Quyền và nghĩa vụ của công dân về bảo vệ Tổ quốc
Nêu được quyền và nghĩa vụ của công dân về bảo vệ Tổ quốc, gọi đúng tên một hành vi là thực hiện quyền, thực hiện nghĩa vụ hay vi phạm, và nói được hậu quả pháp lí của vi phạm.
Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 11 (bộ thống nhất): Bài 16
⚡ Nhớ nhanh
- 1Bảo vệ Tổ quốc = bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa và Nhà nước. Điều 45 Hiến pháp: đó là nghĩa vụ thiêng liêng và quyền cao quý của công dân.
- 2Quyền: tham gia lực lượng bảo vệ an ninh quốc gia; tố cáo hành vi xâm phạm; bình đẳng trong nhiệm vụ quốc phòng; kiến nghị khắc phục sơ hở; được giáo dục quốc phòng, được hưởng chế độ khi phục vụ.
- 3Nghĩa vụ: trung thành với Tổ quốc (phản bội là tội nặng nhất); thực hiện nghĩa vụ quân sự; tham gia dân quân tự vệ, xây dựng nền quốc phòng toàn dân; giúp cơ quan phát hiện, ngăn chặn hoạt động xâm phạm an ninh; vận động người thân tuân thủ.
- 4Vi phạm (trốn nghĩa vụ quân sự, xuyên tạc, chống phá, phản bội…) gây hại cho xã hội và cá nhân; người vi phạm tuỳ mức độ bị kỉ luật, xử phạt hành chính, truy cứu trách nhiệm hình sự và bồi thường (nếu có).
- 5Mạch nhớ: một việc – hai mặt – mọi người: bảo vệ Tổ quốc vừa là quyền vừa là nghĩa vụ, của mọi công dân, cả lúc hoà bình chứ không riêng thời chiến.
👀 Nhìn là hiểu
Trình diễn tự chạy 5 cảnh: tấm khiên "Bảo vệ Tổ quốc" có hai mặt quyền – nghĩa vụ, anh M từ chối làm sai kết quả khám sức khoẻ để lên đường nhập ngũ, ông Q báo đồn biên phòng chỗ chôn giấu vũ khí, tin sai lệch lan ra và bốn mức xử lí, rồi ba cột so sánh. Bấm 🎮 Tự xếp để kéo 9 thẻ vào Quyền, Nghĩa vụ hoặc Vi phạm; có một thẻ không thuộc cột nào.
Bảo vệ Tổ quốc: giữ độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ.
1 🛡️ Quyền của công dân về bảo vệ Tổ quốc
Cần nhớ
- ✦Luật Quốc phòng 2018, Điều 5: bảo vệ Tổ quốc là nghĩa vụ thiêng liêng và quyền cao quý của công dân; công dân được tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật về quốc phòng, được giáo dục quốc phòng và an ninh, trang bị kiến thức phòng thủ dân sự; phục vụ trong lực lượng vũ trang hoặc được huy động làm nhiệm vụ quốc phòng thì bản thân và thân nhân được hưởng chế độ, chính sách; công dân bình đẳng trong thực hiện nhiệm vụ quốc phòng.
- ✦Luật An ninh quốc gia 2004, Điều 17: công dân tham gia lực lượng bảo vệ an ninh quốc gia; tố cáo hành vi xâm phạm an ninh quốc gia và hành vi lợi dụng nhiệm vụ bảo vệ an ninh để xâm phạm lợi ích Nhà nước, quyền lợi của tổ chức, cá nhân; phát hiện, cung cấp kịp thời thông tin cho chính quyền hoặc cơ quan chuyên trách nơi gần nhất.
- ✦Gói lại theo SGK: công dân có quyền tham gia bảo vệ an ninh quốc gia · tố cáo vi phạm · bình đẳng về bảo vệ Tổ quốc · kiến nghị chính quyền, cơ quan chuyên trách khắc phục sơ hở, thiếu sót trong thực hiện pháp luật về bảo vệ an ninh quốc gia.
Sáng ngày 16 tháng 2 năm 2022, hơn 4.300 thanh niên Hà Nội lên đường thực hiện nghĩa vụ quân sự và nghĩa vụ công an nhân dân: tham gia lực lượng vũ trang, góp phần giữ môi trường hoà bình.
Chị V, kĩ sư công nghệ thông tin, nhiều lần hỗ trợ cơ quan nhà nước điều tra, ngăn chặn tội phạm công nghệ cao chống phá Nhà nước: tham gia bảo vệ an ninh quốc gia theo khả năng của mình.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Bảo vệ Tổ quốc là việc riêng của quân đội, công an" — sai: đó là quyền và nghĩa vụ của mọi công dân.
- ✦"Chỉ khi có chiến tranh mới phải bảo vệ Tổ quốc" — sai: thời bình vẫn đi nghĩa vụ quân sự, giữ an ninh, chống thông tin xuyên tạc, tố cáo vi phạm.
- ✦Tố cáo hành vi xâm phạm an ninh quốc gia là quyền (Luật An ninh quốc gia); còn giúp cơ quan phát hiện, ngăn chặn được SGK xếp vào nghĩa vụ. Đề hỏi "quyền gì" thì chọn tố cáo, kiến nghị, tham gia, bình đẳng.
2 🎖️ Nghĩa vụ của công dân về bảo vệ Tổ quốc
Cần nhớ
- ✦Hiến pháp 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) — Điều 44: công dân có nghĩa vụ trung thành với Tổ quốc; phản bội Tổ quốc là tội nặng nhất. Điều 45: bảo vệ Tổ quốc là nghĩa vụ thiêng liêng và quyền cao quý; công dân phải thực hiện nghĩa vụ quân sự và tham gia xây dựng nền quốc phòng toàn dân. Điều 46: tuân theo Hiến pháp, pháp luật; tham gia bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội.
- ✦Luật Nghĩa vụ quân sự 2015, Điều 4: nghĩa vụ quân sự là nghĩa vụ vẻ vang của công dân phục vụ trong Quân đội nhân dân, gồm phục vụ tại ngũ và phục vụ trong ngạch dự bị. Công dân trong độ tuổi không phân biệt dân tộc, thành phần xã hội, tín ngưỡng, tôn giáo, trình độ học vấn, nghề nghiệp, nơi cư trú đều phải thực hiện.
- ✦SGK gói lại: tuân theo Hiến pháp, pháp luật về bảo vệ Tổ quốc · thực hiện nghĩa vụ quân sự · tham gia dân quân tự vệ, xây dựng nền quốc phòng toàn dân · giúp đỡ, tạo điều kiện cho cơ quan, người có trách nhiệm phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn hoạt động xâm phạm an ninh quốc gia · vận động người thân tuân thủ.
Quyền · Nghĩa vụ · Hành vi vi phạm
| Nhóm | Nội dung chính | Hành vi cụ thể |
|---|---|---|
| Quyền | Tham gia lực lượng bảo vệ an ninh quốc gia; tố cáo vi phạm; bình đẳng; kiến nghị khắc phục sơ hở; được giáo dục quốc phòng; được hưởng chế độ khi phục vụ | Chị V hỗ trợ cơ quan điều tra tội phạm công nghệ cao; thanh niên tình nguyện nhập ngũ; một người dân gửi kiến nghị về chỗ sơ hở trong bảo vệ an ninh |
| Nghĩa vụ | Trung thành với Tổ quốc; thực hiện nghĩa vụ quân sự; tham gia dân quân tự vệ, quốc phòng toàn dân; giúp cơ quan phát hiện, ngăn chặn; vận động người thân | Ông Q đánh dấu chỗ chôn giấu vũ khí rồi báo đồn biên phòng; người dân tỉnh A cung cấp thông tin giúp đập tan âm mưu phá hoại; nam thanh niên đủ tuổi đi đăng kí nghĩa vụ quân sự |
| Vi phạm | Trốn tránh nghĩa vụ quân sự; làm, phát tán thông tin xuyên tạc, bịa đặt; hoạt động chống phá, lật đổ chính quyền; phản bội Tổ quốc | Nhờ người làm sai kết quả khám sức khoẻ để khỏi nhập ngũ; sửa ảnh, đăng tin sai lệch về tình hình đất nước để tăng tương tác; lập nhóm kín chuẩn bị bạo loạn |
Biết thêm — Luật Nghĩa vụ quân sự 2015 (sách không nêu con số)
- ✦Công dân nam đủ 17 tuổi phải đăng kí nghĩa vụ quân sự. Tuổi gọi nhập ngũ: từ đủ 18 đến hết 25 tuổi; người được đào tạo cao đẳng, đại học đã được tạm hoãn thì gọi đến hết 27 tuổi (Điều 30).
- ✦Thời hạn phục vụ tại ngũ trong thời bình là 24 tháng (Điều 21).
- ✦Tạm hoãn gọi nhập ngũ khi chưa đủ sức khoẻ, đang học phổ thông, đang học đại học, cao đẳng hệ chính quy (trong một khoá), là lao động duy nhất nuôi thân nhân không còn khả năng lao động…; miễn cho con của liệt sĩ, con của thương binh hạng một, một anh hoặc em trai của liệt sĩ… (Điều 41). Hết lí do tạm hoãn thì vẫn được gọi nhập ngũ.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Tạm hoãn khác trốn tránh: được tạm hoãn đúng luật (đang học phổ thông…) không phải vi phạm; gian dối hồ sơ, bỏ trốn khi có lệnh gọi mới là vi phạm.
- ✦Nghĩa vụ quân sự gồm cả phục vụ tại ngũ và phục vụ trong ngạch dự bị — không chỉ "đi bộ đội 2 năm".
- ✦"Có trình độ đại học, nghề nghiệp tốt thì không phải đi nghĩa vụ" — sai: Điều 4 Luật Nghĩa vụ quân sự nói không phân biệt trình độ học vấn, nghề nghiệp.
3 ⚖️ Hậu quả của hành vi vi phạm
Cần nhớ
- ✦Với xã hội: mất an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội; ảnh hưởng khối đại đoàn kết toàn dân tộc; gây khủng hoảng chính trị; cản trở sự phát triển của đất nước. Với cá nhân: xâm phạm quyền bình đẳng, quyền tự do, dân chủ; gây tổn thất về sức khoẻ, tính mạng, tiền bạc của công dân.
- ✦Người vi phạm, tuỳ tính chất và mức độ, có thể bị xử lí kỉ luật, xử lí hành chính, truy cứu trách nhiệm hình sự và phải bồi thường thiệt hại (nếu có).
- ✦Bộ luật Hình sự (sửa đổi 2017, 2025) — sách trích: Điều 108 tội phản bội Tổ quốc (câu kết với nước ngoài gây nguy hại cho độc lập, chủ quyền…): tù 12 – 20 năm, chung thân hoặc tử hình · Điều 109 tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân · Điều 117 tội làm, tàng trữ, phát tán thông tin, tài liệu nhằm chống Nhà nước (xuyên tạc, phỉ báng chính quyền; bịa đặt gây hoang mang): tù 5 – 12 năm.
Nhận giấy gọi đăng kí nghĩa vụ quân sự, anh M được người quen khuyên nhờ người thân làm sai lệch kết quả khám sức khoẻ. Anh từ chối vì biết đó là vi phạm: nếu bị phát hiện, cả anh và những người liên quan đều bị xử lí.
Ông Đ lập nhóm kín trên mạng xã hội, bàn kế hoạch, chuẩn bị vũ khí để bạo loạn chống phá Nhà nước. Nhờ nhân dân trình báo, cơ quan chức năng kịp thời ngăn chặn, hạn chế thiệt hại về người và tài sản.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Chỉ chịu trách nhiệm hình sự" — thiếu: có bốn mức: kỉ luật · hành chính · hình sự · bồi thường; tuỳ tính chất, mức độ.
- ✦Người giúp trốn nghĩa vụ (làm sai kết quả khám) cũng vi phạm, không chỉ người trốn.
- ✦Chia sẻ lại tin xuyên tạc, bịa đặt cũng là phát tán; "chỉ bấm chia sẻ" không phải lí do miễn trách nhiệm.
Dạng bài
Xét một hành vi liên quan đến bảo vệ Tổ quốc
- 1 Gọi tên việc làm: tham gia, tố cáo, kiến nghị (quyền)? đi nghĩa vụ, dân quân, báo tin giúp ngăn chặn, vận động người thân (nghĩa vụ)? hay trốn tránh, xuyên tạc, chống phá (vi phạm)?
- 2 Với hành vi vi phạm: chỉ ra ai vi phạm (người làm, người giúp, người phát tán) và điều nào bị vi phạm (Hiến pháp Điều 44 – 46, Luật Nghĩa vụ quân sự…).
- 3 Nêu hậu quả: với xã hội (an ninh, trật tự, đoàn kết) và với cá nhân.
- 4 Nêu trách nhiệm pháp lí tuỳ mức độ: kỉ luật · hành chính · hình sự · bồi thường; rồi đề xuất cách ứng xử đúng (từ chối, khuyên can, báo cơ quan có thẩm quyền).
⚠️ Bẫy hay gặp: Chỉ kết luận người trốn vi phạm mà bỏ sót người giúp sửa hồ sơ, hoặc nhầm "được tạm hoãn đúng luật" với "trốn tránh".
Anh H nhận lệnh gọi nhập ngũ. Chú của anh làm ở cơ sở y tế đề nghị sửa kết quả khám để anh "không đủ sức khoẻ". Anh H đồng ý. Xét hành vi của anh H và người chú.
Hướng dẫn giải
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Quyền về bảo vệ Tổ quốc
- 1Nhận biết
Theo Hiến pháp năm 2013, bảo vệ Tổ quốc là
- 2Nhận biết
Theo Luật An ninh quốc gia, việc làm nào sau đây là quyền của công dân trong bảo vệ an ninh quốc gia?
- 3Thông hiểu
Chị V là kĩ sư công nghệ thông tin, nhiều lần hỗ trợ cơ quan nhà nước điều tra, ngăn chặn tội phạm công nghệ cao chống phá Nhà nước. Chị V đã
- 4Thông hiểu
Anh B phục vụ tại ngũ hai năm rồi xuất ngũ; gia đình anh được hưởng một số chế độ, chính sách theo quy định. Điều này thể hiện
Nghĩa vụ về bảo vệ Tổ quốc
- 1Nhận biết Hiến pháp năm 2013, Điều 44: Công dân có nghĩa vụ trung thành với Tổ quốc. Phản bội Tổ quốc là tội .
- 2Thông hiểu
Ông Q đi tuần tra rừng gần biên giới, phát hiện một nhóm người khả nghi chôn giấu vũ khí. Ông quan sát, đánh dấu vị trí rồi báo đồn biên phòng. Ông Q đã
- 3Thông hiểu
Đang học năm thứ nhất đại học, anh C xin bảo lưu kết quả học tập để thực hiện nghĩa vụ quân sự dù bạn bè can ngăn. Việc làm của anh C
- 4Thông hiểu
Nhận định nào sau đây đúng về nghĩa vụ quân sự theo Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015?
- 5Thông hiểu
Sắp xếp các việc của một nam thanh niên thực hiện nghĩa vụ quân sự theo trình tự hợp lí:
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
- 6Vận dụng
Mẹ muốn S đi du học sau khi tốt nghiệp THPT để kế nghiệp kinh doanh, nhưng S muốn thực hiện nghĩa vụ quân sự rồi phấn đấu thành sĩ quan. Cách thuyết phục mẹ phù hợp nhất của S là
Vi phạm và hậu quả
- 1Nhận biết
Người vi phạm quyền và nghĩa vụ của công dân về bảo vệ Tổ quốc, tuỳ tính chất, mức độ, có thể bị
- 2Thông hiểu
N chỉnh sửa ảnh và đăng thông tin sai lệch về tình hình chính trị – xã hội đất nước lên mạng xã hội để tăng lượng tương tác. Hành vi của N
- 3Thông hiểu
Các ý kiến sau đúng hay sai?
a)Bảo vệ Tổ quốc là trách nhiệm riêng của lực lượng quân đội, công an.
b)Quyền và nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc chỉ được thực hiện khi đất nước xảy ra chiến tranh.
c)Phản bội Tổ quốc là tội nặng nhất.
d)Hành vi vi phạm quyền và nghĩa vụ của công dân về bảo vệ Tổ quốc gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng cho xã hội và cá nhân.
- 4Vận dụng
Ông Đ lập nhóm kín trên mạng xã hội, tổ chức họp bàn, chuẩn bị vũ khí để gây bạo loạn chống phá Nhà nước. Nhờ người dân trình báo, cơ quan chức năng đã kịp thời ngăn chặn. Nhận định nào đúng?
Xử lí tình huống
- 1Thông hiểu
A khuyên một bạn cùng lớp không nên chia sẻ lại các thông tin tiêu cực, bất mãn với chính quyền lên mạng xã hội. Việc làm của A
- 2Vận dụng
Bạn phát hiện một người quen thường xuyên đăng bài bịa đặt, kích động chống phá chính quyền trong một nhóm kín. Cách xử lí phù hợp nhất là
- 3Vận dụng
Y phát hiện một người lạ hay chụp ảnh khu vực doanh trại quân đội gần nhà rồi gửi đi đâu đó. Y lo sợ bị trả thù nên định im lặng. Lời khuyên phù hợp nhất cho Y là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Nhận biết
Theo Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015, công dân trong độ tuổi thực hiện nghĩa vụ quân sự
- 2Thông hiểu
H khuyên bạn bè không nên xem một bộ phim nước ngoài vì phim có nhiều thông tin sai lệch về chủ quyền, lãnh thổ của Việt Nam. Việc làm của H
- 3Thông hiểu
Anh M nhận giấy gọi đăng kí nghĩa vụ quân sự. Người quen khuyên anh nhờ người thân làm sai lệch kết quả khám sức khoẻ, anh M từ chối. Nếu anh M làm theo lời khuyên thì
- 4Vận dụng
V được người quen gợi ý "hỗ trợ" để không phải thực hiện nghĩa vụ quân sự, V từ chối. Một bạn cho rằng V "dại", vì "ai lo được thì cứ lo". Bạn nên phản hồi thế nào?
Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)
- 1Thông hiểu
Tình huống: Anh K (19 tuổi) nhận được lệnh gọi nhập ngũ. Mẹ anh muốn anh ở nhà phụ giúp cửa hàng nên nhờ một người quen "lo" giấy xác nhận anh bị bệnh để không phải đi. Anh K không đồng ý; anh đến Uỷ ban nhân dân xã trình bày, rồi lên đường nhập ngũ đúng hẹn. Cùng thời gian đó, anh T ở xóm bên nhận lệnh gọi nhưng bỏ đi làm ăn xa, không có mặt.
a)Anh K từ chối lời nhờ "lo" giấy xác nhận bệnh và lên đường nhập ngũ là thực hiện đúng nghĩa vụ quân sự.
b)Mẹ anh K không vi phạm gì vì việc nhờ người quen chỉ là mong muốn chính đáng của gia đình.
c)Anh T bỏ đi làm ăn xa, không có mặt theo lệnh gọi là trốn tránh nghĩa vụ quân sự.
d)Hành vi của anh T chỉ có thể bị nhắc nhở, không thể bị xử lí hành chính hay hình sự.
- 2Vận dụng
Thông tin: Bạn Q (17 tuổi) lập một trang mạng xã hội, cắt ghép video, đăng nhiều nội dung bịa đặt về tình hình chính trị – xã hội để thu hút lượt xem. Một số bạn cùng lớp chia sẻ lại vì thấy "vui". Bạn P đọc được, nhắn riêng khuyên Q gỡ bài và báo với cô giáo chủ nhiệm. Cơ quan chức năng sau đó làm việc với Q và gia đình.
a)Việc Q đăng nội dung bịa đặt về tình hình chính trị – xã hội là vi phạm pháp luật về bảo vệ Tổ quốc.
b)Các bạn chia sẻ lại bài viết của Q không vi phạm vì không phải người viết ra.
c)Việc P khuyên Q gỡ bài và báo cô giáo là thực hiện trách nhiệm của công dân về bảo vệ Tổ quốc.
d)Vì Q mới 17 tuổi nên hành vi của Q không gây hậu quả gì cho xã hội.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay hỏi: bảo vệ Tổ quốc là gì của công dân (nghĩa vụ thiêng liêng, quyền cao quý); việc làm nào là quyền (tố cáo, kiến nghị, tham gia), là nghĩa vụ (nghĩa vụ quân sự, dân quân tự vệ, báo tin giúp ngăn chặn); phản bội Tổ quốc là tội nặng nhất.
- •Phần II hay cho tình huống trốn nghĩa vụ quân sự hoặc đăng, chia sẻ tin sai lệch trên mạng; 4 ý trộn: ai làm đúng · ai vi phạm (kể cả người giúp, người chia sẻ) · hậu quả · trách nhiệm pháp lí. Ý sai thường bỏ bớt người vi phạm hoặc thu hẹp trách nhiệm còn "nhắc nhở".
- •Bài này nối với bài 15 (quyền tố cáo), bài 20 (tự do ngôn luận đi kèm trách nhiệm, không phát tán tin sai lệch) và lớp 12 bài 15 (bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, biển đảo).
Quyền bất khả xâm phạm về thân thể và quyền được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm của công dân