Kinh tế khu vực Mỹ La-tinh
Trình bày tình hình phát triển kinh tế Mỹ La-tinh và giải thích vì sao tăng trưởng thiếu ổn định bằng các nhân tố (vốn, công nghệ, thị trường, nợ, xuất khẩu thô, chính trị); nêu sản phẩm nổi bật của từng nước; phân tích vấn đề rừng A-ma-dôn; đọc bảng GDP, tốc độ tăng trưởng, tính cán cân, GDP/người.
Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 7
⚡ Nhớ nhanh
- 1Quy mô: phần lớn là nước đang phát triển; khu vực chiếm khoảng 6 % GDP thế giới (2020); lớn nhất Bra-xin (1 448,6 tỉ USD) và Mê-hi-cô (1 090,5 tỉ USD) năm 2020; chênh lệch giữa các nước rất lớn.
- 2Tăng trưởng thiếu ổn định (SGK: 6,2 % năm 1961 → 6,7 % năm 1980 → 3,6 % năm 2000 → 6,4 % năm 2010 → −6,7 % năm 2020). Nhân tố: phụ thuộc vốn, công nghệ, thị trường nước ngoài; nợ nước ngoài lớn (khủng hoảng nợ 1982 – 1983); xuất khẩu thô; bất ổn chính trị – xã hội.
- 3Công nghiệp: khai khoáng là thế mạnh (đồng Chi-lê, Pê-ru; bạc Mê-hi-cô; sắt Bra-xin; dầu Vê-nê-xu-ê-la); chế tạo ô tô (Mê-hi-cô, Bra-xin), máy bay (Bra-xin). Nông nghiệp: cà phê, mía, đậu tương (Bra-xin), chuối (Ê-cu-a-đo), bò (Bra-xin, Ác-hen-ti-na); ruộng đất tập trung trong tay đại điền chủ.
- 4Dịch vụ đóng góp lớn nhất vào GDP; xuất khẩu khoáng sản, dầu thô, nông sản sang Hoa Kỳ, Trung Quốc, EU; kênh Pa-na-ma (1914); du lịch. Rừng A-ma-dôn bị phá để nuôi bò, trồng đậu tương ⇒ cần giám sát, phát triển bền vững.
- 5Tính nhanh: cán cân = xuất − nhập; dân số = GDP : GDP/người; chênh lệch tốc độ = a − b (điểm %, nhớ dấu âm: 6,4 − (−6,7) = 13,1); tăng trưởng so năm gốc = sau : gốc × 100 %.
👀 Nhìn là hiểu
Bản đồ Mỹ La-tinh tự chạy 5 cảnh: vòng tròn quy mô GDP 2020, cột tăng trưởng GDP 1961 – 2024 mọc dần theo năm (chậm lại ở khủng hoảng nợ 1982 – 1983), hàng xuất khẩu chạy về Hoa Kỳ, EU, Trung Quốc, rừng A-ma-dôn bị phá, rồi cảnh so sánh "giàu tài nguyên ↔ vì sao bấp bênh". Kéo thanh năm để xem năm nào GDP giảm và vì sao; bấm "🎮 Tự đặt": kéo 9 thẻ sản phẩm, công trình thả lên đúng nước (có 1 thẻ bẫy).
Phần lớn là nước đang phát triển; quy mô GDP rất chênh lệch.
2024: GDP tăng 2,3 %. Phục hồi sau đại dịch, nhưng nhanh rồi lại chậm.
1 💰 Tình hình phát triển chung
Cần nhớ
- ✦Phần lớn là nước đang phát triển; quy mô GDP chênh lệch rất lớn: Bra-xin, Mê-hi-cô trên 1 000 tỉ USD, nhiều nước nhỏ ở Ca-ri-bê chỉ vài tỉ USD. Cả khu vực chiếm khoảng 6 % GDP thế giới (2020).
- ✦Từ cuối thế kỉ XX nhiều nước cải cách: chuyển sang kinh tế thị trường, mở cửa, đa dạng hoá sản phẩm và thị trường; liên kết khu vực tiêu biểu: Thị trường chung Nam Mỹ (MERCOSUR), thành lập năm 1991.
- ✦Cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tăng tỉ trọng dịch vụ; dịch vụ đóng góp nhiều nhất vào GDP.
GDP và GDP/người năm 2020 (giá hiện hành, Ngân hàng Thế giới)
| Nước | GDP (tỉ USD) | GDP/người (USD) |
|---|---|---|
| Ác-hen-ti-na | 385,5 | 8 496 |
| Bra-xin | 1 448,6 | 6 795 |
| Mê-hi-cô | 1 090,5 | 8 655 |
| Chi-lê | 252,7 | 13 095 |
Dạng bài
Đọc bảng GDP và GDP/người
- 1 GDP cho biết quy mô nền kinh tế; GDP/người cho biết mức sống bình quân — hai thứ tự xếp hạng có thể khác nhau.
- 2 Suy dân số = GDP : GDP/người. Đổi đơn vị: tỉ USD : USD = tỉ người ⇒ × 1 000 ra triệu người.
- 3 So sánh: "gấp mấy lần" = chia; "hơn bao nhiêu" = trừ, ghi đơn vị.
- 4 Kiểm tra: dân số suy ra phải gần số đã biết (Bra-xin khoảng 210 triệu) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng nước có GDP lớn nhất thì GDP/người cũng cao nhất (Bra-xin) — sai, phải chia cho dân số.
Năm 2020, Mê-hi-cô có GDP 1 090,5 tỉ USD, GDP/người 8 655 USD. Tính dân số Mê-hi-cô và cho biết vì sao Chi-lê GDP nhỏ nhất mà GDP/người cao nhất.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Kinh tế Mỹ La-tinh chậm phát triển chủ yếu vì thiếu tài nguyên" — sai: khu vực giàu tài nguyên; khó khăn nằm ở phụ thuộc bên ngoài, nợ, xuất khẩu thô, bất ổn chính trị, phân hoá giàu nghèo.
- ✦GDP tính bằng USD giảm chưa chắc sản xuất giảm — còn do tỉ giá (xem bài 8).
2 📉 Tăng trưởng thiếu ổn định — vì sao?
Tốc độ tăng GDP Mỹ La-tinh (SGK bảng 7.2, %)
| Năm | Tốc độ (%) | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1961 | 6,2 | Tăng khá |
| 1980 | 6,7 | Cao nhất bảng; ngay sau đó khủng hoảng nợ |
| 2000 | 3,6 | Chậm lại |
| 2010 | 6,4 | Phục hồi sau khủng hoảng 2009 |
| 2020 | −6,7 | GDP giảm (đại dịch) |
Phụ thuộc vốn, công nghệ, thị trường nước ngoài (nhiều công ty lớn do tư bản nước ngoài nắm); nợ nước ngoài so với GDP thuộc loại cao nhất thế giới; giá khoáng sản, nông sản thế giới lên xuống; khủng hoảng thế giới (2009), đại dịch (2020).
Xuất phát từ nền nông nghiệp lạc hậu, xuất khẩu thô; bất ổn chính trị – xã hội; ruộng đất tập trung trong tay đại điền chủ, chênh lệch giàu nghèo lớn; quản lí, chính sách có lúc sai lầm.
Dạng bài
Nhận xét bảng tốc độ tăng trưởng
- 1 Nhận xét chung trước: tăng hay giảm, ổn định hay lên xuống thất thường.
- 2 Dẫn số: năm cao nhất, thấp nhất; năm âm (GDP giảm, không phải "tăng chậm").
- 3 So hai năm: chênh lệch tính bằng điểm %; trừ số âm thì cộng.
- 4 Giải thích bằng nhân tố (nợ, giá hàng xuất khẩu, khủng hoảng, chính trị). Kiểm tra: mỗi năm bất thường đều có lí do ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy 6,4 − 6,7 = −0,3 (quên dấu âm của năm 2020), hoặc đọc −6,7 % là "tăng chậm".
Theo bảng 7.2, so sánh tốc độ tăng GDP năm 2010 và 2020 của Mỹ La-tinh, giải thích.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Tốc độ tăng GDP âm nghĩa là GDP giảm so với năm trước, không phải tăng chậm.
- ✦Bảng tốc độ tăng trưởng chỉ có vài năm cách xa nhau ⇒ đừng kết luận "tăng đều" — giữa các năm đó còn những năm khủng hoảng (1982 – 1983, 2009).
3 🏭 Công nghiệp và nông nghiệp
Sản phẩm tiêu biểu và nước sản xuất
| Nhóm | Sản phẩm | Nước tiêu biểu |
|---|---|---|
| Khoáng sản | Đồng · bạc | Chi-lê, Pê-ru · Mê-hi-cô, Pê-ru |
| Nhiên liệu | Dầu mỏ | Vê-nê-xu-ê-la, Mê-hi-cô, Bra-xin |
| Chế tạo | Ô tô · máy bay | Mê-hi-cô, Bra-xin · Bra-xin |
| Cây công nghiệp | Cà phê, đậu tương, mía | Bra-xin, Cô-lôm-bi-a, Ác-hen-ti-na |
| Cây ăn quả | Chuối | Ê-cu-a-đo, các nước Trung Mỹ |
| Chăn nuôi | Bò thịt | Bra-xin, Ác-hen-ti-na |
Cần nhớ
- ✦Công nghiệp: khai khoáng là thế mạnh truyền thống (nhiều sản phẩm xuất khẩu thô); chế biến, chế tạo phát triển ở Bra-xin, Mê-hi-cô, Ác-hen-ti-na, Chi-lê. Mê-hi-cô sát Hoa Kỳ, lao động rẻ hơn ⇒ lắp ráp ô tô, điện tử xuất khẩu.
- ✦Nông nghiệp: đất tốt (sơn nguyên, đồng bằng), khí hậu nóng ẩm, đồng cỏ rộng ⇒ cây công nghiệp nhiệt đới (cà phê, ca cao, mía, đậu tương), cây ăn quả, chăn nuôi bò; ngô, lúa mì ở Pam-pa. Nông nghiệp ngày càng chuyên môn hoá, hiện đại.
- ✦Ruộng đất tập trung trong tay đại điền chủ và công ty; nhiều nông dân thiếu đất ⇒ làm thuê hoặc di cư ra thành phố (gốc của đô thị hoá tự phát, bài 6).
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Xuất khẩu nhiều nông sản nên nông dân Mỹ La-tinh đều khá giả" — sai: đất trong tay đại điền chủ, nhiều nông dân không có hoặc thiếu đất.
- ✦Đồng: Chi-lê; bạc: Mê-hi-cô; dầu: Vê-nê-xu-ê-la — đề hay đảo các cặp này.
4 🚢 Dịch vụ, ngoại thương, giao thông, du lịch
Cần nhớ
- ✦Ngoại thương quan trọng: năm 2020 xuất khẩu hàng hoá và dịch vụ 1 189,1 tỉ USD, nhập khẩu 1 146,5 tỉ USD (SGK). Xuất chủ yếu khoáng sản, dầu thô, nông sản nhiệt đới, thịt; bạn hàng lớn Hoa Kỳ, EU, Trung Quốc.
- ✦Giao thông: kênh Pa-na-ma (khánh thành năm 1914) nối Đại Tây Dương – Thái Bình Dương, tàu khỏi vòng qua cực nam châu Mỹ.
- ✦Du lịch: cảnh quan (A-ma-dôn, An-đét, biển Ca-ri-bê), di sản văn minh May-a, In-ca, A-dơ-tếch; năm 2019 đón gần 202 triệu lượt khách quốc tế, doanh thu hơn 75,6 tỉ USD.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Kênh Pa-na-ma nối Thái Bình Dương với Ấn Độ Dương" — sai: nối Đại Tây Dương với Thái Bình Dương; kênh Xuy-ê (Ai Cập) nối Địa Trung Hải với Biển Đỏ.
- ✦Cán cân = xuất − nhập; dương là xuất siêu, âm là nhập siêu. "Tổng kim ngạch" = xuất + nhập.
5 🌳 Vấn đề khai thác và bảo vệ rừng A-ma-dôn
Rừng bị chặt để lấy đất chăn nuôi bò, trồng đậu tương, khai thác gỗ, khai khoáng, làm đường ⇒ mất đa dạng sinh học, tăng phát thải khí nhà kính, đất suy thoái, cộng đồng bản địa mất nơi sống.
Quy hoạch, bảo vệ rừng, khu bảo tồn; giám sát bằng vệ tinh; phát triển nông nghiệp bền vững (tăng năng suất trên đất đã khai phá); hỗ trợ cộng đồng bản địa; hợp tác quốc tế.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Rừng A-ma-dôn thu hẹp chủ yếu do cháy rừng tự nhiên" — sai: nguyên nhân chính là con người; nhiều đám cháy là do đốt rừng lấy đất.
- ✦Giải pháp "cấm hoàn toàn mọi hoạt động kinh tế" không khả thi; cần khai thác hợp lí đi đôi bảo vệ.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Tình hình chung (bảng GDP)
- 1Nhận biết
Hai nền kinh tế lớn nhất Mỹ La-tinh là
- 2Thông hiểu
Dựa vào bảng GDP và GDP/người năm 2020: Nhận xét nào đúng?
- 3Thông hiểu Với bảng trên, dân số Mê-hi-cô năm 2020 khoảng triệu người (làm tròn đến hàng đơn vị).
- 4Vận dụng
Bra-xin có GDP lớn nhất khu vực nhưng GDP/người thấp nhất trong bốn nước ở bảng trên, chủ yếu vì
Tăng trưởng (bảng 7.2)
- 1Nhận biết
Đặc điểm nổi bật của tăng trưởng kinh tế Mỹ La-tinh là
- 2Thông hiểu
Dựa vào bảng: Năm nào GDP của khu vực giảm so với năm trước?
- 3Thông hiểu Với bảng trên, tốc độ tăng GDP năm 2000 thấp hơn năm 1980 là điểm phần trăm.
- 4Vận dụng
Nhân tố nào KHÔNG phải nguyên nhân làm kinh tế Mỹ La-tinh thiếu ổn định?
Công nghiệp, nông nghiệp
- 1Nhận biết
Nước đứng đầu thế giới về sản xuất cà phê là
- 2Nhận biết
Nước Mỹ La-tinh chế tạo được máy bay xuất khẩu là
- 3Thông hiểu
Mỹ La-tinh mạnh về cây công nghiệp nhiệt đới, chăn nuôi bò chủ yếu nhờ
- 4Thông hiểu
Ruộng đất tập trung trong tay đại điền chủ ở Mỹ La-tinh dẫn tới hệ quả nào?
Ngoại thương (số liệu)
- 1Nhận biết
Bạn hàng xuất khẩu lớn của Mỹ La-tinh hiện nay là
- 2Thông hiểu Năm 2020, Mỹ La-tinh xuất khẩu hàng hoá và dịch vụ 1 189,1 tỉ USD, nhập khẩu 1 146,5 tỉ USD. Giá trị xuất khẩu bằng % giá trị nhập khẩu (làm tròn một chữ số thập phân).
- 3Vận dụng Với số liệu ở câu trên, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2020 là tỉ USD.
Rừng A-ma-dôn
- 1Thông hiểu
Nguyên nhân chủ yếu làm diện tích rừng A-ma-dôn thu hẹp là
- 2Thông hiểu
Hậu quả của phá rừng A-ma-dôn KHÔNG bao gồm
- 3Vận dụng
Giải pháp phù hợp nhất để vừa phát triển kinh tế vừa bảo vệ rừng A-ma-dôn là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Nguyên nhân chủ yếu làm tăng trưởng kinh tế Mỹ La-tinh thiếu ổn định là
- 2Vận dụng
Mê-hi-cô phát triển mạnh công nghiệp lắp ráp ô tô xuất khẩu chủ yếu nhờ
- 3Thông hiểu
Tổ chức liên kết kinh tế khu vực tiêu biểu ở Nam Mỹ, thành lập năm 1991 là
- 4Vận dụng
Ý nghĩa lớn nhất của kênh đào Pa-na-ma đối với vận tải biển thế giới là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng GDP và GDP/người của một số nước Mỹ La-tinh năm 2020 (giá hiện hành, Ngân hàng Thế giới):
a)Bra-xin có GDP lớn nhất trong bốn nước.
b)Chi-lê có GDP nhỏ nhất nhưng GDP/người cao nhất.
c)GDP/người của Mê-hi-cô thấp hơn Ác-hen-ti-na.
d)Bra-xin có GDP lớn nhất nên GDP/người cũng cao nhất.
- 2Vận dụng
Cho bảng tốc độ tăng GDP của Mỹ La-tinh (SGK bảng 7.2):
a)Tốc độ tăng GDP của khu vực thiếu ổn định.
b)Năm 2020 GDP giảm, chủ yếu do tác động của đại dịch COVID-19 tới nền kinh tế phụ thuộc bên ngoài.
c)Năm 2000 có tốc độ tăng cao nhất trong các năm ở bảng.
d)Tốc độ tăng GDP tăng liên tục qua các năm ở bảng.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Năm 2020, Mỹ La-tinh xuất khẩu hàng hoá và dịch vụ 1 189,1 tỉ USD, nhập khẩu 1 146,5 tỉ USD. Cán cân xuất nhập khẩu là bao nhiêu tỉ USD? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 2Thông hiểu Dựa vào bảng: GDP của Bra-xin gấp bao nhiêu lần Chi-lê? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng ở câu trên, dân số Bra-xin năm 2020 khoảng bao nhiêu triệu người? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 4Vận dụng Với bảng ở câu trên, GDP/người của Chi-lê gấp bao nhiêu lần Bra-xin? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Vận dụng Dựa vào bảng: Tốc độ tăng GDP năm 2010 cao hơn năm 2020 bao nhiêu điểm phần trăm? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 6Vận dụng GDP của Bra-xin là 655,4 tỉ USD năm 2000 và 1 448,6 tỉ USD năm 2020. Lấy năm 2000 = 100 %, GDP năm 2020 bằng bao nhiêu %? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Hay hỏi: đặc điểm tăng trưởng (thiếu ổn định) và nhân tố gây ra (phụ thuộc vốn – công nghệ – thị trường, nợ, xuất khẩu thô, chính trị); cặp sản phẩm – nước (đồng Chi-lê, bạc Mê-hi-cô, dầu Vê-nê-xu-ê-la, cà phê – máy bay Bra-xin, chuối Ê-cu-a-đo); kênh Pa-na-ma; MERCOSUR.
- •Câu số liệu: bảng GDP – GDP/người (đừng nhầm quy mô với mức sống), bảng tốc độ tăng trưởng có số âm (trừ số âm thì cộng), cán cân xuất nhập khẩu. Nhận xét luôn kèm giải thích bằng nhân tố.
- •Nối bài: tự nhiên – dân cư ở bài 6 (tài nguyên, đô thị hoá tự phát), báo cáo Bra-xin ở bài 8 (tỉ giá làm GDP theo USD lên xuống); nợ, toàn cầu hoá ở bài 1 – 2.
Thực hành: Viết báo cáo về tình hình phát triển kinh tế – xã hội ở Cộng hoà Liên bang Bra-xin