lao động | Nhà nước, lao động tại chỗ | Vốn nước ngoài, tư nhân; hàng trăm triệu lao động di cư từ nội địa |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Đặc khu ra đời cùng lúc cải cách năm 1978" — sai: cải cách 1978, đặc khu đầu tiên 1980, 14 thành phố ven biển 1984. Thứ tự mốc hay bị hỏi.
- ✦"Dệt may, lắp ráp vẫn là thế mạnh chính của duyên hải" — sai: chi phí tăng, ngành thâm dụng lao động dời vào nội địa hoặc sang Đông Nam Á; duyên hải chuyển lên công nghệ cao, dịch vụ.
3 📊 Chọn biểu đồ và tính chỉ số
Xuất, nhập khẩu hàng hoá của Trung Quốc (tỉ USD; Cục Thống kê quốc gia Trung Quốc)
| Năm | Xuất khẩu | Nhập khẩu | Cán cân |
|---|---|---|---|
| 1980 | 18,1 | 20,0 | −1,9 |
| 2000 | 249,2 | 225,1 | +24,1 |
| 2010 | 1 577,8 | 1 396,2 | +181,6 |
| 2023 | 3 380,0 | 2 556,8 | +823,2 |
Dạng bài
Chọn biểu đồ cho báo cáo
- 1 Gạch chân từ khoá: "diễn biến", "so sánh", "tốc độ tăng trưởng", "cơ cấu / tỉ trọng".
- 2 Một chỉ tiêu qua nhiều năm ⇒ đường (diễn biến) hoặc cột (quy mô). Xuất và nhập cùng đơn vị ⇒ cột ghép.
- 3 Hai chỉ tiêu khác đơn vị (GDP nghìn tỉ USD, xuất khẩu tỉ USD) ⇒ tốc độ tăng trưởng (năm gốc = 100 %) vẽ đường, hoặc kết hợp cột + đường hai trục. Tỉ trọng duyên hải – còn lại qua nhiều năm ⇒ miền.
- 4 Kiểm tra: tên biểu đồ đủ nội dung, phạm vi, thời gian, đơn vị ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Vẽ GDP (nghìn tỉ USD) và xuất khẩu (tỉ USD) chung một trục: đường GDP bẹp sát đáy. Khác đơn vị không chung trục.
Đề: "Thể hiện tốc độ tăng trưởng GDP và xuất khẩu hàng hoá của Trung Quốc giai đoạn 2000 – 2023". GDP: 1,21 → 6,09 → 17,79 nghìn tỉ USD; xuất khẩu 249,2 → 1 577,8 → 3 380,0 tỉ USD (2000, 2010, 2023).
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Cán cân năm 1980 là −1,9 tỉ USD (nhập siêu), không phải +1,9: luôn lấy xuất trừ nhập.
- ✦"Tăng 1 356,3 %" khác "bằng 1 356,3 % năm gốc": tốc độ tăng trưởng với năm gốc = 100 % nghĩa là bằng bao nhiêu % năm gốc.
4 🔍 Nguyên nhân và vấn đề
Nhân tố tạo nên sự thay đổi
| Nhân tố | Biểu hiện |
|---|---|
| Vị trí ven biển | Cảng biển; gần Nhật Bản, Hàn Quốc, Đông Nam Á, Hồng Công, Ma Cao, Đài Loan |
| Chính sách | Đặc khu, thành phố mở cửa đi trước, ưu đãi thuế, thủ tục |
| Vốn, công nghệ | Đầu tư nước ngoài đổ vào, cộng đồng Hoa kiều |
| Lao động | Hàng trăm triệu lao động di cư từ nội địa, ngày càng có kĩ năng |
| Hạ tầng, tập trung | Cảng, cao tốc, sân bay hiện đại; doanh nghiệp cùng ngành kéo nhau tới |
Chênh lệch lớn với nội địa, miền Tây; ô nhiễm, quá tải đô thị; giá đất, tiền lương tăng.
Ngành thâm dụng lao động dời vào nội địa, sang Đông Nam Á (có Việt Nam); duyên hải giữ công nghệ cao, dịch vụ, tài chính, nghiên cứu.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Duyên hải giàu lên nhờ tài nguyên biển" — sai: động lực là nhân tố kinh tế – xã hội (vị trí giao thương, chính sách, vốn, lao động); Thâm Quyến không có mỏ đáng kể.
- ✦Giải thích chỉ bằng "gần biển" là thiếu: phải có chính sách mở cửa — trước 1978 vùng này cũng gần biển mà chưa phát triển.
5 📝 Dàn ý báo cáo
Năm phần
- ✦Mở đầu: phạm vi vùng duyên hải, vai trò (khoảng 55 % GDP cả nước).
- ✦Sự thay đổi: theo các mốc 1978 – 1980 – 1984 – 1990 – 2001; một biểu đồ (xuất khẩu, hoặc tốc độ tăng trưởng) kèm nhận xét có số liệu.
- ✦Nguyên nhân: vị trí, chính sách, vốn, lao động, hạ tầng.
- ✦Vấn đề, xu hướng: chênh lệch vùng, ô nhiễm, dịch chuyển ngành; liên hệ Việt Nam đón nhà máy dời sang.
- ✦Kết luận: một – hai câu về vai trò đầu tàu và hướng phát triển.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Chọn dạng biểu đồ
- 1Nhận biết
Thể hiện diễn biến giá trị xuất khẩu hàng hoá của Trung Quốc qua các năm 1980, 2000, 2010, 2023, dạng biểu đồ thích hợp nhất là
- 2Thông hiểu
So sánh giá trị xuất khẩu và nhập khẩu (cùng đơn vị tỉ USD) của Trung Quốc từng năm, dạng biểu đồ thích hợp nhất là
- 3Thông hiểu
Thể hiện tỉ trọng GDP của vùng duyên hải và phần còn lại của Trung Quốc qua 5 năm, dạng biểu đồ thích hợp nhất là
- 4Vận dụng
Muốn thể hiện GDP (nghìn tỉ USD) và xuất khẩu (tỉ USD) bằng số tuyệt đối trên cùng một biểu đồ, cần
Tính cán cân, tốc độ, tỉ trọng
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng (tỉ USD): Cán cân xuất nhập khẩu hàng hoá năm 2010 là tỉ USD.
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, giai đoạn 2000 – 2010 giá trị xuất khẩu gấp lần (làm tròn một chữ số thập phân).
- 3Thông hiểu Với bảng ở câu đầu, giá trị xuất khẩu năm 2023 bằng bao nhiêu % so với năm 2000 (2000 = 100 %)? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Vận dụng Dựa vào bảng GDP 2023 (số sơ bộ): Quảng Đông chiếm % GDP cả nước (làm tròn một chữ số thập phân).
- 5Vận dụng Năm 2023 GDP Thâm Quyến là 3 460,6 tỉ NDT, GDP Quảng Đông 13 567 tỉ NDT. Thâm Quyến chiếm % GDP Quảng Đông (làm tròn một chữ số thập phân).
Đọc bảng số liệu, mốc thời gian
- 1Nhận biết
Đặc khu kinh tế từ một thị trấn nhỏ trở thành siêu đô thị công nghệ, biểu tượng của mở cửa Trung Quốc là
- 2Nhận biết
Trung Quốc mở cửa 14 thành phố ven biển vào năm
- 3Thông hiểu
Dựa vào bảng (tỉ USD): Nhận xét nào đúng?
- 4Thông hiểu
Dựa vào bảng: Bốn tỉnh ven biển trong bảng chiếm khoảng bao nhiêu % GDP cả nước?
Nguyên nhân, vấn đề
- 1Nhận biết
Vùng duyên hải Trung Quốc tạo ra khoảng bao nhiêu phần trăm GDP cả nước (năm 2021)?
- 2Thông hiểu
Vì sao đầu tư nước ngoài đổ vào vùng duyên hải thay vì nội địa trong những năm đầu mở cửa?
- 3Thông hiểu
Gần đây nhiều nhà máy may mặc, lắp ráp rời vùng duyên hải chủ yếu vì
- 4Vận dụng
Việt Nam có thể rút ra bài học nào từ vùng duyên hải Trung Quốc?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Thứ tự đúng của các mốc mở cửa vùng duyên hải Trung Quốc là
- 2Thông hiểu
Động lực chủ yếu làm vùng duyên hải Trung Quốc thay đổi nhanh là
- 3Vận dụng
Tên biểu đồ đầy đủ cho số liệu xuất khẩu ở bảng trong bài là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng giá trị xuất, nhập khẩu hàng hoá của Trung Quốc (tỉ USD):
a)Năm 1980 Trung Quốc nhập siêu.
b)Giá trị xuất siêu năm 2023 nhỏ hơn năm 2010.
c)Giai đoạn 2000 – 2010 xuất khẩu tăng hơn 6 lần, gắn với việc gia nhập WTO năm 2001.
d)Biểu đồ miền là dạng thích hợp nhất để so sánh giá trị xuất khẩu và nhập khẩu từng năm.
- 2Vận dụng
Cho bảng GDP năm 2023 (số sơ bộ, tỉ nhân dân tệ) của bốn tỉnh ven biển và cả nước:
a)Quảng Đông có GDP lớn nhất trong bốn tỉnh.
b)Bốn tỉnh chiếm hơn một nửa GDP cả nước.
c)GDP của Giang Tô gấp hơn 2 lần Chiết Giang.
d)Cả bốn tỉnh đều giáp biển, có cảng lớn, là nơi đi trước trong mở cửa.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng (tỉ USD): Cán cân xuất nhập khẩu hàng hoá năm 2023 là bao nhiêu tỉ USD? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hoá năm 2010 là bao nhiêu tỉ USD? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng ở câu đầu, giá trị xuất khẩu năm 2023 bằng bao nhiêu % so với năm 2000? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 4Vận dụng Dựa vào bảng (tỉ NDT): Bốn tỉnh ven biển chiếm bao nhiêu % GDP cả nước? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Thông hiểu Với bảng ở câu trên, GDP Giang Tô gấp bao nhiêu lần Chiết Giang? (làm tròn hai chữ số thập phân) Đáp số:
- 6Vận dụng Năm 2023 Trung Quốc xuất khẩu hàng hoá 3 380 tỉ USD, GDP 17 790 tỉ USD. Giá trị xuất khẩu hàng hoá bằng bao nhiêu % GDP? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: thứ tự các mốc 1978 – 1980 – 1984 – 2001, tên đặc khu (Thâm Quyến…), ba cực tăng trưởng, nhân tố làm duyên hải phát triển (kinh tế – xã hội, không phải tài nguyên biển), vì sao ngành thâm dụng lao động dời đi.
- •Phần II cho bảng xuất nhập khẩu hoặc GDP các tỉnh: ý dễ sai là cán cân 1980 (nhập siêu), "bốn tỉnh hơn nửa GDP" (thật ra 34,8 %), chọn miền để so hai chỉ tiêu. Phần III: cán cân, tổng kim ngạch, tốc độ tăng trưởng, tỉ trọng, gấp mấy lần.
- •Nối bài: bài 26 – 27 (hai miền, phân bố công nghiệp), bài 12 – 14 Đông Nam Á (đón ngành dời từ Trung Quốc sang) và Địa 12 (vùng kinh tế trọng điểm, Đông Nam Bộ — cũng là đầu tàu nhờ vị trí, chính sách, vốn).
Thực hành: Tìm hiểu về kinh tế của Ô-xtrây-li-a