Thực hành: Viết báo cáo về tình hình phát triển kinh tế – xã hội ở Cộng hoà Liên bang Bra-xin
Chọn đúng dạng biểu đồ cho số liệu kinh tế – xã hội Bra-xin (GDP, cơ cấu GDP, xuất nhập khẩu, dân số – đô thị); tính GDP/người, cán cân, tốc độ tăng trưởng, tỉ trọng; nhận xét có số liệu, giải thích bằng nhân tố (nhớ tỉ giá); lập được dàn ý báo cáo nêu cả thành tựu lẫn vấn đề xã hội.
Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 8
⚡ Nhớ nhanh
- 1Bra-xin: rộng nhất (khoảng 8,5 triệu km²) và đông dân nhất Mỹ La-tinh (khoảng 210 triệu người); thủ đô Bra-xi-li-a; tiếng Bồ Đào Nha; nền kinh tế lớn nhất Mỹ La-tinh (2 191,1 tỉ USD năm 2023), thành viên sáng lập BRICS.
- 2Thành tựu: hàng đầu thế giới về cà phê, đậu tương, mía, nước cam, thịt bò; khai thác quặng sắt, dầu khí (mỏ ngoài khơi); chế tạo ô tô, máy bay; nhiên liệu sinh học từ mía. Dịch vụ chiếm gần 60 % GDP; từ nhập siêu (2000) thành xuất siêu 87,0 tỉ USD (2023).
- 3Vấn đề xã hội: chênh lệch thu nhập thuộc loại cao nhất thế giới (Gini khoảng 52); phân hoá vùng (Đông Nam giàu, tạo khoảng một nửa GDP; Đông Bắc nghèo); đô thị hoá tự phát (fa-ve-la), an ninh; khai thác A-ma-dôn.
- 4Chọn biểu đồ: quy mô qua các năm ⇒ cột (hoặc đường); cơ cấu 1 – 3 năm ⇒ tròn, từ 4 năm ⇒ miền; tốc độ tăng trưởng (năm gốc = 100 %) ⇒ đường; hai đại lượng khác đơn vị ⇒ kết hợp. ⚠️ GDP tính bằng USD lên xuống theo tỉ giá.
- 5Tính nhanh: GDP/người = GDP : dân số (tỉ USD : triệu người × 1 000 = USD); cán cân = xuất − nhập; tốc độ = năm sau : năm gốc × 100 %; tỉ trọng = bộ phận : tổng × 100 %.
👀 Nhìn là hiểu
Xưởng biểu đồ Bra-xin: xem bốn biểu đồ từ cùng một bảng tự vẽ dần (cột GDP có lúc thấp xuống vì tỉ giá, miền cơ cấu GDP, hai đường tốc độ xuất – nhập khẩu, cột dân số + đường tỉ lệ thành thị), kéo thanh năm để tự xem; "Chọn biểu đồ" kéo thẻ dạng biểu đồ vào khung theo từ khoá đề; "Xưởng tính" làm từng bước GDP/người, cán cân, tốc độ tăng trưởng, cơ cấu.
Bảng số liệu: một số chỉ tiêu kinh tế – xã hội của Bra-xin
| Năm | GDP (tỉ USD) | Xuất khẩu hàng hoá (tỉ USD) | Nhập khẩu hàng hoá (tỉ USD) | Nông, lâm, thuỷ sản (%) | Công nghiệp, xây dựng (%) | Dịch vụ (%) | Thuế sản phẩm trừ trợ cấp (%) | Dân số (triệu người) | Tỉ lệ dân thành thị (%) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2000 | 655,4 | 55,1 | 58,6 | 4,8 | 23 | 58,3 | 13,9 | 174 | 81,1 |
| 2005 | 891,6 | 118,5 | 77,6 | 4,7 | 24,2 | 56,1 | 15 | 184,7 | 83 |
| 2010 | 2 208,8 | 200,4 | 193,2 | 4,1 | 23,3 | 57,6 | 15 | 193,7 | 84,3 |
| 2015 | 1 802,2 | 186,8 | 180,5 | 4,3 | 19,4 | 62,3 | 14 | 201,7 | 85,7 |
| 2020 | 1 476,1 | 209,2 | 166,3 | 5,7 | 19,5 | 61,4 | 13,4 | 208,7 | 86,9 |
| 2023 | 2 191,1 | 339,7 | 252,7 | 6 | 22,1 | 59,2 | 12,7 | 211,1 | 87,6 |
Nguồn: Ngân hàng Thế giới (World Development Indicators, truy cập 11-2026), giá hiện hành. Thuế sản phẩm trừ trợ cấp = 100 − ba khu vực kinh tế.
- GDP
Biểu đồ GDP của Bra-xin qua một số năm, giai đoạn 2000 – 2023 (tỉ USD, giá hiện hành)
Kéo thanh bên dưới để vẽ từng mốc.
💡 Cùng một bảng số liệu, đề khác từ khoá thì dạng biểu đồ khác. Sang 🧩 Chọn biểu đồ để tự chọn.
1 🇧🇷 Khái quát Bra-xin
Bra-xin trong vài con số
| Chỉ tiêu | Số liệu | Nguồn, năm |
|---|---|---|
| Diện tích | Khoảng 8,5 triệu km² (lớn thứ 5 thế giới) | Bra-xin |
| Dân số | 211,1 triệu (ước tính) · 203,1 triệu (điều tra) | Ngân hàng Thế giới 2023 · IBGE 2022 |
| GDP | 2 191,1 tỉ USD — lớn nhất Mỹ La-tinh | Ngân hàng Thế giới 2023 |
| GDP/người | Khoảng 10 379 USD | Tính từ hai dòng trên |
| Dân thành thị | 87,6 % | Ngân hàng Thế giới 2023 |
Cần nhớ
- ✦Thủ đô Bra-xi-li-a (xây mới ở nội địa để kéo dân, kinh tế vào sâu trong lục địa); thành phố lớn nhất Xao Pao-lô.
- ✦Từng là thuộc địa Bồ Đào Nha ⇒ tiếng Bồ Đào Nha — khác phần lớn láng giềng nói tiếng Tây Ban Nha.
- ✦Thành viên sáng lập nhóm BRICS (cùng Nga, Ấn Độ, Trung Quốc, Nam Phi).
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Ngôn ngữ chính thức của Bra-xin là tiếng Tây Ban Nha" — sai: tiếng Bồ Đào Nha.
- ✦"Thủ đô Bra-xin là Ri-ô đê Gia-nê-rô" — sai: Ri-ô là thủ đô cũ (tới năm 1960); nay là Bra-xi-li-a.
2 📊 Chọn dạng biểu đồ cho báo cáo
Số liệu Bra-xin và dạng biểu đồ
| Số liệu | Dạng biểu đồ | Lí do |
|---|---|---|
| GDP qua 6 năm | Cột (hoặc đường) | Quy mô, diễn biến một chỉ tiêu |
| Cơ cấu GDP năm 2000 và 2023 | Hai hình tròn | Cơ cấu, ít năm |
| Cơ cấu GDP qua 6 năm | Miền | Cơ cấu, nhiều năm |
| Xuất khẩu và nhập khẩu (tỉ USD) | Cột ghép | Hai chỉ tiêu cùng đơn vị |
| Tốc độ tăng xuất khẩu, nhập khẩu | Đường (2000 = 100 %) | Tốc độ tăng trưởng |
| Dân số và tỉ lệ dân thành thị | Kết hợp cột + đường | Hai đại lượng khác đơn vị |
Dạng bài
Chọn biểu đồ theo từ khoá đề
- 1 Gạch chân từ khoá: "quy mô", "qua các năm", "cơ cấu", "chuyển dịch", "tốc độ tăng trưởng", "khác đơn vị".
- 2 Đếm số năm: cơ cấu 1 – 3 năm ⇒ tròn; từ 4 năm ⇒ miền.
- 3 Đếm đơn vị: hai đơn vị khác nhau ⇒ kết hợp hai trục (hoặc đổi về tốc độ tăng trưởng).
- 4 Kiểm tra: tên biểu đồ có đủ nội dung, phạm vi (Bra-xin), thời gian, đơn vị ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Vẽ 6 hình tròn cho 6 năm (khó thấy xu hướng) hoặc vẽ GDP (tỉ USD) và dân số (triệu người) chung một trục tung.
Đề: "Thể hiện sự chuyển dịch cơ cấu GDP của Bra-xin theo khu vực kinh tế giai đoạn 2000 – 2023" với số liệu 6 năm. Chọn biểu đồ và đọc nhanh.
Hướng dẫn giải
3 🧮 Tính chỉ số từ bảng
GDP, xuất khẩu, nhập khẩu hàng hoá của Bra-xin (tỉ USD, giá hiện hành)
| Năm | GDP | Xuất khẩu | Nhập khẩu |
|---|---|---|---|
| 2000 | 655,4 | 55,1 | 58,6 |
| 2010 | 2 208,8 | 200,4 | 193,2 |
| 2020 | 1 476,1 | 209,2 | 166,3 |
| 2023 | 2 191,1 | 339,7 | 252,7 |
Dạng bài
GDP/người, cán cân, tốc độ tăng trưởng
- 1 GDP/người = GDP (tỉ USD) : dân số (triệu người) × 1 000 ⇒ USD/người.
- 2 Cán cân = xuất khẩu − nhập khẩu: dương là xuất siêu, âm là nhập siêu.
- 3 Tốc độ tăng trưởng = giá trị năm sau : giá trị năm gốc × 100 (%).
- 4 Kiểm tra: đơn vị đúng; năm gốc = 100 %; dấu cán cân đúng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên × 1 000 nên ghi GDP/người là 10,4 USD; hoặc tính cán cân là nhập − xuất.
Năm 2023 Bra-xin có GDP 2 191,1 tỉ USD, dân số 211,1 triệu người, xuất khẩu 339,7, nhập khẩu 252,7 tỉ USD. Tính GDP/người và cán cân.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"GDP theo USD giảm từ 2 208,8 (2010) xuống 1 476,1 tỉ USD (2020) nghĩa là sản xuất giảm một phần ba" — sai: chủ yếu do đồng real mất giá so với USD; sản xuất thực tế (giá so sánh) chỉ nhỉnh hơn năm 2010 một chút. Nhận xét phải nói rõ đơn vị, xét xu hướng nhiều năm.
- ✦Tốc độ tăng trưởng lấy năm đầu làm gốc 100 %, không lấy năm cuối.
4 ⚖️ Thành tựu và vấn đề xã hội — nhận xét, giải thích
Nông nghiệp hàng đầu thế giới (cà phê, đậu tương, mía, nước cam, thịt bò) nhờ đất rộng, sơn nguyên đất tốt, khí hậu nóng ẩm, cơ giới hoá. Công nghiệp: quặng sắt, dầu khí ngoài khơi, ô tô, máy bay, nhiên liệu sinh học từ mía. Dịch vụ gần 60 % GDP; xuất siêu lớn.
Chênh lệch giàu nghèo rất lớn (Gini khoảng 52); phân hoá vùng: Đông Nam (Xao Pao-lô, Ri-ô đê Gia-nê-rô) tạo khoảng một nửa GDP, Đông Bắc nghèo; đô thị hoá tự phát, khu ổ chuột (fa-ve-la), thất nghiệp, an ninh; mâu thuẫn khai thác – bảo vệ A-ma-dôn.
Nhận xét mẫu (từ bảng)
- ✦GDP (giá hiện hành) tăng từ 655,4 (2000) lên 2 191,1 tỉ USD (2023), gấp khoảng 3,3 lần, nhưng không liên tục: đỉnh 2010 – 2011, giảm tới 2020 (tỉ giá, suy thoái 2015 – 2016, đại dịch), tăng lại 2023.
- ✦Xuất khẩu tăng nhanh hơn nhập khẩu (616,5 % so với 431,2 %) ⇒ chuyển từ nhập siêu sang xuất siêu; hàng chủ lực là nông sản, quặng sắt, dầu thô ⇒ vẫn phụ thuộc giá thế giới.
- ✦Dịch vụ chiếm tỉ trọng lớn nhất; tỉ lệ dân thành thị rất cao (87,6 % năm 2023).
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Bra-xin là nền kinh tế lớn nên người dân đều có thu nhập cao" — sai: chênh lệch thu nhập thuộc hàng cao nhất thế giới.
- ✦"Báo cáo chỉ cần nêu thành tựu kinh tế" — sai: yêu cầu là kinh tế – xã hội, phải có cả vấn đề xã hội và đánh giá chung.
5 📝 Dàn ý báo cáo (không chấm)
Năm phần
- ✦Mở đầu: khái quát Bra-xin (vị trí, diện tích, dân số, vai trò ở Mỹ La-tinh).
- ✦Tình hình kinh tế: quy mô GDP qua các năm (biểu đồ cột), cơ cấu GDP (tròn hoặc miền), xuất nhập khẩu, các ngành nổi bật — mỗi ý có số liệu.
- ✦Vấn đề xã hội: giàu nghèo, phân hoá vùng, đô thị hoá, an ninh — kèm ví dụ.
- ✦Kết luận: đánh giá chung, triển vọng.
- ✦Tài liệu tham khảo: Ngân hàng Thế giới, Viện Địa lí và Thống kê Bra-xin (IBGE)… ghi rõ năm.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Chọn dạng biểu đồ
- 1Nhận biết
Để thể hiện cơ cấu GDP của Bra-xin năm 2000 và năm 2023, dạng biểu đồ thích hợp nhất là
- 2Thông hiểu
Thể hiện giá trị xuất khẩu và nhập khẩu hàng hoá (cùng đơn vị tỉ USD) của Bra-xin qua các năm, dạng thích hợp là
- 3Thông hiểu
Thể hiện tốc độ tăng trưởng GDP, xuất khẩu, nhập khẩu của Bra-xin giai đoạn 2000 – 2023 (2000 = 100 %), dạng thích hợp là
- 4Vận dụng
Đề cho dân số Bra-xin (triệu người) và tỉ lệ dân thành thị (%) qua 6 năm, yêu cầu thể hiện cả hai trên một biểu đồ. Dạng thích hợp nhất là
Tính chỉ số
- 1Thông hiểu Năm 2023, GDP Bra-xin là 2 191,1 tỉ USD, dân số 211,1 triệu người. GDP/người là USD (làm tròn đến hàng đơn vị).
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng (tỉ USD): Năm 2000 Bra-xin nhập siêu tỉ USD.
- 3Thông hiểu Với bảng trên, lấy năm 2000 = 100 %, giá trị xuất khẩu năm 2023 bằng % (làm tròn một chữ số thập phân).
- 4Vận dụng Với bảng trên, GDP năm 2020 thấp hơn năm 2010 tỉ USD.
Đọc bảng số liệu
- 1Thông hiểu
Dựa vào bảng (tỉ USD): Nhận xét nào đúng?
- 2Thông hiểu
Dựa vào bảng cơ cấu GDP (%): Nhận xét nào đúng?
- 3Nhận biết
Khu vực kinh tế chiếm tỉ trọng lớn nhất trong GDP của Bra-xin là
- 4Thông hiểu Dựa vào bảng: Từ 2000 đến 2023, tỉ lệ dân thành thị Bra-xin tăng điểm phần trăm.
Khái quát, xã hội
- 1Nhận biết
Ngôn ngữ chính thức của Bra-xin là
- 2Nhận biết
Thủ đô của Bra-xin là
- 3Thông hiểu
Vấn đề xã hội nổi bật của Bra-xin cần nêu trong báo cáo là
- 4Nhận biết
Bra-xin là thành viên sáng lập của nhóm
Nhận xét và giải thích
- 1Vận dụng
GDP Bra-xin tính bằng USD giảm từ 2 208,8 tỉ (2010) xuống 1 476,1 tỉ (2020). Cách giải thích đúng nhất là
- 2Vận dụng
Bra-xin chuyển từ nhập siêu (2000) sang xuất siêu lớn (2023) chủ yếu nhờ
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Thể hiện sự chuyển dịch cơ cấu GDP của Bra-xin qua 6 năm (2000 – 2023), dạng biểu đồ thích hợp nhất là
- 2Vận dụng
Dựa vào bảng cơ cấu GDP (%): Nhận xét nào đúng về giai đoạn 2000 – 2023?
- 3Thông hiểu
Vùng kinh tế phát triển nhất, tạo ra khoảng một nửa GDP của Bra-xin là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng GDP, xuất khẩu, nhập khẩu hàng hoá của Bra-xin (tỉ USD, giá hiện hành, Ngân hàng Thế giới):
a)Giá trị xuất khẩu tăng liên tục qua các năm.
b)Từ năm 2005 đến 2023, Bra-xin luôn xuất siêu.
c)GDP năm 2020 thấp hơn năm 2010 chủ yếu do đồng real mất giá so với USD.
d)GDP năm 2023 gấp hơn 4 lần năm 2000.
- 2Vận dụng
Cho bảng cơ cấu GDP của Bra-xin theo khu vực kinh tế (%, Ngân hàng Thế giới):
a)Dịch vụ luôn chiếm tỉ trọng lớn nhất.
b)Tỉ trọng công nghiệp, xây dựng năm 2023 thấp hơn năm 2000.
c)Nông nghiệp chiếm tỉ trọng nhỏ nên Bra-xin không phải nước xuất khẩu nông sản lớn.
d)Năm 2023, ba khu vực cộng lại bằng 100 % GDP.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng (tỉ USD): Cán cân xuất nhập khẩu hàng hoá của Bra-xin năm 2023 là bao nhiêu tỉ USD? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 2Vận dụng Với bảng ở câu trên, giá trị xuất khẩu hàng hoá năm 2023 bằng bao nhiêu % GDP? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng ở câu trên, lấy năm 2000 = 100 %, GDP năm 2023 bằng bao nhiêu %? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 4Thông hiểu Dựa vào bảng: Số dân thành thị của Bra-xin năm 2023 là bao nhiêu triệu người? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 5Thông hiểu Dựa vào bảng cơ cấu GDP (%): Năm 2023, phần thuế sản phẩm trừ trợ cấp (100 % trừ ba khu vực) chiếm bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 6Vận dụng Với bảng cơ cấu ở câu trên, năm 2023 tỉ trọng dịch vụ gấp bao nhiêu lần nông, lâm, thuỷ sản? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Đề không thi viết báo cáo nhưng hay lấy số liệu Bra-xin để hỏi chọn dạng biểu đồ (cột, tròn, miền, đường, kết hợp) và nhận xét bảng GDP, cơ cấu, xuất nhập khẩu.
- •Phần III hay tính: GDP/người, cán cân, tốc độ tăng trưởng (năm gốc = 100 %), tỉ trọng, số dân thành thị. Bẫy lớn: GDP theo USD giảm vì tỉ giá; tổng ba khu vực không bằng 100 % (còn thuế sản phẩm).
- •Nối bài: tự nhiên – dân cư Mỹ La-tinh ở bài 6, kinh tế khu vực ở bài 7; kỹ năng biểu đồ giống các bài thực hành Địa lí 12 (bài 19 công nghiệp).
Liên minh châu Âu – Một liên kết kinh tế khu vực lớn