Thất nghiệp
Gọi đúng tên loại thất nghiệp trong một tình huống (theo nguồn gốc và theo tính chất), chỉ ra nguyên nhân, hậu quả của nó và giải pháp Nhà nước dùng để kiểm soát, kiềm chế thất nghiệp.
Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 11 (bộ thống nhất): Bài 4
⚡ Nhớ nhanh
- 1Thất nghiệp = người lao động mong muốn có việc làm nhưng chưa tìm được việc làm. Là hiện tượng tất yếu của kinh tế thị trường.
- 2Theo nguồn gốc: thất nghiệp tự nhiên (luôn tồn tại) gồm tạm thời (dịch chuyển giữa vùng, công việc, giai đoạn cuộc sống) và cơ cấu (cơ cấu kinh tế, công nghệ đổi) · thất nghiệp chu kì (cao khi suy thoái, thấp khi phát triển).
- 3Theo tính chất: tự nguyện (không muốn làm vì lương, điều kiện chưa phù hợp) · không tự nguyện (muốn làm mà không tìm được). Nguyên nhân: chủ quan (vi phạm kỉ luật, tự thôi việc, thiếu kĩ năng) · khách quan (cơ sở đóng cửa, mất cân đối cung – cầu lao động).
- 4Hậu quả với người lao động (mất thu nhập, mai một nghề) · doanh nghiệp (nhu cầu giảm, phải thu hẹp) · nền kinh tế (lãng phí nguồn lực, tăng trưởng giảm, ngân sách giảm) · chính trị – xã hội (tệ nạn, bãi công, mất trật tự). Nhà nước: thông tin, dự báo · hoàn thiện thể chế, khuyến khích mở rộng sản xuất, an sinh xã hội · đào tạo nghề.
- 5Mạch nhớ: muốn làm mà chưa có việc → hỏi vì sao mất việc (chuyển chỗ → tạm thời · công nghệ đổi → cơ cấu · kinh tế suy thoái → chu kì) → tự chối hay bị động (tự nguyện / không tự nguyện).
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ để xem 5 cảnh: thế nào là thất nghiệp, anh M chuyển về thành phố (tạm thời), rô bốt thay thợ hàn (cơ cấu), hai cột tỉ lệ thất nghiệp 2018 – 2021 (chu kì), rồi cảnh so sánh tự nguyện với không tự nguyện. Bấm "🎮 Tự xếp" để kéo thanh nền kinh tế xem cột thất nghiệp phình, co, và kéo 9 tình huống vào đúng loại thất nghiệp — có một thẻ không phải thất nghiệp.
Thất nghiệp: muốn có việc làm nhưng chưa tìm được việc.
1 🧍 Khái niệm và các loại hình thất nghiệp
Cần nhớ
- ✦Thất nghiệp là tình trạng người lao động mong muốn có việc làm nhưng chưa tìm được việc làm. Đủ cả hai vế: *muốn làm* + *chưa có việc*.
- ✦Theo nguồn gốc: thất nghiệp tự nhiên — mức thất nghiệp bình thường nền kinh tế phải chịu, luôn tồn tại, gồm tạm thời và cơ cấu; và thất nghiệp chu kì — tương ứng với từng giai đoạn của chu kì kinh tế.
- ✦Thất nghiệp tạm thời: phát sinh do người lao động dịch chuyển không ngừng giữa các vùng, các loại công việc hoặc giữa các giai đoạn khác nhau trong cuộc sống (mới ra trường, chuyển nhà, đổi việc).
- ✦Thất nghiệp cơ cấu: gắn với biến động cơ cấu kinh tế và thay đổi công nghệ, đòi lao động trình độ cao hơn; ai không đáp ứng sẽ bị đào thải.
- ✦Thất nghiệp chu kì: ở mức cao khi kinh tế suy thoái, mức thấp khi kinh tế phát triển, mở rộng.
- ✦Theo tính chất: tự nguyện — người lao động không muốn làm vì điều kiện làm việc, mức lương chưa phù hợp; không tự nguyện — muốn đi làm nhưng không tìm được việc.
Nhận ra loại thất nghiệp bằng "vì sao chưa có việc"
| Loại | Dấu hiệu trong tình huống | Ví dụ (SGK) |
|---|---|---|
| Tạm thời (tự nhiên) | Đang chuyển vùng, chuyển việc, mới ra trường, mới về nước | Anh M chuyển từ tỉnh Đ về thành phố, chưa tìm được việc |
| Cơ cấu (tự nhiên) | Công nghệ mới, tự động hoá, ngành thu hẹp — lao động không đáp ứng yêu cầu | Bố anh M, thợ hàn gần 30 năm, mất việc khi công ty dùng rô bốt |
| Chu kì | Kinh tế suy thoái, khủng hoảng, hàng không bán được → thu hẹp sản xuất | Công ty X thu hẹp sản xuất khi khủng hoảng, mở rộng lại khi kinh tế phục hồi |
| Tự nguyện | Có việc nhưng tự chưa nhận / tự nghỉ vì lương, điều kiện chưa hợp | Vợ anh M chỉ xin được việc tạp vụ lương rất thấp nên chưa muốn đi làm |
| Không tự nguyện | Muốn làm, đã tìm nhiều nơi mà không được | Anh A tìm việc gần hai tháng ở nhiều nơi vẫn chưa được |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Hai cách phân loại chồng lên nhau: một người có thể vừa thất nghiệp tạm thời (theo nguồn gốc) vừa tự nguyện (theo tính chất). Đề hỏi "theo tính chất" thì đừng trả lời "tạm thời".
- ✦Thất nghiệp tự nhiên không phải một loại thứ tư cạnh tạm thời, cơ cấu: nó gồm tạm thời và cơ cấu.
- ✦Thấy "công nghệ", "tự động hoá", "rô bốt" ⇒ cơ cấu; thấy "suy thoái", "khủng hoảng" ⇒ chu kì. Đừng đảo hai loại này chỉ vì cả hai đều "doanh nghiệp cắt giảm lao động".
- ✦Người đang làm bán thời gian có thu nhập hợp pháp là có việc làm, không phải thất nghiệp.
Dạng bài
Gọi tên loại thất nghiệp trong một tình huống
- 1 Kiểm khái niệm trước: người này có muốn làm và chưa có việc không? Thiếu một vế ⇒ không phải thất nghiệp.
- 2 Gạch lí do chưa có việc (nguồn gốc): đang chuyển vùng, chuyển việc, mới ra trường ⇒ tạm thời · công nghệ, cơ cấu kinh tế đổi ⇒ cơ cấu · kinh tế suy thoái ⇒ chu kì.
- 3 Gạch thái độ (tính chất): tự chối việc vì lương, điều kiện ⇒ tự nguyện · muốn làm mà không tìm được ⇒ không tự nguyện.
- 4 Đọc kĩ câu hỏi đang hỏi theo nguồn gốc hay theo tính chất rồi mới chọn.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "nhà máy cắt giảm lao động" rồi chọn ngay "chu kì" — chu kì phải gắn với kinh tế suy thoái, ở đây là do đổi công nghệ.
Nhà máy chuyển từ cơ khí sang tự động hoá, anh P bị mất việc. Anh đang đi nộp hồ sơ khắp nơi nhưng chưa được nhận. Theo nguồn gốc và theo tính chất, anh P thuộc loại thất nghiệp nào?
Hướng dẫn giải
2 🔎 Nguyên nhân dẫn đến thất nghiệp
Bị đuổi việc do vi phạm kỉ luật lao động · tự thôi việc vì không hài lòng với công việc đang có · thiếu kĩ năng làm việc…
Cơ sở sản xuất kinh doanh đóng cửa, thu hẹp · mất cân đối giữa cung và cầu trên thị trường lao động (ngành thừa người, ngành thiếu người).
Cần nhớ
- ✦Trường hợp SGK: chị Y tự thôi việc để tìm việc hợp sở thích, anh X bị cho thôi việc vì vi phạm kỉ luật ⇒ chủ quan; anh T mất việc vì doanh nghiệp thu hẹp sản xuất ⇒ khách quan.
- ✦Tỉnh N: rất nhiều sinh viên Dược, Điều dưỡng hệ cao đẳng, trung cấp ra trường nhưng tỉnh chỉ bố trí được ít chỗ, trong khi lại thiếu bác sĩ chuyên môn cao ⇒ mất cân đối cung – cầu lao động (khách quan).
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Tự thôi việc" là nguyên nhân chủ quan, và về tính chất là tự nguyện — đề hay đổi "chủ quan" thành "khách quan".
- ✦"Thiếu kĩ năng" là nguyên nhân chủ quan dù hậu quả giống thất nghiệp cơ cấu; còn "doanh nghiệp đổi công nghệ" là phía khách quan.
3 ⚠️ Hậu quả của thất nghiệp
Thất nghiệp tác động tới ai, như thế nào
| Đối với | Hậu quả |
|---|---|
| Người bị thất nghiệp | Mất hoặc giảm thu nhập, đời sống khó khăn; kiến thức chuyên môn, nghề nghiệp bị ảnh hưởng (mai một); tâm lí chán nản. |
| Doanh nghiệp | Thất nghiệp tăng ⇒ nhu cầu xã hội giảm sút, hàng hoá, dịch vụ không có người tiêu dùng ⇒ cơ hội kinh doanh giảm, nhiều doanh nghiệp thu hẹp sản xuất hoặc đóng cửa. |
| Nền kinh tế | Lãng phí nguồn lực, kinh tế rơi vào suy thoái, tốc độ tăng trưởng giảm, ngân sách nhà nước suy giảm. |
| Chính trị – xã hội | Tiêu cực trong xã hội phát sinh nhiều, xáo trộn, trật tự xã hội không ổn định; lãn công, bãi công, biểu tình tăng. |
Cần nhớ
- ✦Số liệu SGK: năm 2018 kinh tế tăng trưởng 7,08%, tỉ lệ thất nghiệp còn 2,19%; năm 2021 do COVID-19, tỉ lệ thất nghiệp lên 3,2% và GDP giảm so với năm 2020 ⇒ thất nghiệp và tăng trưởng đi ngược chiều nhau.
- ✦Thất nghiệp và suy thoái kéo nhau xuống: mất việc → thu nhập giảm → mua ít đi → doanh nghiệp bán không được → thu hẹp → lại thêm người mất việc.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Đảo đối tượng: "lãng phí nguồn lực, ngân sách giảm" là hậu quả với nền kinh tế; "bãi công, tệ nạn" là chính trị – xã hội; "mai một nghề" là với cá nhân.
- ✦"Thất nghiệp chỉ ảnh hưởng tới người mất việc" — sai, hậu quả lan sang doanh nghiệp, nền kinh tế và xã hội.
4 🏛️ Vai trò của Nhà nước trong kiểm soát, kiềm chế thất nghiệp
Cần nhớ
- ✦Thường xuyên thông tin về tình hình thất nghiệp, từ đó dự báo và đưa ra giải pháp kiểm soát, kiềm chế thất nghiệp.
- ✦Khi tỉ lệ thất nghiệp tăng cao: hoàn thiện thể chế về thị trường lao động, thực hiện đúng pháp luật lao động · khuyến khích cơ sở sản xuất kinh doanh mở rộng, chuyển đổi sản xuất để tạo thêm việc làm · thực hiện chính sách an sinh xã hội, chính sách hỗ trợ doanh nghiệp giải quyết việc làm.
- ✦Ngoài ra: thường xuyên đào tạo lao động trình độ cao, đa dạng hoá các loại hình trường lớp, hỗ trợ người lao động tự tạo việc làm.
- ✦Khoản 2 Điều 59 Bộ luật Lao động năm 2019: Nhà nước có chính sách khuyến khích người sử dụng lao động đủ điều kiện đào tạo nghề, phát triển kĩ năng nghề cho người lao động (mở lớp tại nơi làm việc, tổ chức thi kĩ năng nghề, đánh giá và công nhận kĩ năng nghề…).
- ✦Ví dụ SGK: ngày 1 tháng 1 năm 2019 Chính phủ ban hành Nghị quyết 01/NQ-CP và 02/NQ-CP; năm 2019 kinh tế tăng trưởng 7,02%, thất nghiệp, thiếu việc làm giảm dần, thu nhập người lao động tăng.
ℹ️ Luật mới — biết thêm, đi thi vẫn trả lời theo SGK
- ✦Luật Việc làm năm 2025 (Luật số 74/2025/QH15) có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2026, thay Luật Việc làm năm 2013. Các chế độ bảo hiểm thất nghiệp gồm: tư vấn, giới thiệu việc làm; hỗ trợ người lao động đào tạo, nâng cao trình độ kĩ năng nghề; trợ cấp thất nghiệp; hỗ trợ người sử dụng lao động đào tạo, bồi dưỡng (khoản 1 Điều 30).
- ✦Diện phải đóng bảo hiểm thất nghiệp mở rộng tới người lao động có hợp đồng từ đủ 1 tháng trở lên (khoản 1 Điều 31) — thêm một "tấm đệm" Nhà nước dùng để kiềm chế hậu quả của thất nghiệp.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Nhà nước cấm doanh nghiệp cho người lao động nghỉ việc" — không có trong các giải pháp; Nhà nước khuyến khích, hỗ trợ, không làm thay thị trường.
- ✦Đào tạo nghề phải gắn với nhu cầu tạo việc làm: xã A mở hai khoá dạy mây tre đan nhưng địa phương không có dự án sản xuất nào ⇒ học viên vẫn thất nghiệp, lãng phí ngân sách.
- ✦Giải quyết thất nghiệp là việc của cả Nhà nước, doanh nghiệp và người lao động (tự học, tự tạo việc làm, hợp tác khi chính quyền thống kê) — không phải "chỉ Nhà nước".
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Khái niệm và loại hình
- 1Nhận biết
Thất nghiệp là tình trạng
- 2Thông hiểu
Anh T là kĩ sư ở một tỉnh, chuyển vào thành phố theo gia đình và đang đi tìm việc mới. Theo nguồn gốc, anh T thuộc loại thất nghiệp nào?
- 3Thông hiểu
Công ty dệt thay toàn bộ máy cũ bằng máy dệt tự động; chị N chỉ quen vận hành máy cũ nên bị cho nghỉ. Chị N thuộc loại thất nghiệp nào?
- 4Thông hiểu
Chị Q được một cửa hàng nhận vào làm bán hàng nhưng thấy lương quá thấp nên chưa nhận, chờ cơ hội khác. Theo tính chất, chị Q đang
- 5Nhận biết Thất nghiệp chu kì ở mức khi nền kinh tế suy thoái và ở mức thấp khi kinh tế phát triển, mở rộng.
Nguyên nhân
- 1Nhận biết
Trường hợp nào sau đây là nguyên nhân KHÁCH QUAN dẫn đến thất nghiệp?
- 2Thông hiểu
Anh X bị doanh nghiệp cho thôi việc vì nhiều lần đi muộn, bỏ ca. Anh X thất nghiệp do
- 3Vận dụng
Ở tỉnh N, mỗi năm rất nhiều sinh viên Dược, Điều dưỡng hệ cao đẳng, trung cấp ra trường nhưng tỉnh chỉ bố trí được ít chỗ làm, trong khi lại rất thiếu bác sĩ chuyên môn cao. Nguyên nhân chính khiến nhiều sinh viên thất nghiệp là
- 4Thông hiểu
Chị Y học kế toán, làm hành chính ở một cơ sở giáo dục rồi tự thôi việc để tìm việc hợp sở thích. Anh X bị cho thôi việc vì vi phạm kỉ luật nhiều lần. Anh T mất việc vì doanh nghiệp thu hẹp sản xuất kinh doanh. Đúng hay sai?
a)Chị Y thất nghiệp do nguyên nhân chủ quan.
b)Anh X thất nghiệp do nguyên nhân khách quan.
c)Anh T thất nghiệp do nguyên nhân khách quan.
d)Cả ba người đều thất nghiệp không tự nguyện.
Hậu quả
- 1Nhận biết
Hậu quả nào sau đây là hậu quả của thất nghiệp đối với NỀN KINH TẾ?
- 2Thông hiểu
Công ty May Q thu hẹp sản xuất, nhiều công nhân mất việc, lương người còn làm bị giảm; công nhân đình công tập thể. Hiện tượng đình công cho thấy thất nghiệp
- 3Thông hiểu
Vì sao khi thất nghiệp tăng cao, nhiều doanh nghiệp cũng gặp khó khăn?
- 4Thông hiểu
Bấm theo đúng thứ tự "vòng xoáy" hậu quả của thất nghiệp:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
Vai trò của Nhà nước
- 1Nhận biết
Biện pháp nào sau đây là biện pháp Nhà nước dùng để kiểm soát, kiềm chế thất nghiệp?
- 2Thông hiểu
Theo khoản 2 Điều 59 Bộ luật Lao động năm 2019, Nhà nước khuyến khích người sử dụng lao động mở lớp đào tạo nghề tại nơi làm việc, tổ chức thi kĩ năng nghề. Chính sách này góp phần trực tiếp nhất vào việc
- 3Vận dụng
Xã A dùng ngân sách mở hai khoá dạy nghề mây tre đan xuất khẩu để giải quyết việc làm, nhưng địa phương không có dự án sản xuất mây tre đan nào nên học viên vẫn không có việc. Nhận xét nào đúng?
- 4Vận dụng
Khi tỉ lệ thất nghiệp tăng cao, chính quyền xã X đến từng hộ gia đình thống kê số người thất nghiệp; một số gia đình không hợp tác vì cho rằng Nhà nước không giải quyết được. Nhận xét nào đúng?
- 5Vận dụng
Kinh tế suy thoái khiến thất nghiệp tăng. Gói giải pháp nào phù hợp nhất với vai trò của Nhà nước theo SGK?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Chị T đang làm kế toán thì tự thôi việc để tìm công việc phù hợp hơn với sở thích, hiện chưa có việc mới. Theo tính chất, chị T thuộc loại thất nghiệp nào?
- 2Thông hiểu
Do khủng hoảng kinh tế, hàng hoá không bán được, Công ty X thu hẹp sản xuất, nhiều lao động mất việc. Khi Chính phủ đưa ra chính sách phục hồi kinh tế, công ty mở rộng sản xuất và thu hút lại nhiều lao động. Thông tin phản ánh loại thất nghiệp nào?
- 3Vận dụng
Ông D làm trợ lí văn phòng 25 năm thì công ty phá sản; con trai ông cũng vừa bị cắt giảm vì thừa nhân công. Gia đình không còn thu nhập, con trai ông chán nản. Thông tin thể hiện hậu quả của thất nghiệp đối với
- 4Vận dụng
Nhiều ngành chuyển sang công nghệ số, một bộ phận lao động không theo kịp bị mất việc. Giải pháp nào của Nhà nước phù hợp nhất để kiềm chế loại thất nghiệp này?
Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)
- 1Vận dụng
Tình huống: Kinh tế suy thoái, hàng hoá sản xuất ra không bán được, Công ty May xuất khẩu Q phải thu hẹp sản xuất. Số công nhân mất việc tăng, lương của người còn làm bị giảm, công ty còn nợ bảo hiểm của công nhân. Nhiều công nhân bức xúc, đình công tập thể. Chính quyền địa phương phối hợp với trung tâm dịch vụ việc làm tổ chức phiên giao dịch việc làm, giới thiệu công nhân mất việc sang các doanh nghiệp đang tuyển người.
a)Công nhân Công ty Q mất việc rơi vào tình trạng thất nghiệp chu kì.
b)Việc công nhân đình công cho thấy thất nghiệp chỉ gây hậu quả về kinh tế.
c)Tổ chức phiên giao dịch việc làm là một cách kiểm soát, kiềm chế thất nghiệp.
d)Công nhân Công ty Q thất nghiệp do nguyên nhân chủ quan.
- 2Thông hiểu
Thông tin (SGK, theo Tổng cục Thống kê): Năm 2018, kinh tế Việt Nam khởi sắc, tăng trưởng 7,08% so với năm 2017 — mức cao nhất trong 11 năm; doanh nghiệp thành lập mới tăng mạnh; tỉ lệ thất nghiệp còn 2,19%. Từ năm 2020 đến năm 2021, dịch COVID-19 ảnh hưởng nghiêm trọng tới mọi lĩnh vực, nhiều địa phương trọng điểm phải giãn cách xã hội kéo dài; tỉ lệ thất nghiệp năm 2021 lên đến 3,2% và GDP năm 2021 giảm so với năm 2020.
a)Tỉ lệ thất nghiệp năm 2021 cao hơn năm 2018 khoảng 1 điểm phần trăm.
b)Thông tin cho thấy thất nghiệp tăng khi kinh tế phát triển, mở rộng.
c)Thất nghiệp tăng làm lãng phí nguồn lực và kéo tốc độ tăng trưởng kinh tế đi xuống.
d)Tỉ lệ thất nghiệp năm 2018 thấp chủ yếu nhờ nhiều người lao động tự nguyện thôi việc.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay cho một nhân vật mất việc rồi hỏi loại thất nghiệp (theo nguồn gốc hoặc theo tính chất), nguyên nhân chủ quan hay khách quan, hoặc hậu quả với đối tượng nào.
- •Phần II hay cho tình huống doanh nghiệp thu hẹp sản xuất, công nhân mất việc, đình công, hoặc đoạn số liệu tỉ lệ thất nghiệp qua các năm; 4 ý trộn: gọi tên loại · nguyên nhân · hậu quả · giải pháp của Nhà nước.
- •Bài này nối với bài 5 lớp 11 (thị trường lao động: mất cân đối cung – cầu lao động là nguyên nhân thất nghiệp) và bài 3 lớp 12 (bảo hiểm thất nghiệp đỡ người mất việc).
Thị trường lao động và việc làm