Quyền và nghĩa vụ của công dân về bầu cử và ứng cử
Nêu được ai có quyền bầu cử, ứng cử và các quyền, nghĩa vụ đi kèm; nhận ra hành vi đúng hay vi phạm trong ngày bầu cử (bầu thay, lộ phiếu, mua chuộc, gian lận) và hậu quả pháp lí của nó.
Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 11 (bộ thống nhất): Bài 14
⚡ Nhớ nhanh
- 1Hiến pháp, Điều 27: công dân đủ 18 tuổi trở lên có quyền bầu cử, đủ 21 tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân.
- 2Bầu cử theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp, bỏ phiếu kín: mỗi cử tri một phiếu đại biểu Quốc hội + một phiếu cho mỗi cấp Hội đồng nhân dân; tự mình đi bầu, xuất trình thẻ cử tri.
- 3Quyền: bầu cử, ứng cử, bình đẳng (cả bình đẳng giới), tiếp cận thông tin; khiếu nại sai sót danh sách cử tri (trong 30 ngày kể từ niêm yết), tố cáo vi phạm, tố cáo người ứng cử; xin bỏ phiếu ở nơi khác.
- 4Nghĩa vụ: tuân thủ Hiến pháp, pháp luật về bầu cử; tôn trọng quyền bầu cử, ứng cử của người khác; không lợi dụng để xâm phạm lợi ích Nhà nước, người khác. Vi phạm ⇒ kỉ luật, hành chính, hình sự (Bộ luật Hình sự Điều 160, 161).
- 5Mạch nhớ: 18 bầu – 21 ứng · một người một phiếu mỗi cấp · tự tay bỏ, kín đáo · bầu thay, nhìn phiếu, mua phiếu, gian lận đều là vi phạm.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 5 cảnh một ngày bầu cử: ai đủ tuổi bầu, ứng cử; mỗi cử tri nhận đúng số phiếu; tự mình bỏ phiếu (viết hộ được, bầu thay thì không); buồng kín; rồi so hòm phiếu sạch với hòm bị gian lận. Bấm 🎮 để kéo 9 hành vi vào nguyên tắc bị vi phạm — có một thẻ bẫy hoàn toàn đúng luật.
Công dân đủ 18 tuổi trở lên có quyền bầu cử.
1 🗳️ Quyền của công dân về bầu cử
Cần nhớ
- ✦Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), Điều 27: "Công dân đủ mười tám tuổi trở lên có quyền bầu cử và đủ hai mươi mốt tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân. Việc thực hiện các quyền này do luật định."
- ✦Công dân từ đủ 18 tuổi có các quyền: bỏ phiếu bầu đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp; bình đẳng về bầu cử; tiếp cận thông tin về bầu cử; tố cáo hành vi vi phạm pháp luật về bầu cử; khiếu nại, khởi kiện sai sót về bầu cử ảnh hưởng tới quyền lợi của mình.
- ✦Khiếu nại danh sách cử tri (Luật Bầu cử, Điều 33): thấy sai sót thì khiếu nại trong 30 ngày kể từ ngày niêm yết; cơ quan lập danh sách giải quyết trong 5 ngày; không đồng ý thì khởi kiện tại Toà án theo pháp luật tố tụng hành chính.
- ✦Bỏ phiếu ở nơi khác (Điều 34): cử tri đi nơi khác xin giấy chứng nhận của Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi đã có tên để được bổ sung vào danh sách cử tri nơi mới, bầu đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân cấp tỉnh ở đó.
- ✦Điều 69 khoản 1: mỗi cử tri bỏ một phiếu bầu đại biểu Quốc hội và một phiếu bầu đại biểu Hội đồng nhân dân tương ứng với mỗi cấp.
Bốn nguyên tắc bầu cử (Hiến pháp, Điều 7) — nhận ra qua hành vi
| Nguyên tắc | Nghĩa là | Hành vi vi phạm |
|---|---|---|
| Phổ thông | Mọi công dân đủ 18 tuổi đều được bầu (trừ trường hợp luật định), không phân biệt dân tộc, giới tính, tôn giáo, nghề nghiệp… | Bỏ sót tên người đủ tuổi khỏi danh sách cử tri, không cho họ đi bầu |
| Bình đẳng | Mỗi cử tri một phiếu cho mỗi cấp, giá trị lá phiếu như nhau | Phát cho một người hai phiếu bầu đại biểu Quốc hội; tính phiếu của ai đó "gấp đôi" |
| Trực tiếp | Cử tri tự mình đi bầu, tự bỏ phiếu vào hòm | Cầm thẻ cử tri bầu thay cả nhà; tự ý viết và bỏ phiếu thay người thân ốm nặng |
| Bỏ phiếu kín | Cử tri viết phiếu kín đáo, không ai được biết mình bầu ai | Đứng xem cử tri gạch tên; người viết hộ kể lại lá phiếu cho người khác |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Mọi người từ đủ 18 tuổi sống trên lãnh thổ Việt Nam đều được bầu cử" — sai: quyền bầu cử là của công dân Việt Nam, không phải mọi người đang sống ở Việt Nam.
- ✦Thấy tên mình bị ghi sai trong danh sách cử tri thì khiếu nại với cơ quan lập danh sách (không phải tố cáo) — vì đó là sai sót ảnh hưởng quyền lợi của chính mình.
- ✦Bầu cử là cách tham gia quản lí nhà nước gián tiếp (bầu người thay mặt mình) — khác trưng cầu ý dân (biểu quyết trực tiếp một vấn đề).
2 🙋 Quyền của công dân về ứng cử
Cần nhớ
- ✦Luật Bầu cử, Điều 2: tính đến ngày bầu cử được công bố, công dân đủ 21 tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp.
- ✦Công dân đủ 21 tuổi, đáp ứng tiêu chuẩn theo pháp luật, có các quyền: bình đẳng giới về ứng cử; tự do ngôn luận, báo chí, tiếp cận thông tin về ứng cử; tố cáo về người ứng cử; khiếu nại, tố cáo, kiến nghị về sai sót trong lập danh sách người ứng cử; giám sát việc thực hiện pháp luật về bầu cử (Điều 61).
- ✦Người ứng cử được vận động bầu cử theo luật định: tiếp xúc cử tri, trình bày chương trình hành động, hứa lắng nghe, nắm bắt nguyện vọng cử tri nếu trúng cử.
Chị M sẽ ứng cử đại biểu Hội đồng nhân dân xã: chủ động tìm hiểu quy định về hồ sơ, thủ tục, chia sẻ dự định với gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và mong mọi người ủng hộ.
Các ứng cử viên đại biểu Quốc hội dự Hội nghị tiếp xúc cử tri, lần lượt trình bày chương trình hành động, hứa thường xuyên liên hệ, lắng nghe kiến nghị của cử tri nếu được bầu.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Tuổi ứng cử là 21, không phải 18: đủ 18 chỉ mới được bầu. Đề hay đảo hai con số này.
- ✦Đủ 21 tuổi chưa đủ để ứng cử: còn phải đáp ứng tiêu chuẩn của đại biểu theo luật.
- ✦Vận động bầu cử phải dân chủ, công khai, bình đẳng, đúng pháp luật; hứa tặng quà để được bầu là mua chuộc — vi phạm.
3 📜 Nghĩa vụ của công dân về bầu cử và ứng cử
Cần nhớ
- ✦Hiến pháp, Điều 15: quyền công dân không tách rời nghĩa vụ; mọi người có nghĩa vụ tôn trọng quyền của người khác; thực hiện quyền không được xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.
- ✦Luật Bầu cử, Điều 69 khoản 2: cử tri phải tự mình đi bầu, không được nhờ người khác bầu cử thay; khi bầu phải xuất trình thẻ cử tri.
- ✦Khoản 3: cử tri không tự viết được phiếu thì nhờ người khác viết hộ, nhưng phải tự mình bỏ phiếu; người viết hộ phải giữ bí mật phiếu bầu. Cử tri khuyết tật không tự bỏ được thì nhờ người khác bỏ phiếu vào hòm.
- ✦Nghĩa vụ theo sách: tuân thủ quy định của Hiến pháp và pháp luật về bầu cử, ứng cử; tôn trọng quyền bầu cử, ứng cử của người khác; không lợi dụng quyền bầu cử, ứng cử để xâm phạm lợi ích Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.
Quyền · Nghĩa vụ · Hành vi vi phạm
| Quyền | Nghĩa vụ đi kèm | Hành vi vi phạm |
|---|---|---|
| Bỏ phiếu bầu đại biểu | Tự mình đi bầu, xuất trình thẻ cử tri | Bà Q định đi bầu giúp con trai, con dâu; anh A tự ý viết và bỏ phiếu thay người thân |
| Bình đẳng, tự do lựa chọn | Tôn trọng lựa chọn của người khác | Ông P yêu cầu người thân không bỏ phiếu cho người có mâu thuẫn với mình |
| Ứng cử, vận động bầu cử | Vận động dân chủ, công khai, đúng luật | Bà Q hứa tặng quà cho ai bỏ phiếu cho chồng mình |
| Tự do ngôn luận về ứng cử | Nói đúng sự thật, không xâm phạm danh dự người khác | Chị X đăng thông tin sai sự thật về một ứng viên lên mạng xã hội |
| Tổ chức, giám sát bầu cử | Trung thực, bảo đảm kết quả đúng | Ông T – Chủ tịch Uỷ ban bầu cử xã – lấy 75 phiếu mang về nhà tự bầu |
ℹ️ Luật mới — biết thêm, đi thi vẫn trả lời theo SGK
- ✦Sách đã theo Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân sửa đổi năm 2025 (Luật số 83/2025/QH15, hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025). Cũng từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, chính quyền địa phương tổ chức hai cấp (cấp tỉnh và cấp xã, không còn cấp huyện) — nên Hội đồng nhân dân nay còn cấp tỉnh và cấp xã. Các ví dụ năm 2021 trong sách nhắc "huyện Phú Xuyên", "huyện Gia Lâm" là đơn vị hành chính cũ.
- ✦Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khoá XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân nhiệm kì 2026 – 2031 đã diễn ra Chủ nhật, ngày 15 tháng 3 năm 2026 (Nghị quyết số 199/2025/QH15) — lần đầu thực hiện luật sửa đổi.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Người nhà thì bầu hộ được" — sai: không ai được bầu thay. Chỉ có hai ngoại lệ: viết hộ (cử tri vẫn tự bỏ) và cử tri khuyết tật không tự bỏ được nhờ người khác bỏ phiếu vào hòm.
- ✦Cụ già, người ốm không đến được phòng bỏ phiếu vẫn được bầu: Tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ đến chỗ ở — đó không phải bầu thay.
- ✦"Học sinh chưa đủ 18 tuổi không có trách nhiệm gì về bầu cử" — sai: vẫn phải tôn trọng quyền bầu cử của người khác, tìm hiểu, tuyên truyền, nhắc người thân đi bầu đúng luật.
4 ⚖️ Hậu quả của hành vi vi phạm
Cần nhớ
- ✦Đối với xã hội: ảnh hưởng tính tôn nghiêm của pháp luật, trật tự quản lí nhà nước; mất an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội; hoãn ngày bầu cử, sai lệch kết quả, lãng phí ngân sách… Đối với cá nhân: xâm phạm quyền bầu cử, ứng cử; có khi ảnh hưởng sức khoẻ, danh dự, uy tín, kinh tế, công việc.
- ✦Luật Bầu cử, Điều 95: lừa gạt, mua chuộc, cưỡng ép làm trở ngại việc bầu cử, ứng cử; vi phạm quy định về vận động bầu cử; người có trách nhiệm mà giả mạo giấy tờ, gian lận phiếu… thì tuỳ tính chất, mức độ bị xử lí kỉ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
- ✦Bộ luật Hình sự, Điều 160 (xâm phạm quyền bầu cử, ứng cử, biểu quyết khi trưng cầu ý dân): lừa gạt, mua chuộc, cưỡng ép… thì bị cảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến 1 năm hoặc tù từ 3 tháng đến 1 năm; nếu có tổ chức, lợi dụng chức vụ hoặc dẫn đến hoãn ngày bầu cử, bầu cử lại thì tù từ 1 năm đến 2 năm; còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ từ 1 đến 5 năm.
Dạng bài
Xét một hành vi trong bầu cử, ứng cử
- 1 Xác định ai làm (cử tri, người ứng cử, người tổ chức bầu cử) và làm gì.
- 2 Đối chiếu với nguyên tắc (phổ thông, bình đẳng, trực tiếp, bỏ phiếu kín) và quy định cụ thể (tự mình đi bầu, viết hộ, vận động đúng luật…).
- 3 Kết luận đúng / vi phạm; nếu vi phạm, chỉ ra quyền của ai bị xâm phạm.
- 4 Nêu hậu quả cho xã hội và cá nhân, và trách nhiệm người vi phạm có thể chịu (kỉ luật, hành chính, hình sự).
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ nhìn "75 phiếu là ít" rồi cho rằng hậu quả nhỏ: người có trách nhiệm tổ chức bầu cử mà gian lận phiếu thì kết quả cả xã bị sai lệch, phải bầu cử lại — vi phạm nghiêm trọng, còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ.
Ông T là Chủ tịch Uỷ ban bầu cử xã A. Trong ngày bầu cử, ông lợi dụng chức vụ lấy 75 phiếu mang về nhà tự bầu cho mình. Hành vi của ông T vi phạm gì, hậu quả ra sao?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Không phải vi phạm nào cũng là tội: tuỳ tính chất, mức độ — kỉ luật, phạt hành chính hay hình sự.
- ✦Hậu quả không chỉ "mất vài lá phiếu": có thể hoãn ngày bầu cử, bầu cử lại, tốn ngân sách, mất niềm tin của nhân dân.
- ✦Người có chức vụ vi phạm (lợi dụng chức vụ, quyền hạn) thì bị xử lí nặng hơn, có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Quyền bầu cử
- 1Nhận biết
Theo Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), công dân có quyền bầu cử khi
- 2Nhận biết Phát hiện sai sót trong danh sách cử tri, trong thời hạn ngày kể từ ngày niêm yết, công dân có quyền khiếu nại với cơ quan lập danh sách cử tri.
- 3Thông hiểu
Anh B (19 tuổi) phát hiện tên mình bị ghi sai năm sinh trong danh sách cử tri niêm yết ở nhà văn hoá. Anh B nên
- 4Thông hiểu
Chị D đã có tên trong danh sách cử tri ở phường nơi cư trú nhưng ngày bầu cử phải đi công tác ở tỉnh khác. Để vẫn được bỏ phiếu, chị D cần
- 5Thông hiểu
Các ý kiến sau về quyền bầu cử đúng hay sai?
a)Tất cả người từ đủ 18 tuổi đang sống trên lãnh thổ Việt Nam đều có quyền bầu cử đại biểu Quốc hội.
b)Thực hiện quyền bầu cử là cách công dân gián tiếp tham gia quản lí nhà nước và xã hội.
c)Học sinh chưa đủ 18 tuổi không có trách nhiệm gì trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ về bầu cử.
d)Mỗi cử tri bỏ một phiếu bầu đại biểu Quốc hội và một phiếu bầu đại biểu Hội đồng nhân dân tương ứng với mỗi cấp.
Quyền ứng cử
- 1Nhận biết
Công dân có quyền ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân khi đủ
- 2Thông hiểu
Chị M (30 tuổi) muốn ứng cử đại biểu Hội đồng nhân dân xã nên tìm hiểu quy định về hồ sơ, thủ tục và nhờ người thân ủng hộ. Việc làm của chị M
- 3Thông hiểu
Ông L phát hiện một người trong danh sách ứng cử đã khai man lí lịch. Ông L có quyền
Nghĩa vụ trong ngày bầu cử
- 1Thông hiểu
Ngày bầu cử, bà Q thấy con trai và con dâu bận việc nên muốn đi bỏ phiếu giúp hai người. Vợ chồng con trai không đồng ý và sắp xếp công việc để tự đi bầu. Việc làm của vợ chồng con trai bà Q
- 2Vận dụng
Anh K không biết chữ, lo không bầu cử được như mọi người. Lời khuyên nào đúng quy định của pháp luật?
- 3Thông hiểu
Ông P yêu cầu người thân không được bỏ phiếu cho một ứng viên có mâu thuẫn với mình. Ông P đã vi phạm
- 4Vận dụng
Bà Q vận động mọi người bỏ phiếu cho chồng mình (đang ứng cử) và hứa sẽ tặng quà cảm ơn. Nhận định nào đúng?
Hậu quả và xử lí tình huống
- 1Nhận biết
Theo Luật Bầu cử, người có trách nhiệm trong công tác bầu cử mà gian lận phiếu bầu thì tuỳ tính chất, mức độ có thể bị
- 2Thông hiểu
Sắp xếp việc của cử tri trong ngày bầu cử theo đúng trình tự:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 3Vận dụng
Chị X đăng thông tin sai sự thật về một ứng viên đại biểu Hội đồng nhân dân xã lên mạng xã hội. Hậu quả nào dưới đây KHÔNG phải do hành vi của chị X trực tiếp gây ra?
- 4Vận dụng
Ngày mai bầu cử, cụ X hơn 90 tuổi buồn vì đi lại khó, sợ không bầu được. Lời khuyên đúng nhất là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Nhận biết
Theo Luật Bầu cử, khi đi bầu, cử tri phải
- 2Thông hiểu
Anh A tự ý viết và bỏ phiếu bầu cử thay cho người thân đang bị bệnh nặng. Anh A đã vi phạm nguyên tắc bầu cử nào?
- 3Thông hiểu
Chú M chủ động liên hệ cán bộ Tổ bầu cử nhờ hướng dẫn những thông tin về bầu cử mà chú chưa nắm rõ. Chú M đã
- 4Vận dụng
Trong cuộc bầu cử, một số người dùng thủ đoạn mua chuộc có tổ chức khiến kết quả ở một đơn vị bầu cử phải huỷ, tổ chức bầu cử lại. Theo Bộ luật Hình sự, đây là
Phần II · Đúng / sai (có tình huống)
- 1Thông hiểu
Tình huống: Ngày bầu cử đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân trùng ngày cưới của chị gái M. Một số người trong nhà định không đi bỏ phiếu để lo việc cưới. Anh họ của M nói: "Thiếu vài lá phiếu chẳng ảnh hưởng gì, không đi cũng không ai biết." Bố của M thì đề nghị cầm thẻ cử tri của cả nhà đi bầu một lượt cho nhanh.
a)Bỏ phiếu bầu cử là quyền của công dân nên các thành viên đủ 18 tuổi trong gia đình M cần sắp xếp để tự mình đi bầu.
b)Bố của M được cầm thẻ cử tri của cả nhà đi bầu một lượt vì là chủ hộ.
c)Ý kiến "thiếu vài lá phiếu chẳng ảnh hưởng gì" của anh họ M là coi nhẹ quyền và nghĩa vụ của công dân về bầu cử.
d)Nếu bố của M bầu thay cả nhà thì chỉ vi phạm nguyên tắc bỏ phiếu kín.
- 2Vận dụng
Tình huống: Tại khu vực bỏ phiếu số 3, anh K không biết chữ nên nhờ người cháu viết hộ phiếu, rồi anh tự mình bỏ phiếu vào hòm. Cụ X hơn 90 tuổi, đi lại khó khăn, được Tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ đến tận nhà. Chị P bị khuyết tật vận động, không tự bỏ phiếu được nên nhờ người thân bỏ phiếu vào hòm. Ông H, thành viên Tổ bầu cử, đứng cạnh buồng viết phiếu nhắc từng người "nên gạch tên ai".
a)Anh K nhờ người viết hộ phiếu rồi tự bỏ phiếu là đúng quy định của pháp luật.
b)Cụ X bỏ phiếu bằng hòm phiếu phụ tại nhà là vi phạm nguyên tắc trực tiếp.
c)Chị P nhờ người thân bỏ phiếu vào hòm vì khuyết tật không tự bỏ được là phù hợp pháp luật.
d)Ông H là thành viên Tổ bầu cử nên được nhắc cử tri gạch tên ai để bầu cử nhanh, đúng.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: tuổi bầu cử (18) – ứng cử (21); hành vi nào vi phạm nguyên tắc trực tiếp / bỏ phiếu kín / bình đẳng / phổ thông; khiếu nại danh sách cử tri; viết hộ, bỏ phiếu ở nơi khác.
- •Phần II hay cho một ngày bầu cử trong gia đình, ở khu vực bỏ phiếu (bầu thay, viết hộ, hòm phiếu phụ, cán bộ gian lận); ý sai thường cho người nhà bầu hộ, đảo 18 ↔ 21, gán nhầm nguyên tắc bị vi phạm.
- •Bài này nối với bài 13 (bầu cử là cách tham gia quản lí nhà nước gián tiếp), bài 15 (khiếu nại, tố cáo về bầu cử) và bài 10 (bình đẳng giới trong lĩnh vực chính trị).
Quyền và nghĩa vụ của công dân về khiếu nại, tố cáo