Sự khác biệt về trình độ phát triển kinh tế – xã hội của các nhóm nước
Dùng đủ ba tiêu chí GNI/người, cơ cấu kinh tế, HDI để xếp một nước vào nhóm phát triển hay đang phát triển; trình bày khác biệt kinh tế – xã hội giữa hai nhóm và đọc, tính nhanh từ bảng số liệu các nước.
Ứng với SGK Địa lí 11 (bộ thống nhất): Bài 1
⚡ Nhớ nhanh
- 1Thế giới chia hai nhóm: nước phát triển và nước đang phát triển, dựa vào ba tiêu chí: GNI/người, cơ cấu kinh tế, chỉ số phát triển con người (HDI) — không dựa vào quy mô GDP.
- 2GNI/người: Ngân hàng Thế giới chia 4 nhóm thu nhập (cao, trung bình cao, trung bình thấp, thấp), ngưỡng điều chỉnh hằng năm. Nước phát triển thuộc nhóm thu nhập cao; Việt Nam thuộc nhóm trung bình thấp.
- 3HDI (UNDP) gộp sức khoẻ, giáo dục, thu nhập, từ 0 đến 1: rất cao từ 0,800, cao 0,700 – 0,799, trung bình 0,550 – 0,699, thấp dưới 0,550. Việt Nam ở mức cao.
- 4Kinh tế: nước phát triển có GDP lớn, tăng trưởng chậm mà ổn định, dịch vụ áp đảo (Hoa Kỳ 80,1 %), dẫn đầu khoa học – công nghệ. Xã hội: gia tăng dân số thấp, dân số già, đô thị hoá cao, tuổi thọ cao. Nước đang phát triển ngược lại, nông nghiệp còn đáng kể (Việt Nam 12,7 %).
- 5Tính nhanh: GNI/người = GNI : dân số (tỉ USD : triệu người = nghìn USD/người); gấp mấy lần = số lớn : số nhỏ; tỉ trọng thuế = 100 − (NLTS + CN, XD + DV).
👀 Nhìn là hiểu
Bản đồ thế giới tự chạy qua ba tiêu chí: thanh GNI/người mọc dần và các nước tô theo nhóm thu nhập, chấm HDI trượt lên thước bốn mức, thanh cơ cấu GDP của Hoa Kỳ – Đức – Bra-xin – Việt Nam, rồi bẫy "GDP lớn" của Ấn Độ và cảnh so sánh hai nhóm. "Tự xếp": kéo 7 thẻ nước vào ô Nước phát triển / Nước đang phát triển.
Xếp nhóm nước dựa vào 3 tiêu chí: GNI/người, HDI, cơ cấu kinh tế.
1 📏 Ba tiêu chí xếp nhóm nước
Cần nhớ
- ✦GNI/người (tổng thu nhập quốc gia bình quân đầu người) = GNI : số dân. Ngân hàng Thế giới chia 4 nhóm: thu nhập cao, trung bình cao, trung bình thấp, thấp; ngưỡng đổi hằng năm theo lạm phát.
- ✦Cơ cấu kinh tế (tỉ trọng nông – lâm – thuỷ sản / công nghiệp, xây dựng / dịch vụ trong GDP) phản ánh trình độ phân công lao động và mức hiện đại của nền kinh tế.
- ✦HDI do Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tính từ tuổi thọ, số năm đi học, GNI/người; giá trị từ 0 đến 1, bốn mức.
Ngưỡng xếp nhóm (thu nhập theo GNI năm 2020)
| Mức | GNI/người (USD) | HDI |
|---|---|---|
| Cao / rất cao | trên 12 695 | từ 0,800 |
| Trung bình cao / cao | 4 096 – 12 695 | 0,700 – 0,799 |
| Trung bình thấp / trung bình | 1 046 – 4 095 | 0,550 – 0,699 |
| Thấp | dưới 1 046 | dưới 0,550 |
Dạng bài
Tính GNI/người và xếp nhóm thu nhập
- 1 Đổi đơn vị: tỉ USD : triệu người = nghìn USD/người (hoặc đổi hết ra USD và người).
- 2 Chia GNI cho số dân, làm tròn theo đề.
- 3 So với ngưỡng của đúng năm số liệu để xếp nhóm thu nhập.
- 4 Kiểm tra: nước phát triển thường vài chục nghìn USD/người; ra vài trăm hay vài trăm nghìn là đã đổi đơn vị sai một bậc.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đổi tỉ và triệu lệch một bậc nên ra 500 hoặc 50 000 USD/người; hoặc dùng ngưỡng của năm khác với năm số liệu.
Một nước có GNI 300 tỉ USD, dân số 60 triệu người. Tính GNI/người và cho biết nước này thuộc nhóm thu nhập nào (theo ngưỡng năm 2020).
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nước có quy mô GDP lớn là nước phát triển" — sai: phải xét GNI/người, cơ cấu, HDI. Ấn Độ GDP thuộc nhóm lớn nhất thế giới nhưng GNI/người chỉ khoảng 2 000 USD ⇒ đang phát triển.
- ✦"HDI chỉ đo thu nhập" — sai: HDI gộp sức khoẻ, giáo dục, thu nhập; hai nước cùng thu nhập có thể khác HDI.
- ✦"Ngưỡng thu nhập cố định" — sai: ngưỡng đổi hằng năm, một nước có thể chuyển nhóm.
2 📊 Đọc bảng số liệu các nước
GNI/người, HDI, cơ cấu GDP một số nước (SGK, khoảng năm 2020)
| Nước | GNI/người (USD) | HDI | NLTS – CN, XD – DV (%) |
|---|---|---|---|
| Hoa Kỳ | 64 140 | 0,920 | 0,9 – 18,4 – 80,1 |
| Đức | 47 520 | 0,944 | 0,7 – 26,5 – 63,3 |
| Nhật Bản | 40 810 | 0,923 | — |
| Bra-xin | 7 800 | 0,758 | 5,9 – 17,7 – 62,8 |
| Nam Phi | 6 010 | 0,727 | — |
| Việt Nam | 3 390 | 0,710 | 12,7 – 36,7 – 41,8 |
Dạng bài
Đọc bảng để so sánh hai nhóm nước
- 1 Chia bảng thành hai nhóm theo GNI/người (trên hay dưới ngưỡng thu nhập cao).
- 2 So HDI: nhóm nào có HDI từ 0,800?
- 3 So cơ cấu: tỉ trọng NLTS và DV của từng nhóm; phần thiếu tới 100 % là thuế sản phẩm trừ trợ cấp.
- 4 Kiểm tra: nhận xét phải có số liệu và "gấp mấy lần" hoặc "chênh bao nhiêu điểm %".
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy tỉ trọng (%) trừ nhau rồi gọi là "gấp mấy lần"; hoặc cộng ba khu vực ra dưới 100 % rồi tưởng bảng sai — phần thiếu là thuế sản phẩm.
Từ bảng, so sánh GNI/người và tỉ trọng nông – lâm – thuỷ sản của Hoa Kỳ với Việt Nam.
Hướng dẫn giải
3 🏦 Khác biệt về kinh tế
Hai nhóm nước — kinh tế
| Nước phát triển | Nước đang phát triển | |
|---|---|---|
| Quy mô GDP | Lớn, chiếm phần lớn GDP thế giới | Nhỏ hơn (trừ vài nước rất đông dân) |
| Tốc độ tăng trưởng | Thấp hơn nhưng ổn định | Thường cao hơn nhưng dễ biến động |
| Cơ cấu kinh tế | Dịch vụ chiếm tỉ trọng rất cao | Nông nghiệp còn đáng kể, đang công nghiệp hoá |
| Khoa học – công nghệ, vốn | Dẫn đầu, đầu tư ra nước ngoài | Phụ thuộc vốn, công nghệ nước ngoài |
Vì sao khác nhau?
- ✦Nước phát triển công nghiệp hoá sớm (từ thế kỉ XVIII – XIX), tích luỹ vốn, khoa học – công nghệ ⇒ chuyển sang dịch vụ.
- ✦Nhiều nước đang phát triển mới giành độc lập sau năm 1945, xuất phát thấp ⇒ tăng nhanh nhờ công nghiệp hoá, nhưng phụ thuộc thị trường, vốn bên ngoài nên dễ biến động.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nước đang phát triển tăng trưởng chậm hơn" — sai: thường nhanh hơn (xuất phát thấp, đang công nghiệp hoá) nhưng chưa ổn định.
- ✦"Nước phát triển không còn công nghiệp" — sai: công nghiệp vẫn mạnh, công nghệ cao; chỉ là tỉ trọng dịch vụ lớn hơn.
4 👥 Khác biệt về xã hội
Hai nhóm nước — xã hội
| Nước phát triển | Nước đang phát triển | |
|---|---|---|
| Gia tăng dân số | Thấp | Giảm dần, nhiều nước còn cao |
| Cơ cấu tuổi | Dân số già | Dân số trẻ hoặc đang già đi |
| Đô thị hoá | Tỉ lệ dân thành thị cao | Tốc độ nhanh, tỉ lệ còn thấp hơn |
| Y tế, giáo dục, tuổi thọ | Phát triển, tuổi thọ cao | Đang cải thiện, chưa đồng đều |
Già hoá dân số: thiếu lao động, chi phí lương hưu, y tế tăng ⇒ nhận lao động nhập cư, kéo dài tuổi nghỉ hưu.
Việc làm cho lao động trẻ, đô thị hoá tự phát, khoảng cách giàu nghèo, chất lượng giáo dục – y tế chưa đều.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nước đang phát triển có tỉ lệ dân thành thị cao vì đô thị hoá nhanh" — sai: tốc độ nhanh nhưng tỉ lệ vẫn thấp hơn nước phát triển.
- ✦"HDI cao thì chắc chắn là nước phát triển" — chưa đủ: Việt Nam, Bra-xin HDI mức cao nhưng vẫn là nước đang phát triển; nước phát triển thường ở mức rất cao.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Ba tiêu chí
- 1Nhận biết
Chỉ số HDI được tính dựa trên ba mặt nào?
- 2Nhận biết
Ngân hàng Thế giới chia các nước thành mấy nhóm theo GNI/người?
- 3Thông hiểu
Một quốc gia có HDI bằng 0,72 được xếp vào mức nào?
- 4Vận dụng Một nước có GNI 300 tỉ USD, dân số 60 triệu người. GNI bình quân đầu người là USD/người.
- 5Thông hiểu
Vì sao không thể chỉ dựa vào quy mô GDP để kết luận một nước là nước phát triển?
Đọc bảng, tính nhanh
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng: GNI/người của Hoa Kỳ gấp bao nhiêu lần Việt Nam? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 2Thông hiểu
Dựa vào bảng: Nước nào có HDI cao nhất?
- 3Thông hiểu Dựa vào bảng cơ cấu GDP (%): Tỉ trọng thuế sản phẩm trừ trợ cấp trong GDP của Đức là %.
- 4Vận dụng Với bảng cơ cấu ở câu trên, tỉ trọng nông – lâm – thuỷ sản của Việt Nam gấp bao nhiêu lần Hoa Kỳ? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Thông hiểu
Dựa vào bảng cơ cấu GDP (%): Nhận xét nào đúng?
Khác biệt kinh tế
- 1Nhận biết
Đặc điểm kinh tế thường gặp ở các nước phát triển là
- 2Thông hiểu
Nhiều nước đang phát triển có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao hơn nước phát triển chủ yếu vì
- 3Vận dụng
Ấn Độ có quy mô GDP thuộc nhóm lớn nhất thế giới nhưng vẫn là nước đang phát triển, chủ yếu vì
Khác biệt xã hội
- 1Nhận biết
Đặc điểm dân cư thường gặp ở các nước phát triển là
- 2Thông hiểu
Thách thức lớn về xã hội mà nhiều nước phát triển đang gặp là
- 3Vận dụng
Nhận xét nào đúng về đô thị hoá ở nhóm nước đang phát triển?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Địa lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý, hay kèm bảng số liệu, biểu đồ) và 6 câu trả lời ngắn (chủ yếu tính toán, đáp số tối đa 4 ký tự). Không được dùng Atlat. Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Nhận biết
Tiêu chí nào KHÔNG dùng để phân chia các nhóm nước theo trình độ phát triển kinh tế – xã hội?
- 2Thông hiểu
Theo ngưỡng của Ngân hàng Thế giới năm 2020, Việt Nam (GNI/người 3 390 USD) thuộc nhóm thu nhập
- 3Vận dụng
Hai nước có GNI/người gần bằng nhau nhưng HDI chênh lệch nhiều. Nguyên nhân hợp lí nhất là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Cho bảng GNI/người và HDI của một số nước (SGK, khoảng năm 2020):
a)Ba nước Đức, Hoa Kỳ, Nhật Bản đều có HDI ở mức rất cao.
b)GNI/người của Đức gấp hơn 6 lần Bra-xin.
c)Nước có GNI/người cao nhất cũng có HDI cao nhất.
d)Việt Nam có HDI ở mức trung bình.
- 2Vận dụng
Cho bảng cơ cấu GDP của một số nước (%; NLTS: nông – lâm – thuỷ sản, CN, XD: công nghiệp, xây dựng, DV: dịch vụ):
a)Tỉ trọng nông – lâm – thuỷ sản của Việt Nam cao nhất trong bốn nước.
b)Hoa Kỳ có tỉ trọng dịch vụ cao hơn Việt Nam 38,3 điểm %.
c)Tổng ba khu vực của Đức bằng 100 %, nên bảng không có thuế sản phẩm.
d)Tỉ trọng công nghiệp, xây dựng cao của Việt Nam chứng tỏ Việt Nam đã là nước công nghiệp phát triển.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Dựa vào bảng: GNI/người của Đức gấp bao nhiêu lần Bra-xin? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 2Thông hiểu Với bảng ở câu trên, GNI/người của Nhật Bản hơn Nam Phi bao nhiêu nghìn USD? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Vận dụng Với bảng ở câu trên, HDI của Việt Nam bằng bao nhiêu % HDI của Đức? (làm tròn đến số nguyên) Đáp số:
- 4Thông hiểu Dựa vào bảng cơ cấu GDP (%): Tỉ trọng thuế sản phẩm trừ trợ cấp của Việt Nam là bao nhiêu %? (một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Vận dụng Với bảng cơ cấu ở câu trên, tỉ trọng dịch vụ của Hoa Kỳ hơn Việt Nam bao nhiêu điểm %? (một chữ số thập phân) Đáp số:
- 6Vận dụng Một nước có GNI 300 tỉ USD và dân số 60 triệu người. GNI bình quân đầu người là bao nhiêu USD/người? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: ba tiêu chí xếp nhóm nước, ba mặt của HDI và bốn mức (rất cao từ 0,800), bốn nhóm thu nhập, đặc điểm kinh tế – xã hội của từng nhóm (dịch vụ áp đảo, dân số già ↔ nông nghiệp còn đáng kể, dân số trẻ).
- •Phần II hay cho bảng GNI/người, HDI, cơ cấu GDP của vài nước: ý dễ sai là coi nước GNI cao nhất thì HDI cao nhất, coi HDI mức "cao" là "rất cao", quên phần thuế sản phẩm khi cộng cơ cấu.
- •Phần III: GNI/người = GNI : dân số, gấp mấy lần, chênh điểm %, phần thuế = 100 − tổng ba khu vực. Bài này nối với bài 2 (toàn cầu hoá làm khoảng cách hai nhóm nước thay đổi) và Địa lí 12 (chuyển dịch cơ cấu kinh tế Việt Nam).
Toàn cầu hoá và khu vực hoá kinh tế