Kinh tế và pháp luật lớp 11
Bài 3 · Cơ bản

Lạm phát

Nói được lạm phát là gì, đọc được tỉ lệ lạm phát để xếp loại, chỉ ra nguyên nhân, hậu quả trong một tình huống, và biết Nhà nước kiểm soát, kiềm chế lạm phát bằng những cách nào.

Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 11 (bộ thống nhất): Bài 3

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Lạm phát là sự tăng mức giá chung các hàng hoá, dịch vụ của nền kinh tế (thường tính bằng chỉ số giá tiêu dùng CPI) một cách liên tục trong một thời gian nhất định. Tỉ lệ lạm phát = (CPI₁ − CPI₀) : CPI₀ × 100%.
  • 2Theo mức độ: vừa phải (một con số, 0 – dưới 10%/năm, kinh tế ổn định) · phi mã (hai con số trở lên, 10 – 1.000%, tiền mất giá nhanh) · siêu lạm phát (> 1.000%, kinh tế khủng hoảng).
  • 3Nguyên nhân cơ bản: chi phí sản xuất tăng cao (xăng, dầu, điện, nguyên liệu) · cầu tăng cao mà tổng cung không đổi · phát hành thừa tiền trong lưu thông.
  • 4Hậu quả của lạm phát cao: chi phí tăng ⇒ giảm đầu tư, sản xuất, suy thoái, thất nghiệp; đầu cơ, tích trữ ⇒ nhiễu loạn thị trường; mức sống giảm sút. Lạm phát vừa phải thì kích thích sản xuất. Nhà nước theo dõi giá, giữ tỉ lệ lạm phát ở mức cho phép, dùng công cụ điều tiết để kiềm chế.
  • 5Mạch nhớ: giá chung tăng liên tục → cùng số tiền mua được ít hàng hơn → đo bằng CPI → xếp mức → tìm nguyên nhân → Nhà nước ra tay.

👀 Nhìn là hiểu

Bấm ▶ để xem một tờ 500 nghìn đồng mua giỏ hàng 10 món: lạm phát vừa phải thì giỏ vơi chậm, năm 1985 – 1986 (92%, 775%) thì giỏ gần như rỗng, siêu lạm phát thì tờ tiền như giấy vụn; cảnh cuối là biểu đồ CPI 2016 – 2021 của SGK. Bấm "🎮 Tự thử" để kéo thanh tỉ lệ lạm phát và số năm, giỏ hàng và nhãn mức độ đổi ngay; rồi kéo từng chuyện vào đúng nguyên nhân — có một thẻ bẫy không phải lạm phát.

500.000 đcùng một tờ tiền➜🍚🥚🥩🥬🐟🥛🍞🍜🧂⛽Năm đầuMức giá chung: ×1Mua được: 10 / 10 mónvừa phải <10%phi mã 10 – 1.000%siêu >1.000%giỏ 500 nghìn: số liệu minh hoạ

Năm đầu: tờ 500 nghìn mua đủ giỏ 10 món (minh hoạ).

1 🎈 Lạm phát là gì

Cần nhớ

  • ✦Lạm phát là sự tăng mức giá chung các hàng hoá, dịch vụ của nền kinh tế (thường tính bằng chỉ số giá tiêu dùng – CPI) một cách liên tục trong một thời gian nhất định.
  • ✦CPI đo giá cả của một số lượng lớn hàng hoá, dịch vụ thiết yếu (lương thực, thực phẩm, y tế, giáo dục, năng lượng, nhà ở…) đối với mức tiêu dùng trung bình trong một thời gian nhất định.
  • ✦Tỉ lệ lạm phát = (CPI₁ − CPI₀) : CPI₀ × 100%, trong đó CPI₁ là chỉ số giá tiêu dùng thời điểm hiện tại, CPI₀ là chỉ số ở thời điểm cần so sánh.
  • ✦Số liệu SGK: CPI bình quân năm 2021 chỉ tăng 1,84% so với năm trước — lạm phát được kiểm soát ở mức thấp dù giá nguyên nhiên vật liệu, cước vận chuyển tăng.
🍞 Giá MỘT vài món tăng

Giá điện thoại mẫu mới, giá hoa ngày Tết tăng — đó là biến động giá riêng của mặt hàng, do cung – cầu của nó. Chưa phải lạm phát.

🧺 Giá CHUNG tăng liên tục

Phần lớn hàng hoá, dịch vụ cùng đắt lên, kéo dài nhiều tháng; đo bằng CPI thấy tăng. Đó là lạm phát: đồng tiền mua được ít hơn.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Giá cả một vài hàng hoá tăng chứng tỏ nền kinh tế đang lạm phát" — sai. Lạm phát là mức giá chung tăng liên tục.
  • ✦"Lạm phát là biểu hiện đồng tiền của quốc gia bị mất giá" — đúng: giá chung tăng nghĩa là cùng một số tiền mua được ít hàng hoá hơn (sức mua giảm).
  • ✦Tính tỉ lệ lạm phát: chia cho CPI₀ (thời điểm so sánh), không chia cho CPI₁.

2 🌡️ Các loại hình lạm phát

Ba mức lạm phát (căn cứ vào mức độ)

LoạiTốc độ tăng giá mỗi nămẢnh hưởngVí dụ trong SGK
Vừa phảiMột con số: 0% – dưới 10%Giá thay đổi chậm, nền kinh tế được coi là ổn địnhCPI năm 2012: 6,81%; năm 2013: 6,04%; giai đoạn 2016 – 2021: 1,84 – 3,54%
Phi mãHai con số trở lên: 10% – 1.000%Bất ổn nghiêm trọng; đồng tiền mất giá nhanh, lãi suất thực tế giảm, người dân tránh giữ tiền mặtCPI năm 2010: 11,75%; năm 2011: 18,13%; năm 1985: 92%; năm 1986: 775%
Siêu lạm phátVượt xa phi mã: trên 1.000%Nền kinh tế lâm vào khủng hoảng—

Cần nhớ

  • ✦Xếp loại chỉ cần nhìn số chữ số của tỉ lệ tăng giá mỗi năm: dưới 10% là vừa phải; từ 10% đến 1.000% là phi mã; trên 1.000% là siêu lạm phát.
  • ✦Thời kì 1985 – 1986 (92%, 775%, "tỉ lệ tăng ba con số"): phân phối lưu thông rối ren, tiền mất giá nhanh, người dân không muốn giữ tiền mặt, mua hàng dự trữ ⇒ hàng hoá càng căng thẳng.
  • ✦Cuối năm 2010 – tháng 10 năm 2011: lạm phát hai con số kéo dài 13 tháng; nhờ giải pháp kiềm chế quyết liệt, đồng bộ, CPI giảm về một con số từ năm 2012.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦775% (năm 1986) là phi mã, chưa phải siêu lạm phát — ranh giới siêu lạm phát là trên 1.000%. Đề hay bẫy chỗ "ba con số thì là siêu lạm phát".
  • ✦Đúng 10% thì đã là phi mã (hai con số), không còn vừa phải.

3 🔥 Nguyên nhân dẫn đến lạm phát

Cần nhớ

  • ✦Chi phí sản xuất tăng cao: giá các yếu tố đầu vào (xăng, dầu, điện, nguyên liệu…) tăng ⇒ chi phí tăng ⇒ giá nhiều loại hàng hoá tăng.
  • ✦Cầu tăng cao: có yếu tố làm tổng cầu tăng cao nhưng tổng cung không thay đổi ⇒ mức giá chung tăng.
  • ✦Phát hành thừa tiền trong lưu thông: lượng tiền phát hành vượt quá mức cần thiết ⇒ người giữ tiền sẵn sàng trả nhiều tiền hơn cho một đơn vị hàng hoá ⇒ giá leo thang.
  • ✦Số liệu SGK năm 2021: giá xăng dầu tăng 31,74%, gas 25,89%, gạo 5,79%, vật liệu bảo dưỡng nhà ở 7,03% ⇒ góp phần làm CPI tăng.

Nhận ra nguyên nhân qua dấu hiệu

Nguyên nhânDấu hiệu trong tình huốngVí dụ
Chi phí sản xuất tăngGiá đầu vào của doanh nghiệp tăngXăng, gas, nguyên liệu nhập khẩu tăng giá
Cầu tăng caoNgười mua, nước ngoài mua nhiều hơn mà hàng làm ra không kịp tăngXuất khẩu tăng mạnh hút hàng; dân đổ đi mua tích trữ
Phát hành thừa tiềnLượng tiền trong lưu thông tăng quá mức cần thiếtIn thêm tiền để chi tiêu

Dạng bài

Phân tích một tình huống lạm phát

  1. 1 Kiểm tra có phải lạm phát không: giá chung tăng liên tục, hay chỉ một vài mặt hàng?
  2. 2 Xếp mức: tỉ lệ tăng giá mỗi năm có mấy chữ số (dưới 10%, 10% – 1.000%, trên 1.000%).
  3. 3 Gạch nguyên nhân: đầu vào đắt lên (chi phí) · người mua tăng vọt mà hàng không tăng (cầu) · tiền in ra quá nhiều (thừa tiền).
  4. 4 Nêu hậu quả cho doanh nghiệp, người dân, thị trường và việc làm đúng của từng chủ thể (Nhà nước điều tiết; doanh nghiệp, người dân chấp hành, không đầu cơ, chi tiêu hợp lí).

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy con số 31,74% (giá xăng) để kết luận "lạm phát phi mã". Lạm phát xét theo mức giá CHUNG (CPI), không theo giá một mặt hàng.

⛽
Làm mẫu

Năm 2021, giá xăng dầu tăng 31,74%, gas tăng 25,89% so với năm trước, nhưng CPI bình quân cả năm chỉ tăng 1,84%. Hãy phân tích.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Hoạt động xuất khẩu tăng mạnh" có thể làm lạm phát tăng qua cầu tăng (hàng bị hút ra nước ngoài, trong nước khan hiếm) — không phải qua chi phí.
  • ✦"Doanh nghiệp dùng nhiều nguyên liệu nhập khẩu trong khi giá của chúng tăng cao" ⇒ chi phí sản xuất tăng ⇒ có thể làm lạm phát tăng.

4 📉 Hậu quả của lạm phát

Cần nhớ

  • ✦Với kinh tế: giá đầu vào tăng ⇒ chi phí tăng ⇒ doanh nghiệp giảm quy mô đầu tư, sản xuất ⇒ kinh tế suy thoái, thất nghiệp gia tăng. Giá không ngừng tăng ⇒ đầu cơ, tích trữ ⇒ hàng càng khan hiếm, giá càng tăng, nhiễu loạn thị trường.
  • ✦Với xã hội: giá cao, chi phí sinh hoạt đắt đỏ ⇒ mức sống giảm sút; nhiều người mất việc, không có thu nhập, đời sống bấp bênh. Lạm phát cao kéo dài có thể gây khủng hoảng kinh tế, chính trị, xã hội.
  • ✦Tuy nhiên: lạm phát vừa phải sẽ kích thích sản xuất kinh doanh phát triển.
  • ✦Thông tin SGK: tháng 10 năm 2022, lạm phát khu vực đồng tiền chung châu Âu (Eurozone) lên mức kỉ lục 10,7%; IMF dự báo hơn một nửa quốc gia trong khu vực rơi vào suy thoái kinh tế.
🔴 Lạm phát cao

Tiền mất giá nhanh ⇒ người gửi tiết kiệm bị thiệt, người dân né giữ tiền mặt; doanh nghiệp thu hẹp ⇒ thất nghiệp; đầu cơ ⇒ thị trường rối loạn; mức sống giảm.

🟢 Lạm phát vừa phải

Giá tăng chậm, dễ dự đoán ⇒ người sản xuất có động lực mở rộng, nền kinh tế được coi là ổn định.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Lạm phát luôn ảnh hưởng xấu đến nền kinh tế" — sai. Lạm phát vừa phải kích thích sản xuất; hậu quả xấu là của lạm phát cao.
  • ✦"Trong thời kì lạm phát tăng cao, người gửi tiền tiết kiệm sẽ bị thiệt" — đúng: tiền mất giá nhanh hơn tiền lãi (lãi suất thực tế giảm).
  • ✦Lạm phát cao liên quan thất nghiệp (bài 4): doanh nghiệp thu hẹp sản xuất ⇒ người lao động mất việc.

5 🏛️ Vai trò của Nhà nước trong kiểm soát, kiềm chế lạm phát

Cần nhớ

  • ✦Nhà nước luôn theo dõi biến động giá cả trên thị trường, duy trì tỉ lệ lạm phát ở mức cho phép.
  • ✦Nhà nước đưa ra chính sách, biện pháp, công cụ điều tiết để kiềm chế, đẩy lùi lạm phát: tăng lãi suất, giảm mức cung tiền, cắt giảm chi tiêu công, hỗ trợ thu nhập cho người gặp khó khăn, tăng cường quản lí thị trường chống đầu cơ tích trữ, dùng dự trữ quốc gia để bình ổn cung – cầu, bình ổn giá…
  • ✦Điều 3 Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010 (SGK dẫn): khoản 2 — Quốc hội quyết định chỉ tiêu lạm phát hằng năm thông qua quyết định chỉ số giá tiêu dùng và giám sát thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia; khoản 4 — Chính phủ trình Quốc hội quyết định chỉ tiêu lạm phát hằng năm; Thủ tướng Chính phủ, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước quyết định sử dụng công cụ, biện pháp điều hành chính sách tiền tệ.
  • ✦Kết quả: nhờ chỉ đạo quyết liệt, phối hợp giữa các Bộ ngành trong điều hành giá các mặt hàng thiết yếu (y tế, xăng, dầu, điện…), giai đoạn 2016 – 2020 là giai đoạn thành công trong kiểm soát lạm phát.

Ai làm gì khi kiềm chế lạm phát

Chủ thểViệc đúngViệc cần phê phán
Quốc hội, Chính phủ, Ngân hàng Nhà nướcQuyết định chỉ tiêu lạm phát; điều hành lãi suất, cung tiền; bình ổn giá—
Chính quyền địa phươngKiểm soát giá, chống đầu cơ, thắt chặt chi tiêu công, đưa hàng bình ổn về siêu thịBuông lỏng quản lí thị trường
Doanh nghiệp, ngân hàngChấp hành chính sách tiền tệ, bình ổn giáGăm hàng, đầu cơ; cố giữ lãi suất trái chủ trương kiềm chế lạm phát
Người dânChi tiêu hợp lí, tiết kiệm; không mua tích trữ theo tin đồnĐổ xô mua dự trữ, tung tin đồn tăng giá

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Đảo chủ thể: Quốc hội quyết định chỉ tiêu lạm phát; Chính phủ trình. Đề hay viết "Chính phủ quyết định chỉ tiêu lạm phát".
  • ✦Kiềm chế lạm phát là tăng lãi suất, giảm cung tiền, cắt giảm chi tiêu công — đề hay đảo thành "giảm lãi suất", "in thêm tiền".

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🎈

Lạm phát là gì

  1. 1
    Nhận biết

    Lạm phát là

  2. 2
    Thông hiểu

    Theo SGK, CPI bình quân năm 2021 của Việt Nam tăng 1,84% so với năm trước. Con số này phản ánh điều gì?

  3. 3
    Vận dụng

    Chỉ số giá tiêu dùng của một nước năm trước là 100, năm nay là 104. Tỉ lệ lạm phát năm nay là bao nhiêu và thuộc loại nào?

  4. 4
    Nhận biết Lạm phát thường được tính bằng chỉ số giá tiêu dùng, viết tắt là .
🌡️

Xếp loại lạm phát

  1. 1
    Nhận biết

    Lạm phát phi mã là lạm phát có mức độ tăng của giá cả hằng năm ở mức

  2. 2
    Thông hiểu

    Năm 1986, chỉ số CPI của nước ta tăng tới 775%. Theo SGK, mức lạm phát này là

  3. 3
    Thông hiểu

    Năm 2012, CPI tăng 6,81%; năm 2013 tăng 6,04%. Nhận xét nào đúng?

🔥

Nguyên nhân dẫn đến lạm phát

  1. 1
    Nhận biết

    Đâu là nhóm nguyên nhân cơ bản dẫn đến lạm phát theo SGK?

  2. 2
    Thông hiểu

    Giá xăng dầu tăng 31,74%, giá gas tăng 25,89% khiến cước vận chuyển và giá nhiều hàng hoá tăng theo. Đây là lạm phát do

  3. 3
    Thông hiểu

    Nước X in thêm thật nhiều tiền để chi tiêu trong khi lượng hàng hoá không tăng, người dân sẵn sàng trả nhiều tiền hơn cho một món hàng. Nguyên nhân lạm phát ở đây là

  4. 4
    Thông hiểu

    Những ý kiến sau đúng hay sai?

    a)Giá cả một vài hàng hoá tăng chứng tỏ nền kinh tế đang lạm phát.

    b)Doanh nghiệp dùng nhiều nguyên, nhiên liệu nhập khẩu trong khi giá của chúng tăng cao có thể làm lạm phát tăng.

    c)Hoạt động xuất khẩu tăng mạnh có thể làm lạm phát tăng.

    d)Lạm phát luôn ảnh hưởng xấu đến nền kinh tế.

📉

Hậu quả của lạm phát

  1. 1
    Thông hiểu

    Bà L gửi tiết kiệm 100 triệu đồng với lãi suất 6%/năm, trong khi năm đó giá cả tăng 15%. Nhận định nào đúng?

  2. 2
    Vận dụng

    Tháng 10 năm 2022, lạm phát Eurozone lên 10,7%; IMF dự báo hơn một nửa quốc gia trong khu vực rơi vào suy thoái. Thông tin này cho thấy hậu quả nào của lạm phát cao?

  3. 3
    Thông hiểu

    Bấm theo đúng chuỗi hậu quả của lạm phát cao với doanh nghiệp và người lao động:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

🏛️

Nhà nước kiểm soát, kiềm chế lạm phát

  1. 1
    Nhận biết

    Theo khoản 2 Điều 3 Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010, cơ quan nào quyết định chỉ tiêu lạm phát hằng năm?

  2. 2
    Thông hiểu

    Biện pháp nào sau đây giúp kiềm chế lạm phát?

  3. 3
    Vận dụng

    Ngân hàng Y muốn duy trì mức lãi suất huy động vốn thấp trong khi Chính phủ đang thực hiện chính sách tiền tệ để kiềm chế lạm phát. Thái độ đúng với hành vi của ngân hàng Y là

  4. 4
    Vận dụng

    Giá hàng tiêu dùng tăng cao, thành phố H tăng cường kiểm soát giá và dùng hiệu quả mạng lưới siêu thị để bình ổn giá. Việc làm của thành phố H

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Khi lạm phát tăng cao, nghe tin giá sắp tăng tiếp, gia đình chị T đổ đi mua tích trữ thật nhiều gạo, dầu ăn. Việc làm này

  2. 2
    Thông hiểu

    Năm 1985 CPI tăng 92%, năm 1986 tăng 775%; đồng tiền mất giá nhanh, người dân không muốn giữ tiền mặt. Nhận định nào đúng?

  3. 3
    Vận dụng

    Trong bối cảnh lạm phát tăng cao, Uỷ ban nhân dân xã C phát động phong trào tiết kiệm, thắt chặt chi tiêu công của các cơ quan dùng ngân sách nhà nước. Việc làm này

  4. 4
    Vận dụng

    Anh K nói: "Lạm phát bao giờ cũng xấu, Nhà nước phải đưa giá cả về mức không tăng chút nào." Ý kiến đúng là

✅

Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)

  1. 1
    Thông hiểu

    Thông tin (theo SGK, số liệu Tổng cục Thống kê): Tốc độ tăng chỉ số giá tiêu dùng (CPI) bình quân năm so với năm trước của Việt Nam lần lượt là: 2016: 2,66%; 2017: 3,53%; 2018: 3,54%; 2019: 2,79%; 2020: 3,23%; 2021: 1,84%. Năm 2021, dù giá nguyên nhiên vật liệu đầu vào và cước vận chuyển liên tục tăng, lạm phát vẫn được kiểm soát ở mức thấp.

    a)Trong giai đoạn 2016 – 2021, lạm phát ở Việt Nam đều ở mức vừa phải.

    b)Tốc độ tăng CPI giai đoạn 2016 – 2021 tăng liên tục qua các năm.

    c)Năm 2021, CPI tăng thấp dù giá nguyên nhiên vật liệu tăng cho thấy hiệu quả kiểm soát lạm phát của Nhà nước.

    d)Năm 2018 có tốc độ tăng CPI cao nhất giai đoạn nên năm đó xảy ra lạm phát phi mã.

  2. 2
    Vận dụng

    Tình huống: Giá xăng dầu và nguyên liệu nhập khẩu tăng mạnh khiến giá nhiều mặt hàng ở tỉnh Q leo thang suốt nhiều tháng. Cơ sở bánh kẹo của anh D phải thu hẹp sản xuất, cho hai công nhân nghỉ việc. Một số tiểu thương găm hàng chờ giá lên. Uỷ ban nhân dân tỉnh tăng cường kiểm tra giá, xử lí đầu cơ, đưa hàng bình ổn về các siêu thị; một ngân hàng thương mại trong tỉnh vẫn cố giữ lãi suất huy động thấp dù Chính phủ đang thực hiện chính sách tiền tệ kiềm chế lạm phát.

    a)Giá xăng dầu và nguyên liệu nhập khẩu tăng mạnh là nguyên nhân lạm phát do chi phí sản xuất tăng cao.

    b)Việc cơ sở của anh D thu hẹp sản xuất, cho công nhân nghỉ việc là một hậu quả của lạm phát cao.

    c)Tiểu thương găm hàng chờ giá lên giúp thị trường ổn định hơn.

    d)Ngân hàng thương mại giữ lãi suất huy động thấp là đã chấp hành đúng chính sách kiềm chế lạm phát.

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I hay cho một con số CPI để xếp loại (bẫy 775% vẫn là phi mã, 10% đã là phi mã), một tình huống giá tăng để chỉ nguyên nhân, hoặc hỏi thái độ với hành vi chấp hành / vi phạm chính sách kiềm chế lạm phát.
  • •Phần II hay cho đoạn số liệu CPI nhiều năm hoặc tình huống ở một địa phương; ý sai thường đọc sai xu hướng số liệu, xếp nhầm mức, hoặc khen hành vi đầu cơ / trái chủ trương là "đúng".
  • •Bài này nối với bài 2 (cung – cầu: cầu tăng cao, chi phí tăng đẩy giá), bài 4 (thất nghiệp: lạm phát cao làm doanh nghiệp thu hẹp, người lao động mất việc) và lớp 12 bài 1 (tăng trưởng và phát triển kinh tế).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Thất nghiệp