Địa lý lớp 11
Bài 1 · Cơ bản

Sự khác biệt về trình độ phát triển kinh tế – xã hội của các nhóm nước

Dùng đủ ba tiêu chí GNI/người, cơ cấu kinh tế, HDI để xếp một nước vào nhóm phát triển hay đang phát triển; trình bày khác biệt kinh tế – xã hội giữa hai nhóm và đọc, tính nhanh từ bảng số liệu các nước.

Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 1

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Thế giới chia hai nhóm: nước phát triển và nước đang phát triển, dựa vào ba tiêu chí: GNI/người, cơ cấu kinh tế, chỉ số phát triển con người (HDI) — không dựa vào quy mô GDP.
  • 2GNI/người: Ngân hàng Thế giới chia 4 nhóm thu nhập (cao, trung bình cao, trung bình thấp, thấp), ngưỡng điều chỉnh hằng năm. Nước phát triển thuộc nhóm thu nhập cao; Việt Nam thuộc nhóm trung bình thấp.
  • 3HDI (UNDP) gộp sức khoẻ, giáo dục, thu nhập, từ 0 đến 1: rất cao từ 0,800, cao 0,700 – 0,799, trung bình 0,550 – 0,699, thấp dưới 0,550. Việt Nam ở mức cao.
  • 4Kinh tế: nước phát triển có GDP lớn, tăng trưởng chậm mà ổn định, dịch vụ áp đảo (Hoa Kỳ 80,1 %), dẫn đầu khoa học – công nghệ. Xã hội: gia tăng dân số thấp, dân số già, đô thị hoá cao, tuổi thọ cao. Nước đang phát triển ngược lại, nông nghiệp còn đáng kể (Việt Nam 12,7 %).
  • 5Tính nhanh: GNI/người = GNI : dân số (tỉ USD : triệu người = nghìn USD/người); gấp mấy lần = số lớn : số nhỏ; tỉ trọng thuế = 100 − (NLTS + CN, XD + DV).

👀 Nhìn là hiểu

Bản đồ thế giới tự chạy qua ba tiêu chí: thanh GNI/người mọc dần và các nước tô theo nhóm thu nhập, chấm HDI trượt lên thước bốn mức, thanh cơ cấu GDP của Hoa Kỳ – Đức – Bra-xin – Việt Nam, rồi bẫy "GDP lớn" của Ấn Độ và cảnh so sánh hai nhóm. "Tự xếp": kéo 7 thẻ nước vào ô Nước phát triển / Nước đang phát triển.

Hoàng SaTrường SaBiển ĐôngHoa KỳĐứcNhật BảnBra-xinNam PhiViệt NamẤn ĐộGNI/người (USD, khoảng năm 2020)ngưỡng thu nhập cao 12 695Hoa KỳĐứcNhật BảnBra-xinNam PhiViệt Nam
thu nhập cao trung bình cao trung bình thấp

Xếp nhóm nước dựa vào 3 tiêu chí: GNI/người, HDI, cơ cấu kinh tế.

1 📏 Ba tiêu chí xếp nhóm nước

Cần nhớ

  • ✦GNI/người (tổng thu nhập quốc gia bình quân đầu người) = GNI : số dân. Ngân hàng Thế giới chia 4 nhóm: thu nhập cao, trung bình cao, trung bình thấp, thấp; ngưỡng đổi hằng năm theo lạm phát.
  • ✦Cơ cấu kinh tế (tỉ trọng nông – lâm – thuỷ sản / công nghiệp, xây dựng / dịch vụ trong GDP) phản ánh trình độ phân công lao động và mức hiện đại của nền kinh tế.
  • ✦HDI do Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tính từ tuổi thọ, số năm đi học, GNI/người; giá trị từ 0 đến 1, bốn mức.

Ngưỡng xếp nhóm (thu nhập theo GNI năm 2020)

MứcGNI/người (USD)HDI
Cao / rất caotrên 12 695từ 0,800
Trung bình cao / cao4 096 – 12 6950,700 – 0,799
Trung bình thấp / trung bình1 046 – 4 0950,550 – 0,699
Thấpdưới 1 046dưới 0,550

Dạng bài

Tính GNI/người và xếp nhóm thu nhập

  1. 1 Đổi đơn vị: tỉ USD : triệu người = nghìn USD/người (hoặc đổi hết ra USD và người).
  2. 2 Chia GNI cho số dân, làm tròn theo đề.
  3. 3 So với ngưỡng của đúng năm số liệu để xếp nhóm thu nhập.
  4. 4 Kiểm tra: nước phát triển thường vài chục nghìn USD/người; ra vài trăm hay vài trăm nghìn là đã đổi đơn vị sai một bậc.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đổi tỉ và triệu lệch một bậc nên ra 500 hoặc 50 000 USD/người; hoặc dùng ngưỡng của năm khác với năm số liệu.

🧮
Làm mẫu

Một nước có GNI 300 tỉ USD, dân số 60 triệu người. Tính GNI/người và cho biết nước này thuộc nhóm thu nhập nào (theo ngưỡng năm 2020).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Nước có quy mô GDP lớn là nước phát triển" — sai: phải xét GNI/người, cơ cấu, HDI. Ấn Độ GDP thuộc nhóm lớn nhất thế giới nhưng GNI/người chỉ khoảng 2 000 USD ⇒ đang phát triển.
  • ✦"HDI chỉ đo thu nhập" — sai: HDI gộp sức khoẻ, giáo dục, thu nhập; hai nước cùng thu nhập có thể khác HDI.
  • ✦"Ngưỡng thu nhập cố định" — sai: ngưỡng đổi hằng năm, một nước có thể chuyển nhóm.

2 📊 Đọc bảng số liệu các nước

GNI/người, HDI, cơ cấu GDP một số nước (SGK, khoảng năm 2020)

NướcGNI/người (USD)HDINLTS – CN, XD – DV (%)
Hoa Kỳ64 1400,9200,9 – 18,4 – 80,1
Đức47 5200,9440,7 – 26,5 – 63,3
Nhật Bản40 8100,923—
Bra-xin7 8000,7585,9 – 17,7 – 62,8
Nam Phi6 0100,727—
Việt Nam3 3900,71012,7 – 36,7 – 41,8

Dạng bài

Đọc bảng để so sánh hai nhóm nước

  1. 1 Chia bảng thành hai nhóm theo GNI/người (trên hay dưới ngưỡng thu nhập cao).
  2. 2 So HDI: nhóm nào có HDI từ 0,800?
  3. 3 So cơ cấu: tỉ trọng NLTS và DV của từng nhóm; phần thiếu tới 100 % là thuế sản phẩm trừ trợ cấp.
  4. 4 Kiểm tra: nhận xét phải có số liệu và "gấp mấy lần" hoặc "chênh bao nhiêu điểm %".

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy tỉ trọng (%) trừ nhau rồi gọi là "gấp mấy lần"; hoặc cộng ba khu vực ra dưới 100 % rồi tưởng bảng sai — phần thiếu là thuế sản phẩm.

📖
Làm mẫu

Từ bảng, so sánh GNI/người và tỉ trọng nông – lâm – thuỷ sản của Hoa Kỳ với Việt Nam.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🏦 Khác biệt về kinh tế

Hai nhóm nước — kinh tế

Nước phát triểnNước đang phát triển
Quy mô GDPLớn, chiếm phần lớn GDP thế giớiNhỏ hơn (trừ vài nước rất đông dân)
Tốc độ tăng trưởngThấp hơn nhưng ổn địnhThường cao hơn nhưng dễ biến động
Cơ cấu kinh tếDịch vụ chiếm tỉ trọng rất caoNông nghiệp còn đáng kể, đang công nghiệp hoá
Khoa học – công nghệ, vốnDẫn đầu, đầu tư ra nước ngoàiPhụ thuộc vốn, công nghệ nước ngoài

Vì sao khác nhau?

  • ✦Nước phát triển công nghiệp hoá sớm (từ thế kỉ XVIII – XIX), tích luỹ vốn, khoa học – công nghệ ⇒ chuyển sang dịch vụ.
  • ✦Nhiều nước đang phát triển mới giành độc lập sau năm 1945, xuất phát thấp ⇒ tăng nhanh nhờ công nghiệp hoá, nhưng phụ thuộc thị trường, vốn bên ngoài nên dễ biến động.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Nước đang phát triển tăng trưởng chậm hơn" — sai: thường nhanh hơn (xuất phát thấp, đang công nghiệp hoá) nhưng chưa ổn định.
  • ✦"Nước phát triển không còn công nghiệp" — sai: công nghiệp vẫn mạnh, công nghệ cao; chỉ là tỉ trọng dịch vụ lớn hơn.

4 👥 Khác biệt về xã hội

Hai nhóm nước — xã hội

Nước phát triểnNước đang phát triển
Gia tăng dân sốThấpGiảm dần, nhiều nước còn cao
Cơ cấu tuổiDân số giàDân số trẻ hoặc đang già đi
Đô thị hoáTỉ lệ dân thành thị caoTốc độ nhanh, tỉ lệ còn thấp hơn
Y tế, giáo dục, tuổi thọPhát triển, tuổi thọ caoĐang cải thiện, chưa đồng đều
Nước phát triển phải lo

Già hoá dân số: thiếu lao động, chi phí lương hưu, y tế tăng ⇒ nhận lao động nhập cư, kéo dài tuổi nghỉ hưu.

Nước đang phát triển phải lo

Việc làm cho lao động trẻ, đô thị hoá tự phát, khoảng cách giàu nghèo, chất lượng giáo dục – y tế chưa đều.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Nước đang phát triển có tỉ lệ dân thành thị cao vì đô thị hoá nhanh" — sai: tốc độ nhanh nhưng tỉ lệ vẫn thấp hơn nước phát triển.
  • ✦"HDI cao thì chắc chắn là nước phát triển" — chưa đủ: Việt Nam, Bra-xin HDI mức cao nhưng vẫn là nước đang phát triển; nước phát triển thường ở mức rất cao.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

📏

Ba tiêu chí

  1. 1
    Nhận biết

    Chỉ số HDI được tính dựa trên ba mặt nào?

  2. 2
    Nhận biết

    Ngân hàng Thế giới chia các nước thành mấy nhóm theo GNI/người?

  3. 3
    Thông hiểu

    Một quốc gia có HDI bằng 0,72 được xếp vào mức nào?

  4. 4
    Vận dụng Một nước có GNI 300 tỉ USD, dân số 60 triệu người. GNI bình quân đầu người là USD/người.
  5. 5
    Thông hiểu

    Vì sao không thể chỉ dựa vào quy mô GDP để kết luận một nước là nước phát triển?

📊

Đọc bảng, tính nhanh

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng: GNI/người của Hoa Kỳ gấp bao nhiêu lần Việt Nam? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu

    Dựa vào bảng: Nước nào có HDI cao nhất?

  3. 3
    Thông hiểu Dựa vào bảng cơ cấu GDP (%): Tỉ trọng thuế sản phẩm trừ trợ cấp trong GDP của Đức là %.
  4. 4
    Vận dụng Với bảng cơ cấu ở câu trên, tỉ trọng nông – lâm – thuỷ sản của Việt Nam gấp bao nhiêu lần Hoa Kỳ? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  5. 5
    Thông hiểu

    Dựa vào bảng cơ cấu GDP (%): Nhận xét nào đúng?

🏦

Khác biệt kinh tế

  1. 1
    Nhận biết

    Đặc điểm kinh tế thường gặp ở các nước phát triển là

  2. 2
    Thông hiểu

    Nhiều nước đang phát triển có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao hơn nước phát triển chủ yếu vì

  3. 3
    Vận dụng

    Ấn Độ có quy mô GDP thuộc nhóm lớn nhất thế giới nhưng vẫn là nước đang phát triển, chủ yếu vì

👥

Khác biệt xã hội

  1. 1
    Nhận biết

    Đặc điểm dân cư thường gặp ở các nước phát triển là

  2. 2
    Thông hiểu

    Thách thức lớn về xã hội mà nhiều nước phát triển đang gặp là

  3. 3
    Vận dụng

    Nhận xét nào đúng về đô thị hoá ở nhóm nước đang phát triển?

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Nhận biết

    Tiêu chí nào KHÔNG dùng để phân chia các nhóm nước theo trình độ phát triển kinh tế – xã hội?

  2. 2
    Thông hiểu

    Theo ngưỡng của Ngân hàng Thế giới năm 2020, Việt Nam (GNI/người 3 390 USD) thuộc nhóm thu nhập

  3. 3
    Vận dụng

    Hai nước có GNI/người gần bằng nhau nhưng HDI chênh lệch nhiều. Nguyên nhân hợp lí nhất là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho bảng GNI/người và HDI của một số nước (SGK, khoảng năm 2020):

    a)Ba nước Đức, Hoa Kỳ, Nhật Bản đều có HDI ở mức rất cao.

    b)GNI/người của Đức gấp hơn 6 lần Bra-xin.

    c)Nước có GNI/người cao nhất cũng có HDI cao nhất.

    d)Việt Nam có HDI ở mức trung bình.

  2. 2
    Vận dụng

    Cho bảng cơ cấu GDP của một số nước (%; NLTS: nông – lâm – thuỷ sản, CN, XD: công nghiệp, xây dựng, DV: dịch vụ):

    a)Tỉ trọng nông – lâm – thuỷ sản của Việt Nam cao nhất trong bốn nước.

    b)Hoa Kỳ có tỉ trọng dịch vụ cao hơn Việt Nam 38,3 điểm %.

    c)Tổng ba khu vực của Đức bằng 100 %, nên bảng không có thuế sản phẩm.

    d)Tỉ trọng công nghiệp, xây dựng cao của Việt Nam chứng tỏ Việt Nam đã là nước công nghiệp phát triển.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Dựa vào bảng: GNI/người của Đức gấp bao nhiêu lần Bra-xin? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Với bảng ở câu trên, GNI/người của Nhật Bản hơn Nam Phi bao nhiêu nghìn USD? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Với bảng ở câu trên, HDI của Việt Nam bằng bao nhiêu % HDI của Đức? (làm tròn đến số nguyên) Đáp số:
  4. 4
    Thông hiểu Dựa vào bảng cơ cấu GDP (%): Tỉ trọng thuế sản phẩm trừ trợ cấp của Việt Nam là bao nhiêu %? (một chữ số thập phân) Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng Với bảng cơ cấu ở câu trên, tỉ trọng dịch vụ của Hoa Kỳ hơn Việt Nam bao nhiêu điểm %? (một chữ số thập phân) Đáp số:
  6. 6
    Vận dụng Một nước có GNI 300 tỉ USD và dân số 60 triệu người. GNI bình quân đầu người là bao nhiêu USD/người? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I hay hỏi: ba tiêu chí xếp nhóm nước, ba mặt của HDI và bốn mức (rất cao từ 0,800), bốn nhóm thu nhập, đặc điểm kinh tế – xã hội của từng nhóm (dịch vụ áp đảo, dân số già ↔ nông nghiệp còn đáng kể, dân số trẻ).
  • •Phần II hay cho bảng GNI/người, HDI, cơ cấu GDP của vài nước: ý dễ sai là coi nước GNI cao nhất thì HDI cao nhất, coi HDI mức "cao" là "rất cao", quên phần thuế sản phẩm khi cộng cơ cấu.
  • •Phần III: GNI/người = GNI : dân số, gấp mấy lần, chênh điểm %, phần thuế = 100 − tổng ba khu vực. Bài này nối với bài 2 (toàn cầu hoá làm khoảng cách hai nhóm nước thay đổi) và Địa lí 12 (chuyển dịch cơ cấu kinh tế Việt Nam).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Toàn cầu hoá và khu vực hoá kinh tế