Toàn cầu hoá và khu vực hoá kinh tế
Trình bày khái niệm, biểu hiện, hệ quả của toàn cầu hoá và khu vực hoá kinh tế; phân biệt được tổ chức toàn cầu với tổ chức khu vực; giải thích vì sao hai xu thế bổ sung cho nhau và tính được tốc độ tăng trưởng thương mại thế giới.
Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 2
⚡ Nhớ nhanh
- 1Toàn cầu hoá kinh tế: quá trình liên kết các quốc gia về kinh tế, làm các nền kinh tế phụ thuộc lẫn nhau, dần thành một thể thống nhất. Động lực: cách mạng khoa học – công nghệ (thông tin, giao thông) và nhu cầu mở rộng thị trường.
- 2Năm biểu hiện: thương mại thế giới tăng nhanh; đầu tư nước ngoài tăng mạnh; thị trường tài chính quốc tế mở rộng; công ty đa quốc gia vai trò ngày càng lớn; tổ chức toàn cầu (WTO, IMF, Ngân hàng Thế giới) và tiêu chuẩn chung.
- 3Hệ quả hai mặt: tích cực — tăng trưởng, phân công lao động quốc tế, chuyển giao công nghệ, buộc cải cách; tiêu cực — giàu nghèo phân hoá, khủng hoảng dễ lan, cạnh tranh gay gắt, nguy cơ nhận công nghệ lạc hậu, ô nhiễm.
- 4Khu vực hoá kinh tế: các nước trong một khu vực liên kết vì tương đồng địa lí, văn hoá, lợi ích và để cạnh tranh. Tiêu biểu: EU, ASEAN, APEC, MERCOSUR, USMCA. Khu vực hoá bổ sung, là bước đệm cho toàn cầu hoá — không đối lập.
- 5Tính nhanh: tốc độ tăng trưởng = năm sau : năm gốc × 100 (%); gấp mấy lần = năm sau : năm trước; bình quân năm = (cuối − đầu) : số năm; tỉ trọng = phần : tổng × 100 (đổi cùng đơn vị trước khi chia).
👀 Nhìn là hiểu
Bản đồ thế giới tự chạy: luồng hàng dày lên theo năm 1990 → 2023 (kéo thanh năm để tự xem), chuỗi một chiếc điện thoại qua nhiều nước, cả thế giới phủ màu WTO, rồi EU, ASEAN, USMCA, MERCOSUR sáng lần lượt và cảnh so sánh hai xu thế. "Tự phân loại": kéo 9 thẻ biểu hiện vào ô Toàn cầu hoá / Khu vực hoá.
Toàn cầu hoá: các nền kinh tế ngày càng phụ thuộc lẫn nhau.
1 🌐 Toàn cầu hoá kinh tế
Cần nhớ
- ✦Khái niệm: liên kết giữa các quốc gia về kinh tế ⇒ các nền kinh tế ngày càng phụ thuộc lẫn nhau, dần trở thành một thể thống nhất.
- ✦Vì sao có toàn cầu hoá? Cách mạng khoa học – công nghệ (internet, tàu container, hàng không) làm chi phí liên lạc, vận chuyển giảm mạnh; các nước, các công ty cần thị trường, nguyên liệu, lao động ở nước khác.
Năm biểu hiện của toàn cầu hoá
| Biểu hiện | Ví dụ |
|---|---|
| Thương mại thế giới tăng nhanh | Xuất khẩu hàng hoá: 3,5 (1990) → 23,8 nghìn tỉ USD (2023) |
| Đầu tư nước ngoài tăng mạnh | Vốn FDI chảy nhiều vào dịch vụ: tài chính, viễn thông, bán lẻ |
| Thị trường tài chính quốc tế mở rộng | Ngân hàng, sàn chứng khoán nối mạng toàn cầu |
| Công ty đa quốc gia vai trò lớn | Một chiếc điện thoại thiết kế ở nước này, lắp ráp ở nước khác |
| Tổ chức toàn cầu, tiêu chuẩn chung | WTO, IMF, Ngân hàng Thế giới; tiêu chuẩn chất lượng quốc tế |
Dạng bài
Tính tốc độ tăng trưởng thương mại thế giới
- 1 Chọn năm gốc (thường là năm đầu bảng) = 100 %.
- 2 Tốc độ năm sau = giá trị năm sau : giá trị năm gốc × 100 (%).
- 3 "Gấp mấy lần" = giá trị năm sau : giá trị năm trước; mức tăng = hiệu hai giá trị.
- 4 Kiểm tra: tốc độ > 100 % là tăng; đọc lại đơn vị (nghìn tỉ USD ≠ tỉ USD).
⚠️ Bẫy hay gặp: Ghi "tăng 680 %" — sai: bằng 680 % nghĩa là tăng thêm 580 %. Và đừng lấy 23,8 − 3,5 rồi gọi là tốc độ.
Xuất khẩu hàng hoá thế giới năm 1990 khoảng 3,5, năm 2023 khoảng 23,8 nghìn tỉ USD. Lấy 1990 = 100 %, tính tốc độ tăng trưởng năm 2023 và số lần tăng.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Công ty đa quốc gia chỉ quan trọng ở nước đặt trụ sở" — sai: chi nhánh, nhà máy ở nhiều nước, nắm phần lớn thương mại và đầu tư quốc tế — động lực chính của toàn cầu hoá.
- ✦"WTO, IMF là tổ chức khu vực" — sai: hoạt động toàn cầu; tổ chức khu vực là EU, ASEAN, MERCOSUR…
2 ⚖️ Hệ quả của toàn cầu hoá
Thúc đẩy tăng trưởng, phân công lao động quốc tế; chuyển giao công nghệ; mở rộng thị trường, tăng vốn từ bên ngoài; buộc các nước cải cách, nâng sức cạnh tranh.
Khoảng cách giàu nghèo tăng (giữa các nước và trong mỗi nước); phụ thuộc lẫn nhau nên khủng hoảng dễ lan; cạnh tranh gay gắt; nguy cơ nhận công nghệ lạc hậu, gây ô nhiễm.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Toàn cầu hoá chỉ mang lại lợi ích cho mọi quốc gia" — sai: có cả cơ hội lẫn thách thức; nước không đủ sức cạnh tranh có thể tụt lại.
- ✦"Hội nhập là mở cửa hoàn toàn" — sai: phải đi đôi với giữ vững tự chủ, có lộ trình giảm thuế từng bước, bảo vệ lợi ích quốc gia.
3 🧩 Khu vực hoá kinh tế
Cần nhớ
- ✦Khái niệm: liên kết, hợp tác kinh tế giữa các nước trong một khu vực.
- ✦Nguyên nhân: các nước có nét tương đồng về địa lí, văn hoá, lợi ích; cần liên kết để cạnh tranh với khu vực khác và hội nhập tốt hơn.
- ✦Biểu hiện: số tổ chức khu vực tăng nhanh, hình thức ngày càng sâu: khu vực mậu dịch tự do → liên minh thuế quan → thị trường chung → liên minh kinh tế – tiền tệ (EU, đồng ơ-rô).
Một số liên kết kinh tế khu vực
| Tổ chức | Năm | Thành viên chính |
|---|---|---|
| ASEAN | 1967 | Các nước Đông Nam Á (Việt Nam từ 1995) |
| APEC | 1989 | 21 nền kinh tế châu Á – Thái Bình Dương |
| MERCOSUR | 1991 | Bra-xin, Ác-hen-ti-na, U-ru-goay, Pa-ra-goay… |
| EU | 1993 | 27 nước châu Âu, nhiều nước dùng đồng ơ-rô |
| USMCA | 2020 (thay NAFTA 1994) | Hoa Kỳ, Mê-hi-cô, Ca-na-đa |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"MERCOSUR là tổ chức toàn cầu" — sai: thị trường chung của một số nước Nam Mỹ.
- ✦"Các nước trong một khu vực liên kết vì trình độ phát triển giống hệt nhau" — sai: trình độ vẫn khác nhau; liên kết vì tương đồng và nhu cầu cạnh tranh.
4 🔗 Hệ quả khu vực hoá, quan hệ hai xu thế
Toàn cầu hoá và khu vực hoá
| Toàn cầu hoá | Khu vực hoá | |
|---|---|---|
| Phạm vi | Toàn thế giới | Các nước trong một khu vực |
| Tổ chức tiêu biểu | WTO, IMF, Ngân hàng Thế giới | EU, ASEAN, MERCOSUR, USMCA |
| Tích cực | Thị trường toàn cầu, chuyển giao công nghệ | Thị trường khu vực rộng, nâng vị thế khu vực |
| Tiêu cực | Phân hoá giàu nghèo, khủng hoảng dễ lan | Vấn đề tự chủ, rào cản với nước ngoài khối |
Hai xu thế bổ sung cho nhau
- ✦Các nước liên kết trong khu vực để mạnh lên, rồi hội nhập sâu hơn với thế giới ⇒ khu vực hoá là bước đệm.
- ✦Việt Nam: gia nhập ASEAN (1995), APEC (1998), WTO (2007); tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA, RCEP).
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Khu vực hoá đi ngược toàn cầu hoá" — sai: các nước ASEAN vừa liên kết với nhau, vừa là thành viên WTO.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Biểu hiện toàn cầu hoá
- 1Nhận biết
Biểu hiện nào thuộc toàn cầu hoá kinh tế?
- 2Nhận biết
Động lực chính thúc đẩy toàn cầu hoá kinh tế là
- 3Thông hiểu
Vì sao công ty đa quốc gia được coi là động lực chính của toàn cầu hoá?
- 4Thông hiểu
Dựa vào bảng xuất khẩu hàng hoá thế giới: Nhận xét nào đúng?
Tính từ bảng thương mại
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng: Lấy năm 1990 = 100 %, xuất khẩu hàng hoá thế giới năm 2023 đạt %.
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, xuất khẩu năm 2010 gấp bao nhiêu lần năm 2000? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng ở câu trên, giai đoạn 2000 – 2010 bình quân mỗi năm xuất khẩu tăng thêm bao nhiêu nghìn tỉ USD? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Vận dụng Năm 2023 xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam khoảng 355,5 tỉ USD, của thế giới khoảng 23,8 nghìn tỉ USD. Việt Nam chiếm bao nhiêu % xuất khẩu hàng hoá thế giới? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Thông hiểu
Với bảng ở câu đầu nhóm này, giai đoạn nào xuất khẩu hàng hoá thế giới tăng thêm nhiều nhất về số tuyệt đối?
Hệ quả toàn cầu hoá
- 1Nhận biết
Hệ quả tiêu cực của toàn cầu hoá kinh tế là
- 2Thông hiểu
Vì sao trong toàn cầu hoá, một cuộc khủng hoảng tài chính ở nước lớn nhanh chóng lan ra nhiều nước?
- 3Vận dụng
Một doanh nghiệp dệt may Việt Nam muốn tận dụng toàn cầu hoá để tăng xuất khẩu. Việc làm phù hợp nhất là
Khu vực hoá
- 1Nhận biết
Tổ chức nào là tổ chức liên kết kinh tế khu vực?
- 2Thông hiểu
Các nước trong một khu vực thường liên kết kinh tế với nhau chủ yếu vì
- 3Vận dụng
Nhận định nào đúng về quan hệ giữa khu vực hoá và toàn cầu hoá?
- 4Thông hiểu
Mặt trái có thể có của khu vực hoá kinh tế là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Nhận biết
Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm
- 2Thông hiểu
Hiệp định nào thay thế Hiệp định Thương mại tự do Bắc Mỹ (NAFTA) từ năm 2020?
- 3Vận dụng
Nước đang phát triển dễ bị thiệt trong toàn cầu hoá nhất khi
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng giá trị xuất khẩu hàng hoá thế giới (WTO, làm tròn):
a)Giá trị xuất khẩu hàng hoá thế giới tăng liên tục qua các năm.
b)Năm 2023, xuất khẩu hàng hoá thế giới gấp 6,8 lần năm 1990.
c)Giai đoạn 2010 – 2023 tăng thêm nhiều hơn giai đoạn 2000 – 2010.
d)Thương mại tăng nhanh chủ yếu vì các nước dựng thêm rào cản thuế quan.
- 2Vận dụng
Một chiếc điện thoại được thiết kế ở Hoa Kỳ, dùng linh kiện từ Hàn Quốc, Nhật Bản, lắp ráp tại nhà máy có vốn đầu tư nước ngoài ở Việt Nam rồi bán ra khắp thế giới.
a)Ví dụ này thể hiện vai trò của công ty đa quốc gia trong toàn cầu hoá.
b)Ví dụ cho thấy phân công lao động quốc tế: mỗi nước đảm nhận một khâu.
c)Đây là biểu hiện của khu vực hoá vì Hàn Quốc, Nhật Bản, Việt Nam cùng ở châu Á.
d)Khâu lắp ráp ở Việt Nam luôn mang lại giá trị gia tăng cao nhất trong chuỗi.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng: Lấy năm 1990 = 100 %, xuất khẩu hàng hoá thế giới năm 2010 đạt bao nhiêu %? (làm tròn đến số nguyên) Đáp số:
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, năm 2000 bằng bao nhiêu % năm 1990? (làm tròn đến số nguyên) Đáp số:
- 3Thông hiểu Với bảng ở câu trên, giai đoạn 1990 – 2023 xuất khẩu tăng thêm bao nhiêu nghìn tỉ USD? (một chữ số thập phân) Đáp số:
- 4Vận dụng Với bảng ở câu trên, năm 2023 xuất khẩu gấp bao nhiêu lần năm 1990? (một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Vận dụng Với bảng ở câu trên, giai đoạn 2010 – 2023 xuất khẩu tăng thêm bao nhiêu nghìn tỉ USD? (một chữ số thập phân) Đáp số:
- 6Vận dụng Năm 2023 xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam khoảng 355,5 tỉ USD, thế giới khoảng 23,8 nghìn tỉ USD. Tỉ trọng của Việt Nam là bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: khái niệm, năm biểu hiện của toàn cầu hoá, hệ quả hai mặt; phân biệt tổ chức toàn cầu (WTO, IMF, Ngân hàng Thế giới) với tổ chức khu vực (EU, ASEAN, MERCOSUR, USMCA); mốc hội nhập của Việt Nam.
- •Phần II hay cho bảng thương mại thế giới hoặc một tình huống chuỗi sản xuất: ý dễ sai là coi khu vực hoá đối lập toàn cầu hoá, coi toàn cầu hoá chỉ có lợi, nhầm "tăng nhiều nhất" (tuyệt đối) với giai đoạn dài nhất.
- •Phần III: tốc độ tăng trưởng (năm gốc = 100 %), gấp mấy lần, mức tăng, tỉ trọng (đổi nghìn tỉ ra tỉ trước khi chia). Bài này nối với bài 3 (cơ hội, thách thức với Việt Nam), bài 4 (WTO, IMF, APEC), bài 9 (EU) và bài 13 (ASEAN).
Thực hành: Tìm hiểu về cơ hội, thách thức của toàn cầu hoá và khu vực hoá kinh tế