Thị trường lao động và việc làm
Phân biệt thị trường lao động với thị trường việc làm, chỉ ra ai là cung – cầu – giá cả sức lao động trong một tình huống tuyển dụng, đọc được xu hướng tuyển dụng và tự định hướng nghề nghiệp phù hợp.
Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 11 (bộ thống nhất): Bài 5
⚡ Nhớ nhanh
- 1Lao động = hoạt động có mục đích, có ý thức của con người tạo ra sản phẩm phục vụ đời sống. Người lao động (Bộ luật Lao động 2019): làm việc cho người sử dụng lao động theo thoả thuận, được trả lương, chịu sự quản lí, điều hành, giám sát.
- 2Thị trường lao động = nơi người bán sức lao động (người lao động) và người mua sức lao động (người sử dụng lao động) thoả thuận về giá cả (tiền công, tiền lương) và điều kiện làm việc. Ba yếu tố: cung · cầu · giá cả sức lao động.
- 3Việc làm = hoạt động lao động tạo ra thu nhập và không bị pháp luật cấm (chính thức — toàn thời gian; không chính thức — bán thời gian). Thị trường việc làm = nơi gặp gỡ, trao đổi "hàng hoá việc làm", kết nối qua phiên giao dịch việc làm, trung tâm giới thiệu việc làm, tin tuyển dụng.
- 4Hai thị trường gắn chặt: thị trường việc làm giúp người lao động tìm chỗ làm phù hợp, người sử dụng lao động tìm người thích hợp ⇒ thị trường lao động nhanh chóng cân bằng cung – cầu. Bốn xu hướng: nền tảng công nghệ ↑ · kĩ năng mềm · lao động giản đơn yếu thế · phi chính thức ↑.
- 5Mạch nhớ: người bán sức lao động ↔ giá cả ↔ người mua (thị trường lao động) — cây cầu kết nối (thị trường việc làm) — đọc xu hướng để chọn nghề, trau dồi kĩ năng.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ để xem 4 cảnh: người lao động (cung) và doanh nghiệp (cầu) gặp nhau qua tiền lương, cung – cầu lệch pha ở tỉnh C, thị trường việc làm bắc cầu lấp ghế trống, rồi bốn xu hướng tuyển dụng. Bấm "🎮 Tự thử" để kéo thanh mức lương xem đồ thị cung – cầu lao động thừa, thiếu hay cân bằng, và kéo 9 thẻ việc làm vào đúng xu hướng — có một thẻ nói ngược xu hướng.
Người lao động bán sức lao động: đó là cung lao động.
1 👷 Lao động và thị trường lao động
Cần nhớ
- ✦Lao động là hoạt động có mục đích, có ý thức của con người nhằm tạo ra các sản phẩm phục vụ nhu cầu của đời sống xã hội (bác A thêu tranh: thiết kế tỉ mỉ, làm miệt mài để có sản phẩm).
- ✦Trong sản xuất, lao động là yếu tố đầu vào, ảnh hưởng tới chi phí như các yếu tố sản xuất khác. Lực lượng lao động là một bộ phận dân số, là người được hưởng thụ lợi ích của quá trình phát triển.
- ✦Bộ luật Lao động năm 2019: người lao động là người làm việc cho người sử dụng lao động theo thoả thuận, được trả lương và chịu sự quản lí, điều hành, giám sát của người sử dụng lao động.
- ✦Thị trường lao động (thị trường sức lao động): nơi thực hiện quan hệ giữa người bán sức lao động (người lao động làm thuê) và người mua sức lao động (người sử dụng lao động), thoả thuận về giá cả (tiền công, tiền lương) và điều kiện làm việc, qua hợp đồng lao động bằng văn bản, bằng miệng hoặc thoả thuận khác.
- ✦Ba yếu tố cấu thành: cung · cầu · giá cả sức lao động. Thị trường hoạt động hiệu quả khi quyền tự do mua, bán sức lao động được pháp luật và chính sách bảo đảm.
Ai là cung, ai là cầu trong một tin tuyển dụng
| Yếu tố | Là ai / là gì | Ví dụ (SGK) |
|---|---|---|
| Cung lao động | Người bán sức lao động: người lao động muốn đi làm | Anh B, anh C thấy đủ điều kiện, đăng kí dự tuyển |
| Cầu lao động | Người mua sức lao động: doanh nghiệp, cơ sở cần tuyển | Công ty Thương mại và kinh doanh du lịch X cần 25 lao động thu ngân, đóng gói, giao hàng |
| Giá cả sức lao động | Tiền công, tiền lương và điều kiện làm việc | Lương 5 – 8 triệu đồng/tháng tuỳ vị trí; ưu tiên 18 – 25 tuổi, sức khoẻ tốt |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Người lao động là bên CUNG, doanh nghiệp là bên CẦU lao động — ngược với thị trường hàng hoá nơi người mua là cầu. Đề hay đảo hai vế này.
- ✦Số liệu 2021: lực lượng lao động từ 15 tuổi 50,6 triệu, đang làm việc 49,1 triệu ⇒ cung lớn hơn số đang có việc; tỉ lệ thất nghiệp 3,20%, thiếu việc làm 3,10% — đừng nhầm hai tỉ lệ.
- ✦Doanh nghiệp đưa mức lương, chế độ đãi ngộ trong thông báo tuyển dụng là để thu hút người lao động phù hợp, không phải "chỉ để giảm chi phí".
2 💼 Việc làm và thị trường việc làm
Cần nhớ
- ✦Việc làm là hoạt động lao động tạo ra thu nhập và không bị pháp luật cấm; giúp mỗi người duy trì và cải thiện cuộc sống.
- ✦Một người có thể làm nhiều việc: việc làm chính thức (toàn thời gian) hay việc làm không chính thức (bán thời gian). Anh M vào công ty cơ khí lương 7 triệu, mẹ anh mở hộ kinh doanh tạp hoá — cả hai đều có việc làm.
- ✦Thị trường việc làm là nơi gặp gỡ, trao đổi mua bán "hàng hoá việc làm" giữa người lao động và người sử dụng lao động, xác định mức tiền công trong từng thời kì.
- ✦Thị trường việc làm kết nối cung – cầu qua phiên giao dịch việc làm, trung tâm môi giới, giới thiệu việc làm, thông tin tuyển dụng trên phương tiện thông tin đại chúng… để cung cấp thông tin về doanh nghiệp, nhu cầu, mức lương, giúp người lao động tiếp cận nơi tuyển dụng.
Làm công ty có lương · mở hộ kinh doanh · giúp việc gia đình được trả công · làm bán thời gian · tự trồng trọt, chăn nuôi bán ra thị trường.
Hoạt động bị pháp luật cấm dù thu nhập cao (buôn hàng cấm, đánh bạc…) · việc không tạo ra thu nhập (đi học, việc nhà không công).
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Chỉ làm trong cơ quan nhà nước mới là có việc làm" — sai. Chỉ cần tạo thu nhập và không bị pháp luật cấm.
- ✦"Có thu nhập cao là có việc làm" — thiếu vế: phải không bị pháp luật cấm.
- ✦Việc làm bán thời gian vẫn là việc làm (không chính thức), người làm bán thời gian không phải người thất nghiệp.
3 🌉 Mối quan hệ giữa thị trường lao động và thị trường việc làm
Hai thị trường — khác ở đâu, nối với nhau thế nào
| Thị trường lao động | Thị trường việc làm | |
|---|---|---|
| Trao đổi gì | Sức lao động (người lao động bán, người sử dụng lao động mua) | "Hàng hoá việc làm": chỗ làm cụ thể, mức tiền công |
| Gồm | Cung · cầu · giá cả sức lao động | Phiên giao dịch, trung tâm dịch vụ việc làm, thông tin tuyển dụng |
| Vai trò | Nơi hình thành quan hệ mua – bán sức lao động | Kết nối cung – cầu: người lao động tìm chỗ hợp, doanh nghiệp tìm người hợp |
| Khi trục trặc | Lệch pha cung – cầu (tỉnh C: thừa hành chính, thiếu kĩ sư) ⇒ giảm sức hút đầu tư | Kết nối tốt ⇒ thị trường lao động nhanh chóng cân bằng |
Cần nhớ
- ✦Thị trường lao động và thị trường việc làm có mối quan hệ chặt chẽ: qua các dịch vụ kết nối, thị trường việc làm giúp thị trường lao động nhanh chóng đạt cân bằng cung – cầu lao động.
- ✦Số liệu SGK (2015 – 2020): các trung tâm dịch vụ việc làm tổ chức gần 6.000 phiên giao dịch việc làm, giới thiệu và cung ứng gần 5 triệu lượt người, 68,5% kết nối thành công; cả nước giải quyết hơn 8 triệu việc làm; tỉ lệ thất nghiệp chung 2,48%, khu vực thành thị luôn dưới 4%.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Thị trường việc làm không thay thế thị trường lao động; nó là "cây cầu" giúp thị trường lao động vận hành hiệu quả.
- ✦Lệch pha cung – cầu không chỉ là "thừa lao động": có ngành thiếu (kĩ sư, kĩ thuật) cùng lúc với ngành thừa (hành chính, ngân hàng).
Dạng bài
Phân tích một tình huống tuyển dụng
- 1 Gạch bên cung (người lao động tìm việc) và bên cầu (nơi cần tuyển, số lượng, vị trí).
- 2 Gạch giá cả sức lao động: mức lương, chế độ, điều kiện (tuổi, sức khoẻ, tay nghề).
- 3 So cung với cầu: thừa người (khó tìm việc, dễ thất nghiệp) hay thiếu người đạt yêu cầu (khó tuyển)?
- 4 Tìm cây cầu: phiên giao dịch, trung tâm dịch vụ việc làm, đào tạo… giúp hai bên gặp nhau như thế nào.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "nhiều người nộp hồ sơ" rồi kết luận "cung lớn hơn cầu" — phải xét cung đạt yêu cầu, không phải số hồ sơ.
Công ty Container ở thành phố H cần 650 lao động (100 phổ thông, 500 thợ hàn, thợ cơ khí), lương 6 – 18 triệu đồng. Sau ba tháng, nhiều hồ sơ không đạt yêu cầu. Cung – cầu lao động ở đây ra sao, thành phố nên làm gì?
Hướng dẫn giải
4 📈 Xu hướng tuyển dụng lao động của thị trường
Bốn xu hướng nổi lên trên thị trường lao động Việt Nam
| Xu hướng | Nghĩa là | Bạn cần chuẩn bị |
|---|---|---|
| 📱 Gia tăng lao động trên các nền tảng công nghệ | Nhiều việc làm sinh ra, vận hành qua nền tảng số | Tin học, công nghệ số |
| 🤝 Chuyển dịch nghề nghiệp gắn với kĩ năng mềm | Nhà tuyển dụng coi trọng giao tiếp, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề | Rèn kĩ năng sống, kĩ năng làm việc |
| 📦 Lao động giản đơn trở nên yếu thế | Việc giản đơn bị máy móc, tự động hoá thay thế | Học nghề, nâng trình độ |
| 🧩 Lao động "phi chính thức" gia tăng | Làm tự do, theo thời vụ, không hợp đồng dài hạn tăng lên | Hiểu quyền lợi, tự bảo vệ mình |
Cần nhớ
- ✦Xu hướng tuyển dụng luôn gắn với chiến lược, chủ trương, chính sách phát triển kinh tế – xã hội của Đảng và Nhà nước cùng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao (Văn kiện Đại hội XIII: đổi mới giáo dục, ứng dụng Cách mạng công nghiệp lần thứ tư).
- ✦Bản tin quý III năm 2022: ngành tuyển nhiều nhất gồm công nghiệp chế tạo, thông tin và truyền thông, tài chính – ngân hàng – bảo hiểm…; nghề cần tuyển nhiều: tài chính, kế toán, nhân viên phần mềm, ngân hàng, marketing; dự báo tăng ở sản xuất phương tiện vận tải, sản phẩm điện tử.
- ✦Trách nhiệm của học sinh: trang bị kiến thức cơ bản về nghề nghiệp, trau dồi kĩ năng, nắm xu hướng của thị trường lao động, tự đánh giá sở trường, nguyện vọng, điều kiện của bản thân để chọn nghề.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Lao động giản đơn ngày càng được ưa chuộng" — ngược với SGK (giản đơn trở nên yếu thế).
- ✦Chọn nghề chỉ theo ý bố mẹ hoặc chỉ theo một kĩ năng (chỉ học ngoại ngữ) đều chưa đủ: cần kết hợp sở trường, xu hướng thị trường, kiến thức chuyên môn và kĩ năng mềm.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Lao động và thị trường lao động
- 1Nhận biết
Lao động là
- 2Thông hiểu
Công ty cổ phần Sản xuất Container cần tuyển 650 lao động, trong đó 500 thợ hàn, thợ cơ khí, với mức lương cơ bản từ 6 đến 18 triệu đồng. Mức lương 6 – 18 triệu đồng thể hiện yếu tố nào của thị trường lao động?
- 3Thông hiểu
Năm 2021, lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên của Việt Nam là 50,6 triệu người, trong đó 49,1 triệu người đang làm việc; tỉ lệ thất nghiệp khoảng 3,20%. Nhận xét nào đúng?
- 4Thông hiểu
Công ty X thông báo tuyển 25 lao động thu ngân, đóng gói, giao hàng, lương 5 – 8 triệu đồng/tháng; anh B và anh C đăng kí dự tuyển. Chủ thể MUA sức lao động trong tình huống này là
Việc làm
- 1Nhận biết
Việc làm là
- 2Thông hiểu
Người nào sau đây được coi là CÓ việc làm?
- 3Thông hiểu
Anh M vào làm ở công ty cơ khí lương 7 triệu đồng/tháng; mẹ anh vừa nhận giấy chứng nhận đăng kí hộ kinh doanh hàng tạp hoá. Nhận định nào đúng?
- 4Nhận biết Việc làm là hoạt động lao động tạo ra và không bị pháp luật cấm.
- 5Thông hiểu
Đồng tình hay không với các quan điểm sau? (Đúng = đồng tình)
a)Người lao động làm việc trong các cơ quan nhà nước mới được coi là có việc làm.
b)Người làm giúp việc cho một gia đình được coi là có việc làm.
c)Để hỗ trợ doanh nghiệp và người lao động, các cơ quan hữu quan cần chia sẻ dữ liệu về cung – cầu lao động.
d)Việc làm bán thời gian không được coi là việc làm.
Hai thị trường gắn với nhau
- 1Thông hiểu
Ở tỉnh C, gần 90% công ty cần kĩ sư, thợ sửa chữa, nhân lực du lịch, công nghệ nhưng thiếu nguồn cung; lĩnh vực hành chính, ngân hàng dẫn đầu nguồn cung mà nhu cầu tuyển ít; nhà đầu tư chuyển sang tỉnh khác. Thông tin cho thấy
- 2Thông hiểu
Giai đoạn 2015 – 2020, các trung tâm dịch vụ việc làm tổ chức gần 6.000 phiên giao dịch việc làm, giới thiệu và cung ứng gần 5 triệu lượt người, 68,5% trong số đó kết nối việc làm thành công. Thông tin cho thấy thị trường việc làm có vai trò gì đối với thị trường lao động?
- 3Vận dụng
Thành phố H rà soát nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp và nhu cầu tìm việc của người lao động để tổ chức phiên giao dịch việc làm, đồng thời tăng cường đào tạo ngắn hạn, dài hạn. Mục đích chính của các giải pháp này là
- 4Thông hiểu
Bấm theo đúng thứ tự một lần kết nối qua phiên giao dịch việc làm:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
Xu hướng và chọn nghề
- 1Nhận biết
Theo SGK, đâu KHÔNG phải là xu hướng của thị trường lao động Việt Nam hiện nay?
- 2Thông hiểu
Bạn B học lớp 11, đam mê công nghệ, muốn trở thành kĩ sư công nghệ thông tin nhưng bố mẹ muốn bạn học y. Lời khuyên nào phù hợp nhất?
- 3Vận dụng
Anh H tốt nghiệp đại học nhưng ngoại ngữ, tin học và kĩ năng giao tiếp còn hạn chế; ba lần dự tuyển vẫn chưa có việc. Nhận định nào đúng?
- 4Vận dụng
Với mơ ước làm "công dân toàn cầu" để có thể làm việc ở bất cứ đâu, bạn A chỉ tập trung học ngoại ngữ. Nhận xét nào đúng?
- 5Vận dụng
Nhà nước có chủ trương chuyển từ nền kinh tế truyền thống sang kinh tế số. Thị trường lao động nhiều khả năng sẽ biến động thế nào?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Chị K làm thiết kế tự do, nhận dự án qua nhiều nền tảng trực tuyến, không có hợp đồng lao động dài hạn với nơi nào. Trường hợp của chị K phản ánh những xu hướng nào?
- 2Thông hiểu
Anh P đến phiên giao dịch việc làm do trung tâm dịch vụ việc làm tổ chức, gặp nhiều doanh nghiệp và được nhận vào làm. Phiên giao dịch việc làm là một hoạt động của
- 3Vận dụng
Trong khu vực có nhiều nhà máy, xí nghiệp mới được xây dựng. Thị trường lao động ở khu vực đó sẽ biến động thế nào?
- 4Vận dụng
Công ty N thông báo tuyển 127 lao động cho các vị trí kĩ thuật viên thuỷ lực, cơ khí, máy lạnh… với nhiều chế độ ưu đãi vượt trội nhưng vẫn không tuyển đủ người. Điều này cho thấy
Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)
- 1Vận dụng
Tình huống: Công ty cổ phần Sản xuất Container ở thành phố H cần tuyển 650 lao động, trong đó có 100 lao động phổ thông và 500 thợ hàn, thợ cơ khí, mức lương cơ bản từ 6 đến 18 triệu đồng. Sau ba tháng, nhiều hồ sơ ứng tuyển không đạt yêu cầu nên công ty vẫn chưa tuyển đủ người. Thành phố H rà soát nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp, nhu cầu tìm việc của người lao động để tổ chức các phiên giao dịch việc làm, đồng thời tăng cường đào tạo ngắn hạn, dài hạn cho người lao động.
a)Công ty Container là chủ thể đại diện cho cầu lao động.
b)Nhiều hồ sơ không đạt yêu cầu cho thấy cung lao động thợ hàn, thợ cơ khí đạt chuẩn đang vượt cầu.
c)Phiên giao dịch việc làm của thành phố H là hoạt động của thị trường việc làm, giúp kết nối cung – cầu lao động.
d)Mức lương công ty đưa ra là giá cả sức lao động, chỉ nhằm giảm chi phí cho doanh nghiệp.
- 2Thông hiểu
Thông tin (SGK, theo Bản tin thị trường lao động Việt Nam quý III năm 2022): Năm nhóm ngành có nhu cầu tuyển dụng nhiều nhất là công nghiệp chế tạo; thông tin và truyền thông; bán buôn, bán lẻ, sửa chữa ô tô, mô tô, xe máy; tài chính, ngân hàng, bảo hiểm; hoạt động chuyên môn khoa học và công nghệ. Năm nghề cần tuyển nhiều nhất: tài chính, kế toán, nhân viên phần mềm, ngân hàng, marketing. Dự báo nhu cầu việc làm sẽ tăng ở ngành sản xuất phương tiện vận tải, sản xuất sản phẩm điện tử.
a)Nhân viên phần mềm là một trong năm nghề có nhu cầu tuyển dụng nhiều nhất.
b)Theo dự báo, nhu cầu việc làm ở ngành sản xuất sản phẩm điện tử sẽ giảm.
c)Nhiều ngành, nghề cần tuyển nhiều nhất gắn với công nghệ (thông tin và truyền thông, nhân viên phần mềm, khoa học và công nghệ).
d)Thông tin cho thấy lao động giản đơn đang là nhóm được tuyển dụng nhiều nhất.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi ai là cung, ai là cầu trong một tin tuyển dụng, thế nào là việc làm (giúp việc, bán thời gian, hàng cấm), xu hướng tuyển dụng và lời khuyên chọn nghề cho một nhân vật.
- •Phần II hay cho một tình huống tuyển dụng không đủ người hoặc một bản tin thị trường lao động; 4 ý trộn: chủ thể cung – cầu · cân bằng hay lệch pha · vai trò thị trường việc làm · xu hướng.
- •Bài này nối với bài 4 lớp 11 (mất cân đối cung – cầu lao động là nguyên nhân khách quan của thất nghiệp), bài 2 lớp 11 (cung – cầu hàng hoá: cùng logic nhưng ở đây người lao động là bên cung) và bài 6 lớp 11 (tự kinh doanh là một cách tự tạo việc làm).
Ý tưởng, cơ hội kinh doanh và các năng lực cần thiết của người kinh doanh