Địa lý lớp 11
Bài 6 · Cơ bản

Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và xã hội khu vực Mỹ La-tinh

Chỉ được trên bản đồ vị trí, phạm vi Mỹ La-tinh và ba miền địa hình tây – giữa – đông; phân tích thuận lợi, khó khăn của tự nhiên; giải thích vì sao tỉ lệ dân thành thị rất cao mà vẫn là đô thị hoá tự phát; tính nhanh tỉ trọng dân số, chênh lệch tỉ lệ đô thị.

Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 6

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Vị trí: Mê-hi-cô, eo đất Trung Mỹ, quần đảo Ca-ri-bê và toàn bộ Nam Mỹ; diện tích khoảng 20 triệu km²; nằm hoàn toàn ở bán cầu Tây, giữa Thái Bình Dương và Đại Tây Dương; phía bắc giáp Hoa Kỳ; kênh Pa-na-ma nối hai đại dương.
  • 2Địa hình tây → đông: tây là núi trẻ An-đét cao, đồ sộ (núi lửa, động đất); giữa là đồng bằng A-ma-dôn (rộng nhất thế giới), La Pla-ta, Pam-pa; đông là sơn nguyên Bra-xin, Guy-a-na.
  • 3Khí hậu phần lớn nóng ẩm (xích đạo, cận xích đạo, nhiệt đới) ⇒ rừng A-ma-dôn lớn nhất thế giới, sông A-ma-dôn nhiều nước nhất; ven Thái Bình Dương có hoang mạc A-ta-ca-ma. Khoáng sản: đồng (Chi-lê), bạc (Mê-hi-cô), dầu (Vê-nê-xu-ê-la), sắt (Bra-xin).
  • 4Dân cư: 652 triệu người (2020), đông nhất Bra-xin, Mê-hi-cô; thành phần rất đa dạng, nhiều người lai. Khoảng 80 % dân ở thành thị nhưng đô thị hoá tự phát ⇒ khu ổ chuột, thất nghiệp; chênh lệch giàu nghèo lớn.
  • 5Tính nhanh: tỉ trọng = bộ phận : tổng × 100 (%); chênh lệch tỉ lệ = tỉ lệ A − tỉ lệ B (điểm %, không phải %); mật độ = dân số : diện tích; gấp mấy lần = A : B.

👀 Nhìn là hiểu

Bản đồ Mỹ La-tinh tự chạy 5 cảnh: vị trí giữa hai đại dương, lát cắt tây → đông (An-đét – A-ma-dôn – sơn nguyên Bra-xin) vẽ dần ở dải dưới, rừng và sông A-ma-dôn, khoáng sản hiện đúng nơi, rồi cột tỉ lệ dân thành thị so với thế giới và dân đổ về siêu đô thị. Bấm "🎮 Tự đặt": kéo 10 thẻ đặc điểm, tài nguyên thả lên đúng chấm trên bản đồ (có 1 thẻ bẫy).

Xích đạoChí tuyến BắcChí tuyến NamHOA KỲTHÁI BÌNHDƯƠNGĐẠI TÂY DƯƠNGBiển Ca-ri-bêLát cắt tây → đông (đường đỏ trên bản đồ)TBDĐTD~4 000 mAn-đétĐồng bằng A-ma-dônSơn nguyên Bra-xin

Mỹ La-tinh: Mê-hi-cô, Trung Mỹ, Ca-ri-bê và toàn bộ Nam Mỹ.

1 🧭 Vị trí địa lí và phạm vi

Cần nhớ

  • ✦Gồm Mê-hi-cô, eo đất Trung Mỹ, các đảo và quần đảo vùng biển Ca-ri-bê, toàn bộ lục địa Nam Mỹ; diện tích khoảng 20 triệu km².
  • ✦Nằm hoàn toàn ở bán cầu Tây, trải dài qua nhiều vĩ độ (khoảng 33° B tới gần 56° N, cả hai bên xích đạo) ⇒ khí hậu phân hoá đa dạng.
  • ✦Tiếp giáp Thái Bình Dương (tây), Đại Tây Dương (đông), phía bắc giáp Hoa Kỳ — thị trường lớn, nguồn vốn, công nghệ. Kênh Pa-na-ma nối hai đại dương ⇒ vị trí giao thông quan trọng.

Ba bộ phận của Mỹ La-tinh

Bộ phậnGồmGhi nhớ
Mê-hi-cô và Trung MỹMê-hi-cô, eo đất Trung Mỹ (tới Pa-na-ma)Núi, sơn nguyên; giáp Hoa Kỳ
Ca-ri-bêCác đảo, quần đảo (Cu-ba, Hi-xpa-ni-ô-la…)Đất màu mỡ; nhiều bão
Nam MỹToàn bộ lục địa Nam MỹAn-đét, A-ma-dôn, sơn nguyên Bra-xin

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Mỹ La-tinh nằm hoàn toàn ở bán cầu Nam" — sai: Mê-hi-cô, Trung Mỹ, Ca-ri-bê ở bán cầu Bắc; cái đúng là hoàn toàn ở bán cầu Tây.
  • ✦"Mỹ La-tinh = Nam Mỹ" — sai: còn Mê-hi-cô (thuộc Bắc Mỹ về địa lí tự nhiên), Trung Mỹ và Ca-ri-bê.

2 ⛰️ Địa hình: tây núi, giữa đồng bằng, đông sơn nguyên

Lát cắt tây → đông Nam Mỹ

MiềnĐặc điểmThuận lợi / khó khăn
Tây: An-đétNúi trẻ, cao, đồ sộ, dài nhất thế giới; nhiều núi lửaKhoáng sản (đồng, bạc, thiếc), thuỷ điện / động đất, núi lửa, hiểm trở
Giữa: đồng bằngA-ma-dôn (rộng nhất thế giới), La-nốt, La Pla-ta, Pam-paPam-pa, La Pla-ta: lúa mì, chăn nuôi / A-ma-dôn: rừng rậm, đầm lầy
Đông: sơn nguyênBra-xin, Guy-a-na: địa hình cổ, khá bằng phẳngĐất feralit, đồng cỏ: cây công nghiệp, chăn nuôi; quặng sắt

Dạng bài

Đọc lát cắt địa hình / bản đồ tự nhiên

  1. 1 Xác định hướng lát cắt (tây → đông) và hai đầu là biển gì (Thái Bình Dương – Đại Tây Dương).
  2. 2 Đọc độ cao từng đoạn: đoạn cao, dốc, hẹp ⇒ núi trẻ; đoạn thấp, rộng ⇒ đồng bằng; đoạn cao vừa, bằng ⇒ sơn nguyên.
  3. 3 Gắn tên và hoạt động kinh tế hợp với từng dạng địa hình (khai khoáng, trồng trọt, chăn nuôi).
  4. 4 Kiểm tra: dãy núi cao nằm ở bờ tây (giáp Thái Bình Dương) — đúng với vành đai lửa Thái Bình Dương ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm An-đét (Nam Mỹ) với Coóc-đi-e (Bắc Mỹ) hoặc A-pa-lát (núi cổ ở miền đông Hoa Kỳ); nhầm sơn nguyên (cao vừa, bằng) với đồng bằng.

🗺️
Làm mẫu

Một lát cắt từ Li-ma (Pê-ru) sang Xan-va-đo (Bra-xin) có ba đoạn: đoạn đầu cao trên 4 000 m, đoạn giữa dưới 200 m rất rộng, đoạn cuối 700 – 1 000 m khá bằng phẳng. Gọi tên ba đoạn.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Đồng bằng A-ma-dôn rộng nên dân cư đông đúc" — sai: rừng rậm, đầm lầy, nóng ẩm quanh năm ⇒ khó cư trú, dân rất thưa.
  • ✦"Núi lửa, động đất xảy ra khắp Mỹ La-tinh" — sai: tập trung ở phía tây (An-đét, Trung Mỹ, Mê-hi-cô), nơi các mảng kiến tạo xô vào nhau.

3 🌳 Khí hậu, sông, rừng, khoáng sản

Cần nhớ

  • ✦Khí hậu đủ các đới: xích đạo, cận xích đạo, nhiệt đới, cận nhiệt, ôn đới, núi cao; phần lớn nóng ẩm. Ven Thái Bình Dương có hoang mạc A-ta-ca-ma cực khô (dòng biển lạnh Pê-ru chảy sát bờ, An-đét chắn hơi ẩm từ phía đông).
  • ✦Sông: A-ma-dôn (lưu lượng lớn nhất thế giới), Ô-ri-nô-cô, Pa-ra-na ⇒ giao thông, thuỷ điện, tưới tiêu. Rừng A-ma-dôn: rừng mưa nhiệt đới lớn nhất thế giới, "lá phổi xanh" của Trái Đất.
  • ✦Khoáng sản tập trung ở vùng An-đét và sơn nguyên Bra-xin: đồng (Chi-lê đứng đầu thế giới), bạc (Mê-hi-cô đứng đầu thế giới), chì, kẽm, thiếc (Bô-li-vi-a, Pê-ru), dầu khí (Vê-nê-xu-ê-la trữ lượng lớn nhất thế giới, Mê-hi-cô, Bra-xin), quặng sắt (Bra-xin).

Tự nhiên Mỹ La-tinh — thuận lợi và khó khăn

Thành phầnThuận lợiKhó khăn
Địa hìnhĐồng bằng rộng cho nông nghiệp, chăn nuôiAn-đét hiểm trở, động đất, núi lửa
Khí hậuNóng ẩm, trồng cây nhiệt đới quanh nămBão (Ca-ri-bê, Trung Mỹ), hạn hán, lũ lụt
Sông ngòiThuỷ điện, giao thông đường sôngLũ lớn; vùng A-ma-dôn khó khai thác
RừngGỗ, dược liệu, đa dạng sinh họcBị phá ⇒ suy thoái môi trường
Khoáng sảnĐồng, bạc, sắt, dầu mỏ phong phúKhai thác thô, nguy cơ cạn kiệt, ô nhiễm

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Rừng A-ma-dôn chỉ có ý nghĩa với các nước Nam Mỹ" — sai: điều hoà khí hậu, hấp thụ các-bon, đa dạng sinh học của cả hành tinh.
  • ✦"Giàu khoáng sản nên các nước đều phát triển ổn định" — sai: xuất khẩu thô, phụ thuộc giá thế giới (học tiếp ở bài 7).
  • ✦"A-ta-ca-ma ở ven Đại Tây Dương" — sai: ven Thái Bình Dương (bắc Chi-lê).

4 👥 Dân cư

Cần nhớ

  • ✦Năm 2020: 652 triệu người; đông nhất Bra-xin (211,8 triệu), Mê-hi-cô (127,8 triệu). Tỉ lệ gia tăng dân số 0,94 % (2020), đã giảm nhiều.
  • ✦Cơ cấu tuổi 2020: 15 – 64 tuổi 67,2 %, từ 65 tuổi 8,9 % ⇒ đang thời kì dân số vàng, bắt đầu già hoá.
  • ✦Thành phần đa dạng bậc nhất thế giới: người bản địa (Anh-điêng), gốc Âu (Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha), gốc Phi, gốc Á và rất nhiều người lai ⇒ văn hoá Mỹ La-tinh đặc sắc (kế thừa In-ca, May-a, A-dơ-tếch).
  • ✦Phân bố không đều: đông ở ven biển, đảo Ca-ri-bê, đồng bằng màu mỡ, cao nguyên khí hậu mát; thưa ở A-ma-dôn, núi cao, hoang mạc.
Thuận lợi

Lao động dồi dào, thị trường tiêu thụ lớn; văn hoá đa dạng hấp dẫn du lịch; dân số vàng.

Khó khăn

Phân bố không đều; chênh lệch giàu nghèo rất lớn, tỉ lệ nghèo còn cao; bất ổn, xung đột xã hội ở một số nước.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Dân cư Mỹ La-tinh chủ yếu là người bản địa" — sai: rất đa dạng, đông đảo người lai; tiếng Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha phổ biến nhất.
  • ✦Hỏi "đông dân nhất" ⇒ Bra-xin, không phải Mê-hi-cô.

5 🏙️ Đô thị hoá và xã hội

Tỉ lệ dân thành thị (%) — Ngân hàng Thế giới

NămMỹ La-tinhThế giớiChênh lệch (điểm %)
196048,934,214,7
199070,842,828,0
202080,456,424,0
202381,057,323,7

Cần nhớ

  • ✦Đô thị hoá sớm, mức cao: khoảng 80 % dân ở thành thị (2020), một số nước trên 90 % (U-ru-goay, Ác-hen-ti-na); khoảng 60 đô thị trên 1 triệu dân, 6 siêu đô thị trên 10 triệu dân.
  • ✦Nhưng là đô thị hoá tự phát: ruộng đất tập trung trong tay đại điền chủ, nông dân thiếu đất, nghèo ⇒ đổ ra thành phố khi công nghiệp chưa đủ việc làm ⇒ khu ổ chuột, thất nghiệp, ô nhiễm, tệ nạn, an ninh kém.
  • ✦Xã hội: đời sống được cải thiện nhưng chênh lệch giàu nghèo thuộc loại lớn nhất thế giới; một số nước còn bất ổn chính trị.

Dạng bài

Tính nhanh từ bảng dân số, đô thị

  1. 1 Tỉ trọng = bộ phận : tổng × 100 (%). Ví dụ dân Bra-xin trong dân Mỹ La-tinh.
  2. 2 Chênh lệch tỉ lệ = tỉ lệ A − tỉ lệ B, đơn vị điểm phần trăm.
  3. 3 Gấp mấy lần = A : B (không trừ).
  4. 4 Kiểm tra: tỉ trọng phải < 100 %; chênh lệch tỉ lệ ghi "điểm %" ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Viết "tỉ lệ đô thị Mỹ La-tinh cao hơn thế giới 23,7 %" — phải là 23,7 điểm phần trăm (81,0 − 57,3); còn "cao hơn bao nhiêu lần" thì 81,0 : 57,3 ≈ 1,41 lần.

🧮
Làm mẫu

Năm 2020, Mỹ La-tinh có 652 triệu người, Bra-xin 211,8 triệu, Mê-hi-cô 127,8 triệu. Hai nước này chiếm bao nhiêu % dân số khu vực?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Tỉ lệ dân thành thị cao chứng tỏ Mỹ La-tinh đã công nghiệp hoá cao" — sai: đô thị hoá tự phát, không tương xứng với công nghiệp hoá.
  • ✦Giải pháp khu ổ chuột không phải "phá dỡ" hay "cấm di cư" mà là tạo việc làm (công nghiệp, dịch vụ), cải cách ruộng đất, đầu tư nông thôn.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🧭

Vị trí, phạm vi

  1. 1
    Nhận biết

    Khu vực Mỹ La-tinh nằm hoàn toàn ở

  2. 2
    Nhận biết

    Kênh đào ở Mỹ La-tinh nối Đại Tây Dương với Thái Bình Dương là

  3. 3
    Thông hiểu

    Vị trí giáp Hoa Kỳ mang lại cho Mỹ La-tinh thuận lợi chủ yếu nào?

⛰️

Địa hình, khí hậu

  1. 1
    Nhận biết

    Dãy núi trẻ, cao, đồ sộ chạy dọc phía tây Nam Mỹ là

  2. 2
    Thông hiểu

    Đồng bằng A-ma-dôn rộng lớn nhưng dân cư thưa thớt chủ yếu vì

  3. 3
    Thông hiểu

    Hoang mạc A-ta-ca-ma ven biển Chi-lê hình thành chủ yếu do

  4. 4
    Vận dụng

    Vì sao Ác-hen-ti-na trồng lúa mì, chăn nuôi bò quy mô lớn ở Pam-pa, còn vùng A-ma-dôn của Bra-xin thì không phải vựa lúa mì?

⛏️

Sông, rừng, khoáng sản

  1. 1
    Nhận biết

    Quốc gia Mỹ La-tinh có trữ lượng dầu mỏ lớn nhất thế giới là

  2. 2
    Thông hiểu

    Khoáng sản kim loại của Mỹ La-tinh tập trung chủ yếu ở

  3. 3
    Vận dụng

    Nhiều nước Mỹ La-tinh giàu khoáng sản nhưng thu ngân sách lên xuống thất thường, chủ yếu vì

👥

Dân cư (bảng số liệu)

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Bra-xin và Mê-hi-cô chiếm % dân số Mỹ La-tinh (làm tròn một chữ số thập phân).
  2. 2
    Thông hiểu Với bảng trên, riêng Bra-xin chiếm % dân số Mỹ La-tinh (làm tròn một chữ số thập phân).
  3. 3
    Thông hiểu

    Dựa vào bảng: Nhận xét nào đúng?

  4. 4
    Vận dụng

    Thành phần dân cư Mỹ La-tinh đa dạng, nhiều người lai chủ yếu do

🏙️

Đô thị hoá (bảng số liệu)

  1. 1
    Nhận biết

    Năm 2020, tỉ lệ dân thành thị của Mỹ La-tinh khoảng

  2. 2
    Thông hiểu Dựa vào bảng tỉ lệ dân thành thị (%): Từ 1960 đến 2023, tỉ lệ dân thành thị Mỹ La-tinh tăng điểm phần trăm.
  3. 3
    Thông hiểu Dựa vào bảng siêu đô thị năm 2020: Dân số Xao Pao-lô gấp lần Li-ma (làm tròn một chữ số thập phân).
  4. 4
    Vận dụng

    Giải pháp nào phù hợp nhất để giảm khu ổ chuột ở các siêu đô thị Mỹ La-tinh?

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Tỉ lệ dân thành thị của Mỹ La-tinh cao chủ yếu do

  2. 2
    Vận dụng

    Một vùng quanh xích đạo có nhiệt độ cao, mưa rất nhiều quanh năm, rừng rậm, sông lớn chảy qua, dân cư thưa. Đó là

  3. 3
    Thông hiểu

    Địa hình phía đông Nam Mỹ chủ yếu là

  4. 4
    Vận dụng

    Rừng A-ma-dôn có ý nghĩa đối với toàn thế giới chủ yếu vì

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng tỉ lệ dân thành thị của Mỹ La-tinh và thế giới (%, Ngân hàng Thế giới):

    a)Ở cả bốn năm, tỉ lệ dân thành thị của Mỹ La-tinh đều cao hơn thế giới.

    b)Giai đoạn 1960 – 2023, tỉ lệ dân thành thị Mỹ La-tinh tăng nhiều điểm phần trăm hơn thế giới.

    c)Năm 2023, tỉ lệ dân thành thị Mỹ La-tinh gấp hơn 2 lần thế giới.

    d)Tỉ lệ đô thị cao như vậy chứng tỏ công nghiệp hoá ở Mỹ La-tinh tương xứng với đô thị hoá.

  2. 2
    Thông hiểu

    Về tự nhiên và dân cư Mỹ La-tinh:

    a)Dãy An-đét ở phía tây có nhiều núi lửa, động đất.

    b)Hoang mạc A-ta-ca-ma nằm ven bờ Đại Tây Dương.

    c)Sông A-ma-dôn có lưu lượng nước lớn nhất thế giới.

    d)Dân cư tập trung đông nhất ở đồng bằng A-ma-dôn vì đất rộng, nhiều nước.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng: Năm 2023, tỉ lệ dân thành thị Mỹ La-tinh cao hơn thế giới bao nhiêu điểm phần trăm? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Năm 2020, Bra-xin có 211,8 triệu người, diện tích khoảng 8,5 triệu km². Mật độ dân số Bra-xin là bao nhiêu người/km²? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  3. 3
    Thông hiểu Năm 2020, dân số Mỹ La-tinh từ 15 – 64 tuổi chiếm 67,2 %, từ 65 tuổi trở lên chiếm 8,9 %. Nhóm dưới 15 tuổi chiếm bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng Dựa vào bảng siêu đô thị năm 2020: Biết Mỹ La-tinh có 652 triệu người, tổng dân 6 siêu đô thị chiếm bao nhiêu % dân số khu vực? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Năm 2020, Mỹ La-tinh có 652 triệu người, tỉ lệ gia tăng dân số 0,94 %. Mỗi năm dân số tăng thêm khoảng bao nhiêu triệu người? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  6. 6
    Thông hiểu Năm 2020, Mỹ La-tinh có 652 triệu người, tỉ lệ dân thành thị 80,4 %. Số dân thành thị là bao nhiêu triệu người? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Hay hỏi: vị trí (bán cầu Tây, giáp hai đại dương, giáp Hoa Kỳ, kênh Pa-na-ma); ba miền địa hình tây – giữa – đông; nước dẫn đầu về đồng, bạc, dầu; A-ma-dôn, A-ta-ca-ma; đô thị hoá tự phát.
  • •Câu đúng/sai thường cho bảng tỉ lệ dân thành thị hoặc dân số: dễ mất điểm vì nhầm "điểm %" với "%", "gấp mấy lần" với "hơn bao nhiêu", hoặc coi đô thị hoá cao là công nghiệp hoá cao. Không mang Atlat ⇒ nhớ vị trí bằng sim.
  • •Nối bài: kinh tế khu vực ở bài 7 (vì sao giàu tài nguyên mà tăng trưởng bấp bênh), báo cáo Bra-xin ở bài 8; đô thị hoá, phân bố dân cư ôn lại từ Địa lí 10.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Kinh tế khu vực Mỹ La-tinh