Kinh tế và pháp luật lớp 11
Bài 13 · Cơ bản

Quyền và nghĩa vụ của công dân trong tham gia quản lí nhà nước và xã hội

Nêu được công dân có những quyền, nghĩa vụ gì khi tham gia quản lí nhà nước và xã hội, nhận ra việc làm nào là tham gia trực tiếp, gián tiếp hay vi phạm, và hậu quả pháp lí của hành vi vi phạm.

Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 11 (bộ thống nhất): Bài 13

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Điều 28 Hiến pháp: công dân có quyền tham gia quản lí nhà nước và xã hội, thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước về vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước; Nhà nước tạo điều kiện, công khai, minh bạch khi tiếp nhận, phản hồi ý kiến.
  • 2Các quyền: bình đẳng · bầu cử, ứng cử đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân · biểu quyết khi trưng cầu ý dân (đủ 18 tuổi) · khiếu nại, tố cáo · tự do ngôn luận, báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp…
  • 3Hai cách tham gia: trực tiếp (tự mình góp ý, kiến nghị, biểu quyết) và gián tiếp (bầu đại biểu thay mặt mình). Học sinh chưa đủ 18 tuổi vẫn góp ý, kiến nghị được.
  • 4Nghĩa vụ: tuân theo Hiến pháp, pháp luật · trung thành, bảo vệ Tổ quốc · tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của người khác · bảo vệ an ninh, trật tự, chấp hành quy tắc sinh hoạt công cộng. Vi phạm ⇒ kỉ luật, hành chính, hình sự, gây thiệt hại thì bồi thường.
  • 5Mạch nhớ: nói lên (quyền) – làm đúng luật (nghĩa vụ) – làm sai thì chịu trách nhiệm; tiếng nói đi thẳng (trực tiếp) hoặc qua đại biểu (gián tiếp).

👀 Nhìn là hiểu

Xem 5 cảnh: lời góp ý, thư góp ý dự thảo, phiếu trưng cầu ý dân bay thẳng tới cơ quan nhà nước; lá phiếu bầu đại biểu mang kiến nghị đi thay; ba nghĩa vụ; rồi so sánh khi tiếng nói bị chặn. Bấm 🎮 để kéo 9 việc làm vào Trực tiếp, Gián tiếp hoặc Vi phạm — có một thẻ bẫy.

⭐Cơ quan nhà nước🧑‍🌾anh T👩🧑‍🎓A👴👩‍💼

Mỗi công dân đều có tiếng nói trong việc chung của đất nước.

1 🗣️ Quyền của công dân trong tham gia quản lí nhà nước và xã hội

Cần nhớ

  • ✦Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), Điều 28: "Công dân có quyền tham gia quản lí nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước về các vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước." Nhà nước tạo điều kiện, công khai, minh bạch trong tiếp nhận, phản hồi ý kiến, kiến nghị.
  • ✦Công dân có các quyền: bình đẳng; bầu cử, ứng cử đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân; biểu quyết khi Nhà nước tổ chức trưng cầu ý dân; khiếu nại, tố cáo việc làm trái pháp luật (Điều 30); tự do ngôn luận, báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp… — tất cả thực hiện theo quy định của pháp luật.
  • ✦Luật Trưng cầu ý dân năm 2015, Điều 5: công dân đủ 18 tuổi trở lên tính đến ngày trưng cầu ý dân có quyền bỏ phiếu biểu quyết (trừ trường hợp luật loại trừ).
  • ✦Thực hiện quyền này là trực tiếp hoặc gián tiếp thực hiện quyền làm chủ: trực tiếp — tự mình góp ý, kiến nghị, biểu quyết; gián tiếp — bầu ra đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân để họ thay mặt mình quyết định công việc chung.
  • ✦Biết thêm (ngoài SGK): Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (Luật số 10/2022/QH15, hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2023) quy định cụ thể việc người dân được biết, được bàn, được quyết định, được kiểm tra, giám sát ở xã, phường, thôn, tổ dân phố, cơ quan, doanh nghiệp.

Quyền nào, làm thế nào, trực tiếp hay gián tiếp

QuyềnViệc làm cụ thểCách tham gia
Thảo luận, góp ý, kiến nghịAnh T góp ý quy hoạch, làm đường giao thông, giữ vệ sinh ngõ xóm trong cuộc họp thôn bàn xây dựng nông thôn mớiTrực tiếp
Góp ý dự thảo văn bảnA gửi thư góp ý dự thảo "Bộ Quy tắc ứng xử về bảo vệ trẻ em trên không gian mạng", phổ biến lại cho bạn bè, người thânTrực tiếp
Biểu quyết khi trưng cầu ý dânCử tri đủ 18 tuổi bỏ phiếu đồng ý hay không đồng ý với vấn đề Nhà nước đưa ra trưng cầu ý dânTrực tiếp
Bầu cử đại biểuCử tri bầu đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân; đại biểu mang kiến nghị của cử tri tới kì họpGián tiếp
Khiếu nại, tố cáoGửi đơn tới cơ quan, người có thẩm quyền về việc làm trái pháp luậtTrực tiếp

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Chỉ công dân đủ 18 tuổi mới có quyền tham gia quản lí nhà nước và xã hội" — sai: tuổi 18 là điều kiện của bầu cử, biểu quyết trưng cầu ý dân; còn góp ý, kiến nghị thì học sinh vẫn làm được (A góp ý dự thảo, K gửi thư kiến nghị).
  • ✦"Người dân chỉ tham gia quản lí nhà nước bằng bầu cử" — sai: bầu cử là cách gián tiếp; ngoài ra còn góp ý, kiến nghị, biểu quyết, khiếu nại, tố cáo (trực tiếp).
  • ✦Đừng nhầm bầu cử (bầu người thay mặt mình — gián tiếp) với trưng cầu ý dân (biểu quyết thẳng về một vấn đề — trực tiếp).

2 🛡️ Nghĩa vụ của công dân trong tham gia quản lí nhà nước và xã hội

Cần nhớ

  • ✦Hiến pháp, Điều 46: công dân có nghĩa vụ tuân theo Hiến pháp và pháp luật; tham gia bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội và chấp hành những quy tắc sinh hoạt công cộng.
  • ✦Luật Trưng cầu ý dân, Điều 39: bỏ phiếu trưng cầu ý dân vừa là quyền vừa là nghĩa vụ của cử tri; mọi cử tri có trách nhiệm tham gia đầy đủ.
  • ✦Nghĩa vụ theo sách: tuân theo Hiến pháp, pháp luật · trung thành với Tổ quốc, bảo vệ Tổ quốc · tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân · bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, chấp hành quy tắc sinh hoạt công cộng.
  • ✦Góp ý, kiến nghị phải đúng nơi, đúng cách (gửi tới cơ quan có thẩm quyền theo quy định), có tinh thần xây dựng.

Quyền · Nghĩa vụ · Hành vi vi phạm

QuyềnNghĩa vụ đi kèmHành vi vi phạm
Góp ý, kiến nghị ở cuộc họpPhát biểu mang tính xây dựng, tôn trọng ý kiến người khácNgười chủ trì gạt, cắt lời người cao tuổi phát biểu; lớn tiếng xúc phạm người khác trong cuộc họp
Bày tỏ ý kiến về hoạt động của tập thểĐể mọi người cùng được nói lên ý kiếnH được giao thu thập ý kiến đoàn viên nhưng tự gửi ý kiến của mình thay cả lớp
Biểu quyết khi trưng cầu ý dânTham gia đầy đủ, tự mình bỏ phiếuNgười tổ chức gian lận phiếu, làm sai lệch kết quả (Bộ luật Hình sự, Điều 161)
Kiến nghị với chính quyềnGửi đúng cơ quan có thẩm quyền, đúng quy địnhCản trở, trả thù người khiếu nại, tố cáo về trưng cầu ý dân (Luật Trưng cầu ý dân, Điều 50)
Cá nhân làm đúng

Thấy khu vui chơi cho trẻ em bị thu hẹp, nhiều bạn sa vào tệ nạn, K gửi thư đề xuất biện pháp tới cơ quan nhà nước có thẩm quyền đúng quy định — vừa dùng quyền kiến nghị, vừa làm tròn nghĩa vụ góp phần giữ trật tự xã hội.

Tập thể làm đúng

Đường trước cổng trường B hay ách tắc: Đoàn trường thảo luận, gửi phương án tới Ban Giám hiệu và chính quyền; phương án được xem xét để phù hợp pháp luật, nội quy và tôn trọng quyền lợi của người khác.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Trưng cầu ý dân là quyền nên không đi bỏ phiếu cũng được" — sai: Điều 39 Luật Trưng cầu ý dân ghi rõ đó là quyền và nghĩa vụ, cử tri có trách nhiệm tham gia đầy đủ.
  • ✦Có quyền góp ý không có nghĩa là được nói bất cứ điều gì, ở bất cứ đâu: phải tôn trọng quyền, danh dự của người khác và gửi đúng nơi có thẩm quyền.
  • ✦Tôn trọng ý kiến người khác cũng là nghĩa vụ: người chủ trì gạt lời người phát biểu là xâm phạm quyền của họ, dù bản thân không "phạm tội".

3 ⚖️ Hậu quả của hành vi vi phạm

Cần nhớ

  • ✦Đối với xã hội: ảnh hưởng hoạt động bình thường của cơ quan nhà nước, xâm phạm trật tự quản lí hành chính, lãng phí ngân sách, mất đoàn kết, mất an ninh, trật tự, giảm uy tín của cán bộ, cơ quan nhà nước…
  • ✦Đối với cá nhân: cản trở công dân thực hiện quyền, nghĩa vụ; vi phạm quyền tự do dân chủ; gây tổn thất về tinh thần, danh dự, uy tín, tài chính, công việc…
  • ✦Người vi phạm bị xử lí theo pháp luật, tuỳ tính chất, mức độ: trách nhiệm hành chính, trách nhiệm hình sự, trách nhiệm kỉ luật; gây thiệt hại thì bồi thường (trách nhiệm dân sự).
  • ✦Ví dụ trong sách: Bộ luật Hình sự, Điều 161 — người có trách nhiệm tổ chức, giám sát bầu cử, trưng cầu ý dân mà giả mạo giấy tờ, gian lận phiếu làm sai lệch kết quả thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 2 năm hoặc tù từ 3 tháng đến 2 năm, còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ từ 1 đến 5 năm.
Hậu quả nhỏ mà thật

H tự đọc dự thảo văn kiện rồi gửi ý kiến của riêng mình lên trên: các bạn trong lớp mất cơ hội nói lên ý kiến. H bị Bí thư Đoàn trường phê bình, hối hận và xin lỗi cả lớp.

Hậu quả lớn

Gian lận phiếu làm sai lệch kết quả trưng cầu ý dân, bầu cử: kết quả không còn là ý chí của nhân dân, phải tổ chức lại, lãng phí ngân sách, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Dạng bài

Xét một hành vi khi tham gia quản lí nhà nước và xã hội

  1. 1 Xác định ai làm, làm việc gì (góp ý, kiến nghị, biểu quyết, bầu cử, tổ chức cuộc họp…).
  2. 2 Gọi tên quyền hoặc nghĩa vụ liên quan (Điều 28, Điều 46 Hiến pháp; Luật Trưng cầu ý dân…); nếu là thực hiện quyền thì là trực tiếp hay gián tiếp.
  3. 3 Đối chiếu: có đúng quy định, đúng nơi có thẩm quyền, có tôn trọng quyền của người khác không?
  4. 4 Kết luận đúng / vi phạm; nếu vi phạm, nêu hậu quả (cho người bị vi phạm, cho xã hội) và loại trách nhiệm pháp lí có thể phải chịu.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng H "có ý tốt, làm cho nhanh" nên không sai: xét hành vi theo việc nó làm mất quyền của người khác, không theo ý định.

📝
Làm mẫu

H là Bí thư Chi đoàn, được giao thu thập ý kiến của đoàn viên trong lớp về dự thảo văn kiện Đại hội Đoàn. Vì gấp, H tự đọc rồi gửi ý kiến của mình lên cấp trên. H có vi phạm không?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Không phải vi phạm nào cũng là tội phạm: tuỳ tính chất, mức độ mà kỉ luật, phạt hành chính hay hình sự. Đừng chọn "đi tù" cho mọi tình huống.
  • ✦Hậu quả không chỉ rơi vào người bị vi phạm: còn Nhà nước, xã hội (mất uy tín cơ quan, lãng phí ngân sách) và chính người vi phạm (bị xử lí, mất uy tín).
  • ✦Gây thiệt hại thì bồi thường — đó là trách nhiệm dân sự, có thể đi cùng các trách nhiệm khác.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🗣️

Quyền tham gia quản lí nhà nước và xã hội

  1. 1
    Nhận biết

    Theo Điều 28 Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), công dân có quyền

  2. 2
    Nhận biết Theo Luật Trưng cầu ý dân năm 2015, công dân đủ tuổi trở lên tính đến ngày trưng cầu ý dân có quyền bỏ phiếu để biểu quyết.
  3. 3
    Thông hiểu

    Trong cuộc họp thôn lấy ý kiến về xây dựng nông thôn mới, anh T góp nhiều ý kiến về quy hoạch đường giao thông và giữ vệ sinh ngõ xóm. Anh T đã

  4. 4
    Thông hiểu

    Chị L đi bầu đại biểu Hội đồng nhân dân. Sau đó, chị gửi kiến nghị về việc sửa chợ qua buổi tiếp xúc cử tri của đại biểu mà chị đã bầu. Việc chị L bầu đại biểu để họ thay mặt mình quyết định công việc chung là

  5. 5
    Thông hiểu

    Các ý kiến sau về quyền tham gia quản lí nhà nước và xã hội đúng hay sai?

    a)Chỉ những công dân đủ 18 tuổi trở lên mới có quyền tham gia quản lí nhà nước và xã hội.

    b)Người dân chỉ có thể tham gia quản lí nhà nước và xã hội bằng hình thức bầu cử.

    c)Vi phạm quyền và nghĩa vụ trong tham gia quản lí nhà nước có thể gây hậu quả nghiêm trọng cho tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước.

    d)Thực hiện đúng quyền và nghĩa vụ này là góp phần xây dựng và phát triển đất nước.

🛡️

Nghĩa vụ khi tham gia

  1. 1
    Nhận biết

    Theo Điều 46 Hiến pháp, nghĩa vụ nào dưới đây là của công dân?

  2. 2
    Thông hiểu

    Thấy khu vui chơi cho trẻ em ở địa phương bị thu hẹp, nhiều bạn nhỏ sa vào trò chơi không lành mạnh, bạn K (16 tuổi) gửi thư đề xuất biện pháp tới cơ quan nhà nước có thẩm quyền đúng quy định. Nhận định nào đúng?

  3. 3
    Thông hiểu

    Ông N nói: "Trưng cầu ý dân là quyền của tôi, tôi không đi bỏ phiếu cũng chẳng sao." Theo Luật Trưng cầu ý dân, ý kiến của ông N

  4. 4
    Vận dụng

    Đường trước cổng trường hay ách tắc. Nhóm bạn lớp 11A muốn góp phần giải quyết. Cách làm nào thể hiện đúng quyền và nghĩa vụ tham gia quản lí nhà nước và xã hội?

⚖️

Hậu quả của hành vi vi phạm

  1. 1
    Nhận biết

    Người có hành vi vi phạm quyền và nghĩa vụ trong tham gia quản lí nhà nước và xã hội, tuỳ tính chất, mức độ, có thể phải chịu

  2. 2
    Thông hiểu

    Ông V, thành viên tổ chức trưng cầu ý dân ở một khu vực, gian lận phiếu để làm sai lệch kết quả. Theo Bộ luật Hình sự, ông V có thể

  3. 3
    Thông hiểu

    Sắp xếp các bước xét một hành vi khi tham gia quản lí nhà nước và xã hội:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  4. 4
    Vận dụng

    Ông M chủ trì cuộc họp thôn nhưng tỏ thái độ khó chịu, cắt lời khi người cao tuổi phát biểu ý kiến. Nhận định nào đúng?

🧭

Xử lí tình huống

  1. 1
    Thông hiểu

    Lãnh đạo cơ quan nhà nước A thường xuyên kiểm tra, giám sát việc tiếp nhận, phản hồi ý kiến, kiến nghị của công dân tại cơ quan mình. Việc làm này

  2. 2
    Vận dụng

    Đoàn giám sát của Hội đồng nhân dân tỉnh về trường dân tộc nội trú, lắng nghe ý kiến học sinh. M có kiến nghị nhưng ngại không dám nói. Là bạn của M, cách khuyên nào phù hợp nhất?

  3. 3
    Vận dụng

    X đọc kĩ dự thảo Luật Bảo vệ môi trường khi Nhà nước lấy ý kiến nhân dân; vài bạn trêu X "lãng phí thời gian". Câu giải thích nào của X đúng nhất?

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Nhận biết

    Công dân biểu quyết khi Nhà nước tổ chức trưng cầu ý dân là thực hiện quyền

  2. 2
    Thông hiểu

    Anh D tham dự cuộc họp tổ dân phố và góp ý về việc thu gom rác. Anh D đã tham gia quản lí nhà nước và xã hội ở phạm vi

  3. 3
    Thông hiểu

    Hành vi nào dưới đây vi phạm nghĩa vụ của công dân trong tham gia quản lí nhà nước và xã hội?

  4. 4
    Vận dụng

    Uỷ ban nhân dân xã A phối hợp với Đoàn Thanh niên phổ biến pháp luật về quyền tham gia quản lí nhà nước, khuyến khích người dân tố giác hành vi vi phạm. Mục đích chính của việc tố giác vi phạm là

✅

Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)

  1. 1
    Thông hiểu

    Tình huống: Xã P tổ chức lấy ý kiến người dân về phương án làm sân chơi cho trẻ em ở thôn Đ. Anh Q (35 tuổi) đến họp, góp ý về vị trí sân để tránh đường lớn. Bạn T (16 tuổi) cùng các bạn trong chi đoàn viết thư kiến nghị lắp thêm đèn chiếu sáng, gửi tới Uỷ ban nhân dân xã. Ông S, người chủ trì cuộc họp, cắt lời và không ghi lại ý kiến của mấy cụ cao tuổi vì cho rằng "các cụ nói dài, không đúng trọng tâm".

    a)Anh Q góp ý trong cuộc họp là trực tiếp thực hiện quyền tham gia quản lí nhà nước và xã hội.

    b)Bạn T chưa đủ 18 tuổi nên việc gửi thư kiến nghị tới Uỷ ban nhân dân xã là trái pháp luật.

    c)Ông S đã vi phạm quyền tham gia thảo luận, góp ý của các cụ cao tuổi.

    d)Vì là người chủ trì nên ông S chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự nếu bị xử lí.

  2. 2
    Vận dụng

    Thông tin: Luật Trưng cầu ý dân năm 2015 quy định công dân Việt Nam đủ 18 tuổi trở lên tính đến ngày trưng cầu ý dân có quyền bỏ phiếu để biểu quyết khi Nhà nước tổ chức trưng cầu ý dân (Điều 5); bỏ phiếu trưng cầu ý dân là quyền và nghĩa vụ của cử tri, mọi cử tri có trách nhiệm tham gia đầy đủ (Điều 39). Người có trách nhiệm tổ chức trưng cầu ý dân mà gian lận phiếu để làm sai lệch kết quả thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự (Bộ luật Hình sự, Điều 161).

    a)Một học sinh tròn 18 tuổi đúng vào ngày trưng cầu ý dân thì có quyền bỏ phiếu.

    b)Cử tri có thể bỏ phiếu hoặc không vì trưng cầu ý dân chỉ là quyền của cử tri.

    c)Biểu quyết khi trưng cầu ý dân là hình thức công dân tham gia gián tiếp, thông qua đại biểu.

    d)Người tổ chức trưng cầu ý dân gian lận phiếu có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I hay hỏi: việc làm nào là thực hiện quyền tham gia quản lí nhà nước và xã hội (góp ý, kiến nghị, biểu quyết trưng cầu ý dân, bầu cử); trực tiếp hay gián tiếp; ở cơ sở hay cả nước; ai vi phạm.
  • •Phần II hay cho cuộc họp thôn, buổi lấy ý kiến dự thảo, đoạn trích Luật Trưng cầu ý dân; ý sai thường đổi "trực tiếp" ↔ "gián tiếp", cho rằng chưa đủ 18 tuổi thì không được góp ý, hoặc "chỉ là quyền" chứ không phải nghĩa vụ.
  • •Bài này nối với bài 14 (bầu cử, ứng cử — cách tham gia gián tiếp), bài 15 (khiếu nại, tố cáo) và bài 20 (tự do ngôn luận, tiếp cận thông tin).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Quyền và nghĩa vụ của công dân về bầu cử và ứng cử