Liên minh châu Âu – Một liên kết kinh tế khu vực lớn
Trình bày được quá trình hình thành, mở rộng, mục đích và thể chế của EU; chứng minh EU là liên kết kinh tế khu vực lớn qua thị trường chung, đồng ơ-rô, hợp tác sản xuất và vị thế trên thế giới; nêu quan hệ EU – Việt Nam; tính tỉ trọng, GDP/người, cán cân thương mại như đề Phần III.
Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 9
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hình thành: năm 1957, 6 nước (Pháp, CHLB Đức, I-ta-li-a, Bỉ, Hà Lan, Lúc-xăm-bua) kí Hiệp ước Rô-ma lập Cộng đồng Kinh tế châu Âu; Hiệp ước Ma-xtrích có hiệu lực năm 1993 ⇒ Liên minh châu Âu (EU) ra đời. Mở rộng dần, lớn nhất năm 2004 (+10 nước), cao nhất 28 nước (2013); Anh rời năm 2020 ⇒ nay 27 thành viên.
- 2Mục đích: xây dựng, phát triển một khu vực tự do lưu thông, liên minh kinh tế – tiền tệ, hợp tác chính trị, an ninh, tư pháp vì hoà bình, thịnh vượng. Thể chế: Hội đồng châu Âu (nguyên thủ, định hướng), Nghị viện châu Âu, Hội đồng Liên minh châu Âu, Uỷ ban châu Âu (điều hành), Toà án Công lí, Ngân hàng Trung ương châu Âu.
- 3Thị trường chung (từ 1993): tự do lưu thông hàng hoá, dịch vụ, vốn, con người; thuế chung với hàng ngoài khối. Đồng ơ-rô ra đời 1999, tiền mặt 2002, nay 21 nước dùng (không phải cả 27). Khu vực Sen-ghen bỏ kiểm soát biên giới nội bộ — không trùng EU.
- 4Vị thế: khoảng 450 triệu dân, GDP 2024 khoảng 19,5 nghìn tỉ USD ≈ 17,5 % thế giới (sau Hoa Kỳ, ngang Trung Quốc); trung tâm thương mại hàng đầu; hợp tác sản xuất Airbus, hệ thống định vị Galileo. EU – Việt Nam: quan hệ ngoại giao 1990, EVFTA có hiệu lực ngày 1 tháng 8 năm 2020; EU là thị trường xuất khẩu lớn, Việt Nam xuất siêu.
- 5Tính nhanh: tỉ trọng = phần : tổng × 100 %; GDP/người = GDP : dân số; cán cân = xuất khẩu − nhập khẩu; số thành viên đọc theo bậc thang: 6 → 9 → 10 → 12 → 15 → 25 → 27 → 28 → 27.
👀 Nhìn là hiểu
Bản đồ châu Âu giản lược tự chạy từ năm 1957: các nước sáng lên theo năm gia nhập (6 → 15 → 28 nước), Anh xám đi năm 2020, vòng € đánh dấu 21 nước dùng ơ-rô, cảnh chốt so EU với Hoa Kỳ, Trung Quốc. Bấm "🎮 Tự xếp": kéo thanh năm để tự xem, kéo thẻ ví dụ (ô tô Đức bán sang Pháp, kĩ sư Ba Lan sang Hà Lan…) vào đúng ô hàng hoá, dịch vụ, vốn, con người, đồng ơ-rô.
1951: sáu nước góp chung than, thép.
1 🇪🇺 Hình thành, mở rộng, mục đích và thể chế
Cần nhớ
- ✦1951: 6 nước lập Cộng đồng Than và Thép châu Âu. 1957: cũng 6 nước ấy kí Hiệp ước Rô-ma, lập Cộng đồng Kinh tế châu Âu — khởi đầu liên kết kinh tế.
- ✦1967: các cộng đồng hợp nhất thành Cộng đồng châu Âu. 1993: Hiệp ước Ma-xtrích có hiệu lực ⇒ tên gọi Liên minh châu Âu (EU), thị trường chung vận hành.
- ✦Mục đích: tự do lưu thông, liên minh kinh tế – tiền tệ, chính sách đối ngoại – an ninh chung, hợp tác tư pháp, vì hoà bình và thịnh vượng của các dân tộc châu Âu.
- ✦Thể chế (đầu não ở Brúc-xen, Bỉ): Hội đồng châu Âu — nguyên thủ, người đứng đầu chính phủ, định hướng lớn; Nghị viện châu Âu — dân các nước bầu trực tiếp; Hội đồng Liên minh châu Âu — bộ trưởng các nước, cùng Nghị viện thông qua luật và ngân sách; Uỷ ban châu Âu — cơ quan điều hành; Toà án Công lí; Ngân hàng Trung ương châu Âu (Phrăng-phuốc) — chính sách tiền tệ của khu vực ơ-rô.
Các đợt mở rộng (đọc theo bậc thang)
| Năm | Nước gia nhập / rời | Tổng số |
|---|---|---|
| 1957 | Pháp, CHLB Đức, I-ta-li-a, Bỉ, Hà Lan, Lúc-xăm-bua (sáng lập) | 6 |
| 1973 | Anh, Ai-len, Đan Mạch | 9 |
| 1981 | Hy Lạp | 10 |
| 1986 | Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha | 12 |
| 1995 | Áo, Phần Lan, Thuỵ Điển | 15 |
| 2004 | 10 nước: Ba Lan, Séc, Xlô-va-ki-a, Hung-ga-ri, Xlô-ve-ni-a, E-xtô-ni-a, Lát-vi-a, Lít-va, Síp, Man-ta | 25 |
| 2007 | Bun-ga-ri, Ru-ma-ni | 27 |
| 2013 | Crô-a-ti-a | 28 |
| 2020 | Anh rời EU | 27 |
Dạng bài
Đọc đồ thị / bảng số thành viên theo năm
- 1 Mỗi lần kết nạp là một bậc (cả đợt cùng lúc), không phải đường cong đều.
- 2 Số nước vào thêm ở một đợt = tổng sau − tổng trước; bậc cao nhất là đợt lớn nhất.
- 3 Bậc đi xuống là có nước rời khối (chỉ có năm 2020).
- 4 Kiểm tra: cộng các đợt từ 6 nước sáng lập phải ra đúng tổng cuối: 6 + 3 + 1 + 2 + 3 + 10 + 2 + 1 − 1 = 27 ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy 25 : 15 = 166,7 % rồi ghi "tăng 166,7 %" — đó là "bằng bao nhiêu %", tăng thì phải trừ 100 %.
Theo bảng, năm 1995 EU có 15 nước, năm 2004 có 25 nước. Đợt 2004 kết nạp bao nhiêu nước, làm số thành viên tăng bao nhiêu %?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"EU thành lập năm 1957" — sai: 1957 là Cộng đồng Kinh tế châu Âu; tên Liên minh châu Âu có từ khi Hiệp ước Ma-xtrích có hiệu lực năm 1993.
- ✦"EU có 28 nước" — tài liệu cũ: Anh rời EU năm 2020, nay còn 27.
- ✦"Năm 1990 EU kết nạp Đông Đức" — sai: Đông Đức nhập vào CHLB Đức (nước Đức thống nhất), không phải thành viên mới; số thành viên vẫn 12.
2 💶 Thị trường chung và đồng ơ-rô
Bốn mặt tự do lưu thông (từ năm 1993)
| Tự do | Nghĩa là | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hàng hoá | Bỏ thuế, hải quan giữa các nước thành viên; thuế chung với hàng ngoài khối | Ô tô Đức bán sang Pháp không qua hải quan |
| Dịch vụ | Ngân hàng, bảo hiểm, vận tải, viễn thông… hoạt động khắp khối | Hãng hàng không Ai-len bay tuyến nội địa Tây Ban Nha |
| Vốn | Bỏ hạn chế chuyển vốn, đầu tư giữa các nước | Công ty Đức xây nhà máy ở Hung-ga-ri |
| Con người | Tự do đi lại, cư trú, học tập, làm việc | Kĩ sư Ba Lan sang Hà Lan làm việc |
Cần nhớ
- ✦Đồng ơ-rô ra đời năm 1999 (giao dịch điện tử), tiền mặt lưu hành năm 2002; nay 21 nước dùng (Bun-ga-ri vào ngày 1-1-2026). 6 nước EU vẫn giữ đồng tiền riêng: Thuỵ Điển, Đan Mạch, Ba Lan, Séc, Hung-ga-ri, Ru-ma-ni.
- ✦Ích lợi của ơ-rô: xoá rủi ro chuyển đổi tiền tệ, giảm chi phí giao dịch, giá cả dễ so sánh ⇒ thúc đẩy thương mại, đầu tư; ổn định tài chính. Mặt trái: các nước mất quyền tự đặt lãi suất, tỉ giá riêng.
- ✦Khu vực Sen-ghen: bỏ kiểm soát hộ chiếu ở biên giới chung; gồm phần lớn nước EU (trừ Ai-len, Síp) và cả Na Uy, Thuỵ Sĩ, Ai-xơ-len, Lích-ten-xtên (ngoài EU).
- ✦Hợp tác sản xuất – dịch vụ: tổ hợp máy bay Airbus (Pháp, Đức, Tây Ban Nha…), hệ thống định vị vệ tinh Galileo, chương trình trao đổi sinh viên.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Mọi nước EU đều dùng ơ-rô" — sai: chỉ 21 trong 27 nước; Thuỵ Điển, Đan Mạch, Ba Lan… vẫn dùng tiền riêng.
- ✦"Sen-ghen trùng khít với EU" — sai: Na Uy, Thuỵ Sĩ ngoài EU nhưng trong Sen-ghen; Ai-len trong EU nhưng ngoài Sen-ghen.
- ✦"Hàng ngoài EU vào khối cũng được miễn thuế" — sai: EU là liên minh thuế quan, áp thuế chung với hàng từ ngoài khối.
3 🌍 Vị thế của EU trong nền kinh tế thế giới
EU so với Hoa Kỳ, Trung Quốc (năm 2024, Ngân hàng Thế giới)
| Dân số (triệu người) | GDP (tỉ USD) | GDP/người (USD) | |
|---|---|---|---|
| EU | 450,2 | 19 501,1 | ≈ 43 300 |
| Hoa Kỳ | 340,0 | 29 298,0 | ≈ 86 200 |
| Trung Quốc | 1 409,0 | 18 729,7 | ≈ 13 300 |
| Thế giới | 8 140,9 | 111 669,4 | ≈ 13 700 |
Cần nhớ
- ✦EU là một trong ba trung tâm kinh tế lớn nhất (cùng Hoa Kỳ, Trung Quốc): chiếm khoảng 5,5 % dân số nhưng 17,5 % GDP thế giới.
- ✦Trung tâm thương mại hàng đầu: buôn bán cả nội khối lẫn ngoài khối rất lớn; năm 2024 xuất khẩu hàng hoá ra ngoài khối 2 584,1 tỉ euro, xuất siêu khoảng 150 tỉ euro.
- ✦Mạnh về ô tô, máy bay, máy móc, hoá chất – dược phẩm, tài chính, du lịch. Ba nền kinh tế lớn nhất khối: Đức, Pháp, I-ta-li-a (hơn một nửa GDP EU).
- ✦Vì sao mạnh: thị trường chung hơn 450 triệu người tiêu dùng thu nhập cao (dân cư, thị trường), lao động trình độ cao, khoa học – công nghệ, vốn lớn, thể chế liên kết chặt (chính sách).
- ✦Thách thức: chênh lệch phát triển giữa Tây Âu và Đông Âu, dân số già, phụ thuộc năng lượng nhập khẩu, Anh rời khối, cạnh tranh với Hoa Kỳ, Trung Quốc.
Dạng bài
Tính tỉ trọng và GDP/người từ bảng số liệu
- 1 Tỉ trọng = giá trị của EU : giá trị của thế giới × 100 (%).
- 2 GDP/người = GDP : dân số. Đổi đơn vị: tỉ USD : triệu người = nghìn USD/người.
- 3 Gấp mấy lần = số lớn : số nhỏ (không lấy hiệu).
- 4 Kiểm tra: tỉ trọng GDP (17,5 %) lớn hơn tỉ trọng dân số (5,5 %) nhiều ⇒ GDP/người của EU cao hơn trung bình thế giới ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi đơn vị: 19 501,1 : 450,2 ≈ 43,3 là nghìn USD, không phải 43,3 USD. Hoặc chia ngược dân số cho GDP.
Năm 2024, EU có GDP 19 501,1 tỉ USD, dân số 450,2 triệu người; thế giới có GDP 111 669,4 tỉ USD. Tính tỉ trọng GDP của EU trong thế giới và GDP/người của EU.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"EU có GDP lớn nhất thế giới" — sai (năm 2024): Hoa Kỳ vẫn lớn hơn (29,3 so với 19,5 nghìn tỉ USD); EU xấp xỉ Trung Quốc.
- ✦"Dân số EU đông hơn Hoa Kỳ nên GDP/người cao hơn" — sai: GDP/người = GDP : dân số; Hoa Kỳ GDP lớn hơn, dân ít hơn ⇒ GDP/người gấp khoảng 2 lần EU.
4 🤝 Quan hệ EU – Việt Nam
Cần nhớ
- ✦Việt Nam và Cộng đồng châu Âu (nay là EU) thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1990; Hiệp định Đối tác và Hợp tác toàn diện (PCA) kí năm 2012.
- ✦Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA) có hiệu lực từ ngày 1 tháng 8 năm 2020: xoá bỏ gần như toàn bộ thuế nhập khẩu theo lộ trình; đi kèm Hiệp định Bảo hộ đầu tư (EVIPA).
- ✦EU là một trong những thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam (điện thoại, máy tính – linh kiện, giày dép, dệt may, cà phê, thuỷ sản); Việt Nam xuất siêu sang EU (khoảng 35 tỉ USD năm 2024). EU cũng là nhà đầu tư, nhà tài trợ ODA lớn.
Thuế giảm ⇒ hàng Việt Nam rẻ hơn, cạnh tranh hơn ở thị trường 450 triệu dân thu nhập cao; thu hút vốn, công nghệ châu Âu; đổi mới thể chế.
Tiêu chuẩn cao (an toàn thực phẩm, môi trường, lao động), quy tắc xuất xứ chặt; hàng châu Âu vào Việt Nam cũng rẻ hơn ⇒ doanh nghiệp trong nước phải nâng chất lượng.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"EVFTA xoá thuế cho mọi hàng hoá Việt Nam ngay lập tức" — sai: theo lộ trình, và chỉ hàng đáp ứng quy tắc xuất xứ mới được hưởng ưu đãi.
- ✦"Việt Nam nhập siêu từ EU" — sai: Việt Nam xuất siêu lớn sang EU.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Hình thành và mở rộng
- 1Nhận biết
Liên minh châu Âu (EU) chính thức mang tên gọi này khi hiệp ước nào có hiệu lực?
- 2Nhận biết
Sáu nước sáng lập Cộng đồng Kinh tế châu Âu năm 1957 gồm Pháp, CHLB Đức, I-ta-li-a, Bỉ, Hà Lan và
- 3Thông hiểu Dựa vào bảng số thành viên EU: Đợt mở rộng năm 2004 kết nạp nước.
- 4Thông hiểu
Dựa vào bảng: Nhận xét nào đúng?
- 5Thông hiểu
Cơ quan nào của EU là cơ quan điều hành, đề xuất luật và giám sát thực hiện các hiệp ước?
Thị trường chung, đồng ơ-rô
- 1Nhận biết
Bốn mặt tự do lưu thông trong thị trường chung EU là
- 2Thông hiểu
Một công ty Đức xây nhà máy ô tô ở Hung-ga-ri mà không bị hạn chế chuyển vốn. Đây là biểu hiện của tự do lưu thông
- 3Thông hiểu
Việc dùng đồng tiền chung ơ-rô mang lại lợi ích chủ yếu nào?
- 4Vận dụng
Nhận định nào đúng về khu vực Sen-ghen?
- 5Vận dụng
Thuỵ Điển là thành viên EU từ năm 1995 nhưng vẫn dùng đồng cua-ron. Điều đó cho thấy
Vị thế, tính toán
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng: (năm 2024, GDP giá hiện hành) GDP của EU chiếm bao nhiêu % GDP thế giới? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, GDP/người của EU là bao nhiêu nghìn USD? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng ở câu trên, GDP/người của EU gấp bao nhiêu lần Trung Quốc? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Thông hiểu Dựa vào bảng: (thương mại hàng hoá của EU với các nước ngoài khối, năm 2024, tỉ euro) Cán cân thương mại hàng hoá của EU với các nước ngoài khối năm 2024 là tỉ euro (ghi số dương nếu xuất siêu).
- 5Thông hiểu
Dựa vào bảng: (năm 2024, GDP giá hiện hành) Nhận xét nào đúng?
- 6Vận dụng
Nhân tố quan trọng nhất giúp EU trở thành trung tâm thương mại hàng đầu thế giới là
EU – Việt Nam
- 1Nhận biết
Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA) có hiệu lực từ năm
- 2Vận dụng
Một doanh nghiệp giày dép Việt Nam muốn tận dụng EVFTA. Việc cần làm trước tiên là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Năm 2020, số thành viên EU giảm từ 28 xuống 27 vì
- 2Thông hiểu
Đặc điểm nào cho thấy EU là liên kết kinh tế ở mức cao, không chỉ là khu vực mậu dịch tự do?
- 3Vận dụng
Năm 1990, lãnh thổ EU (khi đó là Cộng đồng châu Âu) mở rộng về phía đông mà không tăng số thành viên, vì
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng dân số và GDP một số nền kinh tế: (năm 2024, GDP giá hiện hành)
a)EU chiếm khoảng 17,5 % GDP thế giới.
b)GDP/người của EU cao hơn Hoa Kỳ.
c)GDP của EU lớn hơn GDP của Trung Quốc dù dân số chỉ bằng khoảng một phần ba.
d)EU là nền kinh tế có GDP lớn nhất thế giới năm 2024.
- 2Vận dụng
Cho thông tin: "Đồng ơ-rô đưa vào lưu thông tiền mặt năm 2002; từ ngày 1-1-2026 có 21 nước dùng. Khu vực Sen-ghen gồm phần lớn nước EU và cả Na Uy, Thuỵ Sĩ, Ai-xơ-len, Lích-ten-xtên."
a)Khoảng 78 % số nước EU dùng đồng ơ-rô.
b)Mọi nước trong khu vực Sen-ghen đều là thành viên EU.
c)Đồng ơ-rô giúp doanh nghiệp giữa các nước dùng chung tránh được rủi ro tỉ giá.
d)Thuỵ Điển, Đan Mạch, Ba Lan là các nước EU dùng đồng ơ-rô.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng: (năm 2024, GDP giá hiện hành) Dân số EU chiếm bao nhiêu % dân số thế giới? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, GDP của EU bằng bao nhiêu % GDP của Hoa Kỳ? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng ở câu trên, GDP/người của EU là bao nhiêu nghìn USD? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Thông hiểu Dựa vào bảng: (thương mại hàng hoá của EU với các nước ngoài khối, năm 2024, tỉ euro) Cán cân thương mại hàng hoá của EU với ngoài khối năm 2024 là bao nhiêu tỉ euro? (làm tròn đến số nguyên) Đáp số:
- 5Vận dụng Với bảng ở câu trên, giá trị xuất khẩu bằng bao nhiêu % giá trị nhập khẩu? (làm tròn đến số nguyên) Đáp số:
- 6Vận dụng Dựa vào bảng: Đợt mở rộng năm 2004 làm số thành viên tăng bao nhiêu % so với năm 1995? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: mốc 1957 (Rô-ma, 6 nước) và 1993 (Ma-xtrích, EU), đợt mở rộng lớn nhất 2004, Anh rời 2020, bốn tự do của thị trường chung, cơ quan điều hành (Uỷ ban châu Âu), lợi ích của đồng ơ-rô.
- •Phần II hay cho bảng dân số – GDP hoặc thông tin về ơ-rô, Sen-ghen: ý dễ sai là "mọi nước EU dùng ơ-rô", "Sen-ghen trùng EU", "EU có GDP lớn nhất", nhầm GDP với GDP/người.
- •Phần III: tỉ trọng, GDP/người, cán cân thương mại, % tăng số thành viên. Nối bài: bài 4 (tổ chức quốc tế và khu vực) và bài 2 (khu vực hoá kinh tế); bài 10 (công nghiệp Đức — nền kinh tế lớn nhất EU); Lịch sử 11 – 12 (trật tự thế giới sau Chiến tranh lạnh).
Thực hành: Viết báo cáo về sự phát triển công nghiệp của Cộng hoà Liên bang Đức