Cung – cầu trong nền kinh tế thị trường
Nêu được cung, cầu là gì và các nhân tố ảnh hưởng; đọc được một tình huống để nói cung lớn hơn, nhỏ hơn hay bằng cầu, giá sẽ đi đâu, và người sản xuất, người tiêu dùng, Nhà nước nên quyết định gì.
Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 11 (bộ thống nhất): Bài 2
⚡ Nhớ nhanh
- 1Cung là số lượng hàng hoá, dịch vụ mà nhà cung cấp sẵn sàng đáp ứng cho nhu cầu thị trường với mức giá xác định trong khoảng thời gian nhất định.
- 2Cầu là lượng hàng hoá, dịch vụ mà người tiêu dùng sẵn sàng mua với một mức giá nhất định trong khoảng thời gian xác định.
- 3Cung chịu ảnh hưởng của: giá yếu tố đầu vào, kì vọng của người sản xuất, giá bán sản phẩm, số lượng chủ thể cung ứng… Cầu chịu ảnh hưởng của: giá hàng hoá, thu nhập, thị hiếu, sở thích, giá hàng thay thế, kì vọng của người tiêu dùng…
- 4Cung – cầu tác động, quy định lẫn nhau: cầu là "đơn đặt hàng" quyết định khối lượng, cơ cấu của cung; cung phù hợp thị hiếu thì kích thích cầu. Cung > cầu ⇒ giá giảm · cung < cầu ⇒ giá tăng · cung = cầu ⇒ giá ổn định.
- 5Mạch nhớ: thiếu thì giá lên, thừa thì giá xuống ⇒ người sản xuất mở rộng / thu hẹp, người tiêu dùng mua / hoãn, Nhà nước điều tiết để cung – cầu cân đối.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ để xem đồ thị cung – cầu bánh trung thu của bác B: giá cao thì thừa bánh, giá thấp thì thiếu bánh, giá tự dao động về điểm cân bằng; rồi gần rằm cầu tăng, đường cầu dịch sang phải. Bấm "🎮 Tự kéo giá" để kéo thanh giá (hoặc chạm vào đồ thị) xem cung, cầu, thừa, thiếu đổi ngay; bật "Gần rằm" để thấy đường cầu dịch phải, bật "Nguyên liệu tăng giá" để thấy đường cung dịch trái; rồi kéo từng nhân tố vào ô "Ảnh hưởng đến cung" hoặc "Ảnh hưởng đến cầu" — có một thẻ bẫy không phải là cầu.
Cung và cầu bánh trung thu mỗi ngày (số liệu minh hoạ).
1 🏭 Cung và các nhân tố ảnh hưởng đến cung
Cần nhớ
- ✦Cung là số lượng hàng hoá, dịch vụ mà nhà cung cấp sẵn sàng đáp ứng cho nhu cầu của thị trường với mức giá được xác định trong khoảng thời gian nhất định.
- ✦Lượng cung chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố: giá cả các yếu tố đầu vào (nguyên liệu, nhân công, vận chuyển) · kì vọng của chủ thể sản xuất kinh doanh · giá bán sản phẩm · số lượng chủ thể tham gia cung ứng…
- ✦Ví dụ SGK: bác B làm ít bánh trung thu hơn vì giá đầu vào tăng và lo sau rằm khó bán (kì vọng); năm 2022 giá thịt lợn cao, nhập khẩu giảm ⇒ người chăn nuôi tái đàn, cung thịt lợn hứa hẹn tăng.
Giá bán sản phẩm cao · chi phí đầu vào giảm · nhiều cơ sở cùng sản xuất · người sản xuất kì vọng bán được giá tốt.
Giá đầu vào tăng · thiên tai, dịch bệnh phá sản xuất (bão, dịch tả lợn) · người sản xuất lo hàng khó bán · ít chủ thể cung ứng.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Toàn bộ sản phẩm sản xuất ra trong nền kinh tế đều là cung" — sai. Cung là phần nhà cung cấp sẵn sàng đem bán trên thị trường với mức giá xác định; hàng làm ra để tự dùng, không đem bán thì không tính.
- ✦Nhầm chủ thể: kì vọng của người sản xuất ảnh hưởng cung; kì vọng của người tiêu dùng ảnh hưởng cầu. Đọc kĩ "ai kì vọng".
2 🛒 Cầu và các nhân tố ảnh hưởng đến cầu
Cần nhớ
- ✦Cầu là lượng hàng hoá, dịch vụ mà người tiêu dùng sẵn sàng mua với một mức giá nhất định trong khoảng thời gian xác định.
- ✦Lượng cầu chịu ảnh hưởng của: giá cả hàng hoá, dịch vụ · thu nhập · thị hiếu, sở thích · giá cả hàng hoá, dịch vụ thay thế · kì vọng, dự đoán của người tiêu dùng…
- ✦Ví dụ SGK: khách thích bánh nhân đậu xanh, hạt sen, chuộng hộp đẹp (thị hiếu); dịch bệnh làm thu nhập chưa ổn định; có người chờ sát rằm mới mua vì mong giảm giá (kì vọng); giá thịt lợn quá cao thì chuyển sang cá, gà, trứng (hàng thay thế).
Nhân tố nào ảnh hưởng cung, nhân tố nào ảnh hưởng cầu
| Nhân tố | Tác động tới | Ví dụ trong SGK |
|---|---|---|
| Giá nguyên liệu, nhân công, vận chuyển | Cung | Bác B làm ít bánh hơn vì chi phí tăng |
| Số lượng chủ thể cung ứng | Cung | Thêm bánh trung thu ngoại, bánh không rõ nguồn gốc giá rẻ |
| Kì vọng của người sản xuất | Cung | Lo sau rằm khó bán; chờ giá lợn cao để tái đàn |
| Thu nhập người tiêu dùng | Cầu | Thu nhập chưa ổn định nên mua ít bánh |
| Thị hiếu, sở thích | Cầu | Thích nhân hạt sen, khoai môn, hộp bánh đẹp |
| Giá hàng thay thế | Cầu | Thịt lợn đắt ⇒ chuyển sang cá, gà, trứng |
| Kì vọng của người tiêu dùng | Cầu | Chờ sát rằm để mua bánh giảm giá |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Mọi nhu cầu tiêu dùng đều là cầu" — sai. Cầu là lượng người tiêu dùng sẵn sàng mua với một mức giá; muốn có mà không đủ tiền mua thì chưa thành cầu.
- ✦"Chính phủ tăng lương cho cán bộ, công chức" là tác động qua thu nhập ⇒ góp phần làm tăng cầu, không phải tăng cung.
- ✦Giá điện tăng ⇒ dùng đồ điện tốn kém hơn ⇒ ảnh hưởng cầu về sản phẩm dùng điện. Giá ga tăng ⇒ người dùng chuyển sang bếp từ: đó là nhân tố giá hàng hoá thay thế.
3 ⚖️ Mối quan hệ cung – cầu
Cần nhớ
- ✦Cung – cầu có mối quan hệ chặt chẽ, tác động, quy định lẫn nhau.
- ✦Cầu xác định khối lượng, cơ cấu của cung — như "đơn đặt hàng" của thị trường cho nhà sản xuất: bác B căn cứ nhu cầu, thị hiếu, thu nhập của khách để quyết định làm bánh gì, bao nhiêu.
- ✦Cung tác động đến cầu, kích thích cầu: hàng hoá phù hợp nhu cầu, thị hiếu được ưa thích ⇒ cầu tăng (bánh 3D, bán qua mạng ⇒ bán được nhiều hơn).
Ba trạng thái cung – cầu và giá
| Trạng thái | Giá cả | Người sản xuất | Người tiêu dùng |
|---|---|---|---|
| Cung > cầu (thừa hàng) | Giảm | Thu hẹp sản xuất, hạ giá để bán hết | Nên mua, có thể mua thêm |
| Cung < cầu (thiếu hàng) | Tăng | Mở rộng sản xuất, đẩy mạnh cung ứng | Không nên mua, hạn chế bớt |
| Cung = cầu | Ổn định | Duy trì sản lượng, giá bán trung bình | Mua bình thường |
Dạng bài
Phân tích quan hệ cung – cầu trong một tình huống
- 1 Gạch chuyện gì thay đổi và nó thuộc phía cung (đầu vào, thiên tai, số người bán, kì vọng người sản xuất) hay phía cầu (thu nhập, thị hiếu, hàng thay thế, kì vọng người mua, mùa lễ Tết).
- 2 Nói chiều: cung/cầu tăng hay giảm ⇒ thị trường thành cung > cầu, cung < cầu hay cung = cầu.
- 3 Suy ra giá: thừa ⇒ giảm · thiếu ⇒ tăng · cân đối ⇒ ổn định.
- 4 Kết luận quyết định cho từng chủ thể: người sản xuất (mở rộng / thu hẹp), người tiêu dùng (mua / hoãn), Nhà nước (biện pháp bình ổn).
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy giá thịt lợn tăng rồi kết luận "cầu thịt lợn tăng". Ở đây giá tăng vì CUNG giảm; lượng thịt lợn người dân mua còn giảm đi vì nhiều người chuyển sang hàng thay thế.
Năm 2019, dịch tả lợn châu Phi khiến hàng triệu con lợn bị tiêu huỷ. Hãy phân tích quan hệ cung – cầu thịt lợn và nêu quyết định hợp lí của các chủ thể.
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Đảo chiều giá: đề hay viết "cung lớn hơn cầu thì giá tăng". Nhớ: thừa thì rẻ, thiếu thì đắt.
- ✦Dịp Tết cầu tăng cao nhưng giá không biến động lớn vì doanh nghiệp đã chủ động chuẩn bị nguồn hàng dồi dào — cung theo kịp cầu (SGK).
4 🧩 Vai trò của quan hệ cung – cầu
Cần nhớ
- ✦Với chủ thể sản xuất kinh doanh: quan hệ cung – cầu là tác nhân trực tiếp làm giá thường xuyên biến động, ảnh hưởng tới kết quả kinh doanh (giá cao lãi nhiều, giá thấp có thể lỗ); là căn cứ quyết định mở rộng hay thu hẹp sản xuất.
- ✦Với chủ thể tiêu dùng: là căn cứ lựa chọn mua hàng phù hợp — nên mua khi cung lớn hơn cầu, giá giảm; không nên mua khi cung nhỏ hơn cầu, giá tăng.
- ✦Với Nhà nước: là cơ sở đưa ra biện pháp, chính sách để duy trì cân đối cung – cầu hợp lí, góp phần bình ổn thị trường.
Cùng một tín hiệu, ba chủ thể quyết định khác nhau
| Tín hiệu thị trường | Người sản xuất | Người tiêu dùng | Nhà nước |
|---|---|---|---|
| Giá rau tăng vọt vì bão (cung < cầu) | Trồng thêm, đưa rau từ vùng khác về | Bớt mua, chọn rau khác thay thế | Điều hàng, hỗ trợ khôi phục sản xuất |
| Ba ba nhiều người nuôi, giá xuống (cung > cầu) | Cân nhắc trước khi chuyển sang nuôi | Có thể mua với giá tốt | Thông tin thị trường, định hướng sản xuất |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Thấy người khác lãi thì ùa theo (chị N định bỏ nuôi cá chuyển sang ba ba): nhiều người cùng làm ⇒ cung tăng ⇒ giá có thể giảm. Phải xét cầu (nhà hàng đặc sản mua bao nhiêu) và chi phí trước khi quyết.
- ✦Khuyến mại là người bán hạ giá để kích cầu, thường khi hàng tồn (cung > cầu). Người mua khôn ngoan chỉ mua thứ cần, không mua "thật nhiều" chỉ vì rẻ.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Cung và nhân tố ảnh hưởng
- 1Nhận biết
Cung là số lượng hàng hoá, dịch vụ mà
- 2Thông hiểu
Năm nay giá nhân công, nguyên liệu và phí vận chuyển tăng nên cơ sở của bác B làm ít bánh trung thu hơn mọi năm. Nhân tố nào đã ảnh hưởng đến lượng cung bánh?
- 3Thông hiểu
Cuối năm 2022, giá thịt lợn cao và lượng thịt lợn nhập khẩu bị cắt giảm. Anh T, một chủ trại, quyết định tái đàn. Việc làm của anh T cho thấy lượng cung chịu ảnh hưởng của
- 4Nhận biết Cung là số lượng hàng hoá, dịch vụ mà nhà cung cấp đáp ứng cho nhu cầu của thị trường với mức giá xác định.
Cầu và nhân tố ảnh hưởng
- 1Nhận biết
Cầu là lượng hàng hoá, dịch vụ mà
- 2Thông hiểu
Thu nhập còn hạn chế, khi giá thịt lợn quá cao, gia đình chị M chuyển sang mua cá, thịt gà, trứng. Nhân tố nào ảnh hưởng đến cầu thịt lợn của gia đình chị M?
- 3Thông hiểu
Bạn K định chờ sát rằm tháng Tám mới mua bánh trung thu vì nghĩ các cửa hàng sẽ giảm giá để bán hết. Đây là nhân tố nào ảnh hưởng đến cầu?
- 4Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Mọi nhu cầu tiêu dùng của người dân đều được coi là cầu.
b)Toàn bộ sản phẩm được sản xuất ra trong nền kinh tế đều được coi là cung.
c)Giá điện tăng làm ảnh hưởng đến lượng cầu về các sản phẩm sử dụng điện.
d)Chính phủ tăng lương cho người làm việc trong cơ quan nhà nước sẽ góp phần làm tăng cầu.
Quan hệ cung – cầu và giá
- 1Nhận biết
Khi trên thị trường cung lớn hơn cầu thì
- 2Thông hiểu
Dịp Tết, nhu cầu mua sắm tăng cao nhưng giá hàng hoá không biến động lớn. Vì sao?
- 3Thông hiểu
Bấm theo đúng chuỗi diễn biến khi cầu về một mặt hàng tăng mạnh:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 4Vận dụng
Những ngày giáp Tết năm ngoái, giá rau tăng rất mạnh. Năm nay, bà G định trồng thật nhiều rau để gần Tết đem bán. Nhận định nào hợp lí nhất?
Vai trò và quyết định của các chủ thể
- 1Nhận biết
Đối với Nhà nước, quan hệ cung – cầu có vai trò
- 2Thông hiểu
Giá ga tăng cao khiến một số gia đình chuyển từ dùng bếp ga sang bếp từ. Trên thị trường bếp từ, điều gì có khả năng xảy ra?
- 3Thông hiểu
Cơn bão làm nhiều cánh đồng rau bị dập nát, ngập sâu. Trên thị trường rau những ngày sau bão
- 4Vận dụng
Việc nuôi cá đang ổn định, thấy hàng xóm nuôi ba ba bán cho nhà hàng đặc sản có thu nhập cao hơn, chị N định chuyển hẳn sang nuôi ba ba. Lời khuyên nào dựa đúng vào quan hệ cung – cầu?
- 5Vận dụng
Sắp đến tháng khuyến mại, bạn M cho rằng người bán giảm giá để kích cầu nên phải tận dụng mua thật nhiều thứ. Lời khuyên hợp lí cho M là
- 6Vận dụng
Hợp tác xã M tăng cường thử nghiệm trồng rau trái vụ cung ứng cho thị trường. Quyết định này dựa trên phân tích nào?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Cửa hàng của chị H tung ra bánh trung thu kiểu 3D trang trí hoa, tranh dân gian và bán qua mạng; số bánh bán ra tăng lên. Điều này thể hiện
- 2Thông hiểu
Khi cung nhỏ hơn cầu, giá tăng, người sản xuất thường
- 3Vận dụng
Một tháng sau Tết, giá hoa đào trên thị trường giảm mạnh, nhiều chủ vườn phải bán rẻ. Giải thích nào đúng?
- 4Vận dụng
Giá xăng tăng mạnh, nhiều người chuyển sang đi xe buýt, xe điện. Nhà nước tăng thêm tuyến xe buýt. Việc làm của Nhà nước thể hiện vai trò nào của quan hệ cung – cầu?
Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)
- 1Vận dụng
Thông tin (dựa theo SGK): Năm 2019, dịch tả lợn châu Phi khiến hàng triệu con lợn bị tiêu huỷ, nguồn cung thịt lợn giảm mạnh, không đáp ứng được nhu cầu, giá thịt lợn tăng cao trên cả nước. Nhiều gia đình chuyển sang mua cá, thịt gà, trứng. Để tăng nhanh nguồn cung, bình ổn giá thịt lợn hơi, Chính phủ dùng nhiều biện pháp thúc đẩy chăn nuôi, tái đàn.
a)Dịch tả lợn châu Phi làm cung thịt lợn giảm, cung nhỏ hơn cầu nên giá thịt lợn tăng.
b)Việc nhiều gia đình chuyển sang mua cá, thịt gà, trứng cho thấy cầu thịt lợn chịu ảnh hưởng của giá hàng hoá thay thế.
c)Giá thịt lợn tăng cao là do cầu thịt lợn tăng mạnh trong năm 2019.
d)Biện pháp thúc đẩy chăn nuôi, tái đàn của Chính phủ nhằm làm giảm cầu thịt lợn.
- 2Thông hiểu
Tình huống: Mọi năm, cơ sở của bác B bán khoảng 1.000 chiếc bánh trung thu mỗi ngày dịp Trung thu. Năm nay giá nhân công, nguyên liệu, phí vận chuyển đều tăng nên bác làm ít bánh hơn và bán giá cao hơn. Trên thị trường lại có thêm bánh không rõ nguồn gốc giá rất rẻ. Bác B dự tính sau rằm tháng Tám bánh sẽ khó bán nên chỉ làm vừa đủ theo đơn đặt trước, đồng thời mở bán qua mạng.
a)Giá nhân công, nguyên liệu, phí vận chuyển tăng là nhân tố làm giảm lượng cung bánh của bác B.
b)Bánh không rõ nguồn gốc giá rẻ xuất hiện làm tăng số chủ thể cung ứng trên thị trường bánh trung thu.
c)Việc bác B lo sau rằm bánh khó bán là kì vọng của người tiêu dùng.
d)Bác B chỉ làm bánh theo đơn đặt trước cho thấy cung hoàn toàn không phụ thuộc vào cầu.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay cho một biến động (thiên tai, giá đầu vào, thu nhập, mùa Tết, hàng thay thế) rồi hỏi cung hay cầu đổi, giá đi đâu, hoặc người sản xuất / người tiêu dùng nên quyết định gì.
- •Phần II hay cho đoạn thông tin thị trường (thịt lợn, rau sau bão, bánh trung thu); ý sai thường đảo chiều giá (thừa mà tăng), nhầm phía (cung ↔ cầu) hoặc nhầm chủ thể kì vọng (người bán ↔ người mua).
- •Bài này nối với bài 1 (cạnh tranh: thêm người bán làm cung tăng), bài 3 (lạm phát: cầu tăng cao, chi phí đầu vào tăng đẩy giá chung lên) và bài 5 (thị trường lao động: cung – cầu lao động).
Lạm phát