Kinh tế và pháp luật lớp 11
Bài 17 · Cơ bản

Quyền bất khả xâm phạm về thân thể và quyền được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm của công dân

Nói được khi nào việc bắt, giữ người là đúng luật, nhận ra hành vi xâm phạm thân thể, tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, nêu hậu quả pháp lí và cách học sinh tự bảo vệ, bảo vệ người khác.

Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 11 (bộ thống nhất): Bài 17

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Điều 20 Hiến pháp: mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm; không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kì hình thức đối xử nào xâm phạm.
  • 2Không ai bị bắt nếu không có quyết định của Toà án nhân dân, quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân, trừ phạm tội quả tang. Việc bắt, giam, giữ người do luật định.
  • 3Bộ luật Dân sự (Điều 33, 34): quyền sống, không ai bị tước đoạt tính mạng trái luật; thấy người bị nạn phải đưa đi cấp cứu; danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm thì có quyền yêu cầu gỡ bỏ, cải chính, xin lỗi, bồi thường.
  • 4Vi phạm gây tổn hại sức khoẻ, tính mạng, tinh thần, danh dự, kinh tế cho người bị hại và làm mất ổn định xã hội; người vi phạm tuỳ mức độ bị kỉ luật, xử phạt hành chính, truy cứu trách nhiệm hình sự, bồi thường (Điều 157 bắt giữ trái luật, Điều 156 vu khống…).
  • 5Mạch nhớ: có căn cứ – đúng người có thẩm quyền – đúng thủ tục thì mới được đụng tới thân thể người khác; tự ý là vi phạm, dù "có lí do" (đòi nợ, dạy dỗ, nghi ngờ).

👀 Nhìn là hiểu

Trình diễn tự chạy 5 cảnh: tấm khiên pháp luật quanh một người, bắt người có quyết định của Toà án / Viện kiểm sát và bắt kẻ giật túi quả tang, chú Y và anh K tự ý chặn bắt anh B bị đóng dấu "trái luật", A bị vu khống trên mạng làm đơn trình báo, rồi ba cột so sánh. Bấm 🎮 Tự xếp để kéo 9 việc làm vào Đúng luật, Xâm phạm thân thể hoặc Xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự; có một thẻ trông "đúng luật" mà không phải.

🧍Thân thểTính mạngSức khoẻDanh dự, nhân phẩm

Pháp luật dựng quanh mỗi người một tấm khiên vô hình.

1 🛡️ Quyền bất khả xâm phạm về thân thể

Cần nhớ

  • ✦Hiến pháp 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), Điều 20: (1) mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm; không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình… (2) Không ai bị bắt nếu không có quyết định của Toà án nhân dân, quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân, trừ trường hợp phạm tội quả tang. Việc bắt, giam, giữ người do luật định. (3) Hiến mô, bộ phận cơ thể, hiến xác theo luật; thử nghiệm y học, dược học… trên cơ thể người phải có sự đồng ý của người được thử nghiệm.
  • ✦Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi 2021, 2025), Điều 10: nhắc lại quy định trên; việc giữ người trong trường hợp khẩn cấp, việc bắt, tạm giữ, tạm giam phải theo quy định của Bộ luật; nghiêm cấm tra tấn, bức cung, dùng nhục hình.
  • ✦Pháp luật bảo đảm tự do và an toàn về thân thể cho mỗi công dân, nghiêm cấm mọi hành vi tự ý xâm phạm thân thể người khác dưới mọi hình thức.
Chú Y, anh K — vi phạm

Chặn đường định bắt anh B về nhà để ép trả nợ. Người dân can thiệp, ngăn chặn và khuyên anh B trình báo công an. Đòi nợ không phải căn cứ để bắt người.

Công an xã — đúng luật

Ông X nghi anh T lấy trộm xe, yêu cầu công an xã bắt anh T. Công an xã từ chối vì không đủ căn cứ theo pháp luật: chỉ nghi ngờ thì không được bắt.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Công an bắt là đúng luật" — chưa chắc: phải có quyết định của Toà án, quyết định / phê chuẩn của Viện kiểm sát, hoặc phạm tội quả tang, hoặc giữ người khẩn cấp đúng Bộ luật Tố tụng hình sự.
  • ✦Quả tang khác nghi ngờ: đang thực hiện tội phạm, vừa thực hiện xong thì bị phát hiện là quả tang; "nghe nói", "thấy khả nghi" thì không.
  • ✦Quyền này không chỉ đặt ra khi công an bắt, giam, giữ người: cá nhân tự ý nhốt, giữ, ép đi theo (đòi nợ, bắt về làm vợ…) cũng là xâm phạm.

2 ❤️ Quyền được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm

Cần nhớ

  • ✦Bộ luật Dân sự 2015, Điều 33: cá nhân có quyền sống, quyền bất khả xâm phạm về tính mạng, thân thể, được bảo hộ về sức khoẻ; không ai bị tước đoạt tính mạng trái luật. Phát hiện người bị tai nạn, bệnh tật mà tính mạng bị đe doạ thì phải đưa ngay (hoặc yêu cầu người khác đưa) đến cơ sở khám bệnh, chữa bệnh gần nhất. Gây mê, mổ, cấy ghép, thử nghiệm trên cơ thể người phải được người đó đồng ý và do tổ chức có thẩm quyền thực hiện.
  • ✦Điều 34: danh dự, nhân phẩm, uy tín là bất khả xâm phạm. Người bị thông tin xấu, sai sự thật có quyền yêu cầu Toà án bác bỏ thông tin; thông tin đăng trên phương tiện đại chúng nào thì phải gỡ bỏ, cải chính trên chính phương tiện đó; ngoài ra có quyền yêu cầu người đưa tin xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại.
  • ✦Bộ luật Tố tụng hình sự, Điều 11: mọi người được bảo hộ về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tài sản; mọi hành vi xâm phạm trái pháp luật đều bị xử lí. Công dân Việt Nam không thể bị trục xuất, giao nộp cho Nhà nước khác.

Quyền · Điều mọi người phải tôn trọng · Hành vi vi phạm

Quyền được bảo hộMọi người phảiHành vi vi phạm (ví dụ)
Thân thể (bất khả xâm phạm)Không tự ý bắt, giữ, giam người; chỉ bắt khi có quyết định, phê chuẩn hoặc quả tangChặn đường bắt người ép trả nợ; giữ cô gái lại bắt làm vợ trái ý
Tính mạng, sức khoẻKhông đánh, đe doạ, gây thương tích; cứu giúp, đưa người bị nạn đi cấp cứuChặn đường đánh bạn để "dạy dỗ"; đánh nhau giải quyết mâu thuẫn; bạo lực học đường
Danh dự, nhân phẩm, uy tínKhông bịa đặt, lăng mạ, chế giễu, làm nhục; gỡ bỏ, cải chính khi đưa tin saiVu khống trên mạng xã hội; ghép ảnh chế giễu ngoại hình bạn

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Chỉ công dân Việt Nam mới được bảo đảm quyền này" — sai: Hiến pháp, Bộ luật Tố tụng hình sự dùng chữ "mọi người".
  • ✦"Đánh để dạy dỗ kẻ bắt nạt là chính đáng" — sai: vẫn là xâm phạm sức khoẻ của người khác; cách đúng là báo thầy cô, gia đình, cơ quan có trách nhiệm.
  • ✦Danh dự bị xâm phạm không chỉ có quyền đòi gỡ bài: còn đòi cải chính, xin lỗi công khai, bồi thường, và có thể trình báo công an.

3 ⚖️ Hậu quả của hành vi vi phạm

Cần nhớ

  • ✦Với người bị xâm phạm: tổn hại về sức khoẻ (thương tích, tàn tật, sảy thai…), tính mạng, tâm lí (lo lắng, sợ hãi, rối loạn tâm thần…), tự do cá nhân, kinh tế, học tập, công việc, danh dự, uy tín.
  • ✦Với xã hội: mất ổn định an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội; ảnh hưởng đạo đức lối sống; làm sụt giảm uy tín của cán bộ, cơ quan nhà nước; ảnh hưởng tính tôn nghiêm của pháp luật.
  • ✦Trách nhiệm pháp lí: tuỳ tính chất, mức độ: xử lí kỉ luật, xử phạt vi phạm hành chính, truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc bồi thường thiệt hại (nếu có).

Hai tội danh SGK trích (Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi 2017, 2025)

TộiHành viHình phạt (khoản 1)Nặng hơn (khoản 2) khi
Điều 157 — Bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luậtBắt, giữ, giam người không có căn cứ pháp luậtCải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc tù 6 tháng – 3 nămCó tổ chức; lợi dụng chức vụ; với người đang thi hành công vụ, người dưới 18 tuổi, phụ nữ có thai…: tù 2 – 7 năm
Điều 156 — Vu khốngBịa đặt, loan truyền điều biết rõ là sai sự thật để xúc phạm danh dự, nhân phẩm; bịa đặt người khác phạm tội rồi tố cáoPhạt tiền 10 – 50 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 2 năm hoặc tù 3 tháng – 1 nămLợi dụng chức vụ; với ông bà, cha mẹ, thầy cô; dùng mạng máy tính, viễn thông, phương tiện điện tử…: tù 1 – 3 năm

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Bạo lực học đường không chỉ gây thương tích trên thân thể: còn khiến nạn nhân khủng hoảng tâm lí, tuyệt vọng, ảnh hưởng tính mạng, tương lai (bạn O trong SGK nhận ra điều này).
  • ✦Dùng mạng xã hội để vu khống là tình tiết nặng hơn (khoản 2 Điều 156) chứ không nhẹ hơn vì "chỉ là trên mạng".
  • ✦Trách nhiệm pháp lí tuỳ tính chất, mức độ — không phải vi phạm nào cũng bị đi tù, nhưng cũng không phải "chỉ bồi thường là xong".

4 🎒 Trách nhiệm của học sinh

Cần nhớ

  • ✦Tìm hiểu quy định pháp luật về các quyền này; tôn trọng thân thể, tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm của mình và của người khác; tuân thủ Hiến pháp, pháp luật.
  • ✦Đấu tranh, phê phán, tố cáo hành vi vi phạm: thấy người bị đánh thì gọi 113; bị bôi nhọ trên mạng thì làm đơn tố cáo nhờ công an can thiệp.
  • ✦Biết từ chối đi theo người không có căn cứ pháp luật (không phải công an, không có giấy triệu tập); tham gia tuyên truyền phòng chống xâm hại trẻ em, bạo lực học đường.
Làm đúng

Gọi 113 báo có người đang bị đánh; không đi theo hai người lạ vì họ không phải công an, không có quyết định triệu tập; làm đơn tố cáo người đăng tin bôi nhọ mình; tham gia buổi tuyên truyền phòng chống xâm hại trẻ em.

Làm sai

Rủ bạn chặn đường đánh người bắt nạt em mình; chia sẻ ảnh ghép chế giễu bạn; giữ bạn lại không cho về để "nói chuyện cho ra lẽ"; đứng xem, quay clip cảnh bạn bị đánh rồi đăng lên mạng.

Dạng bài

Xét một tình huống bắt, giữ người hoặc xúc phạm người khác

  1. 1 Xác định quyền nào bị đụng tới: thân thể (bắt, giữ, giam) · tính mạng, sức khoẻ (đánh, đe doạ, không cứu giúp) · danh dự, nhân phẩm (bịa đặt, chế giễu, làm nhục).
  2. 2 Với bắt, giữ: hỏi ba câu — có quyết định của Toà án / quyết định, phê chuẩn của Viện kiểm sát không? có phải phạm tội quả tang không? người thực hiện có thẩm quyền không? Không có ⇒ trái luật.
  3. 3 Với xúc phạm: thông tin đúng hay bịa đặt? đăng ở đâu (mạng xã hội là tình tiết nặng hơn)?
  4. 4 Kết luận ai vi phạm, hậu quả (người bị hại, xã hội) và trách nhiệm tuỳ mức độ; nêu cách xử lí đúng: can ngăn, báo 113, trình báo công an, yêu cầu gỡ bỏ – cải chính – xin lỗi – bồi thường.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng P "có lí do chính đáng" vì bị mất đồ, hoặc chỉ coi là chuyện nội bộ học sinh: tự ý giữ người là vi phạm dù với lí do gì.

🔒
Làm mẫu

Nghi bạn Đ lấy điện thoại của mình, bạn P cùng hai bạn khác giữ Đ lại trong phòng học sau giờ tan trường, khoá cửa, đòi Đ "nhận tội" mới cho về. Xét hành vi của P và các bạn.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🛡️

Bất khả xâm phạm về thân thể

  1. 1
    Nhận biết

    Theo Hiến pháp năm 2013, không ai bị bắt nếu không có

  2. 2
    Nhận biết Việc thử nghiệm y học, dược học, khoa học hay bất kì hình thức thử nghiệm nào khác trên cơ thể người phải có sự của người được thử nghiệm.
  3. 3
    Thông hiểu

    Nghi ngờ anh T hàng xóm lấy trộm xe máy, ông X yêu cầu công an xã bắt giữ anh T. Công an xã từ chối vì không đủ căn cứ. Việc làm của công an xã

  4. 4
    Thông hiểu

    Trường hợp nào sau đây người dân được bắt người mà không cần quyết định của Toà án hay Viện kiểm sát?

  5. 5
    Thông hiểu

    M là học sinh trường dân tộc nội trú, về quê dịp tết thì bị anh P cùng người thân chặn đường, bắt về làm vợ; M phản đối nhưng vẫn bị giữ lại. Hành vi của anh P và người thân

❤️

Tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm

  1. 1
    Nhận biết

    Theo Bộ luật Dân sự, khi phát hiện người bị tai nạn mà tính mạng bị đe doạ thì người phát hiện có trách nhiệm

  2. 2
    Thông hiểu

    Phát hiện M đăng nhiều thông tin sai sự thật, vu khống mình trên mạng xã hội, A yêu cầu M gỡ bỏ, đính chính nhưng M không đồng ý. A làm đơn trình báo công an. Việc làm của A

  3. 3
    Thông hiểu

    Nghe tin em trai bị bạn cùng lớp là T bắt nạt, V rủ bạn chặn đường đánh T "để dạy dỗ". Nhận định nào đúng?

  4. 4
    Thông hiểu

    Các ý kiến sau đúng hay sai?

    a)Quyền bất khả xâm phạm về thân thể chỉ được thực hiện khi cơ quan công an tiến hành bắt, giam, giữ người.

    b)Chỉ công dân Việt Nam mới được Nhà nước bảo đảm các quyền này.

    c)Thực hiện tốt các quyền này góp phần duy trì an ninh, trật tự xã hội.

    d)Thực hiện quyền được bảo hộ về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm là trách nhiệm riêng của các cơ quan nhà nước.

  5. 5
    Vận dụng

    Trên đường đi học về, anh N thấy một người bị tai nạn giao thông nằm bất tỉnh. Anh N sợ liên luỵ nên lặng lẽ đi tiếp, dù xung quanh không có ai. Nhận định nào đúng?

⚖️

Hậu quả và trách nhiệm pháp lí

  1. 1
    Nhận biết

    Theo Bộ luật Hình sự, hành vi bịa đặt hoặc loan truyền điều biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác có thể bị truy cứu về tội

  2. 2
    Thông hiểu

    Đường dây ép các cô gái trẻ phục vụ quán karaoke bị Cảnh sát Hình sự triệt phá, giải cứu 7 nạn nhân. Hậu quả nào sau đây KHÔNG gắn với hành vi giam giữ trái phép trong trường hợp này?

  3. 3
    Thông hiểu

    Bạn bị một bạn học đăng tin vu khống, sai sự thật trên mạng xã hội. Sắp xếp các bước xử lí hợp lí:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  4. 4
    Vận dụng

    Ông K (cán bộ xã) lợi dụng chức vụ, cho người giữ anh Q ở trụ sở thôn hai ngày vì anh Q không nộp một khoản đóng góp, dù không có quyết định nào. Nhận định nào đúng?

🎒

Học sinh xử lí tình huống

  1. 1
    Thông hiểu

    Hai người đàn ông mặc thường phục đến nhà, bảo P đi cùng để "phối hợp điều tra" nhưng không có giấy tờ chứng minh là công an, không có quyết định triệu tập. P từ chối đi cùng. Việc làm của P

  2. 2
    Vận dụng

    Bạn thấy một bạn cùng lớp đang bị một nhóm học sinh lạ chặn đường đánh. Cách xử lí phù hợp nhất là

  3. 3
    Vận dụng

    Bạn thân của bạn muốn bỏ học vì bị một số bạn ghép ảnh chế giễu ngoại hình. Lời khuyên phù hợp nhất là

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Nhận biết

    Theo Bộ luật Tố tụng hình sự, việc giữ người trong trường hợp khẩn cấp, việc bắt, tạm giữ, tạm giam người phải

  2. 2
    Thông hiểu

    Chú Y và anh K chặn đường định bắt anh B đưa về nhà để ép trả nợ. Chú Y và anh K đã vi phạm quyền

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong khi tuần tra, chiến sĩ công an phát hiện một người có biểu hiện dùng chất kích thích, cầm hung khí đe doạ, tấn công người đi đường nên đã khống chế, bắt giữ. Việc làm của các chiến sĩ

  4. 4
    Vận dụng

    Bạn thấy một người phụ nữ cố lôi kéo, ép một bé gái đi theo dù bé gào khóc, không đồng ý. Cách xử lí phù hợp nhất là

✅

Phần II · Đúng / sai (có tình huống)

  1. 1
    Thông hiểu

    Tình huống: Anh S cho anh L vay tiền nhưng quá hạn anh L chưa trả. Anh S cùng em trai chặn xe anh L, đưa anh về nhà kho của mình, nhốt suốt một ngày và nói "trả đủ thì mới được về". Người nhà anh L báo công an xã. Công an xã đến giải thoát cho anh L, lập biên bản và hướng dẫn anh S muốn đòi nợ thì khởi kiện theo pháp luật.

    a)Anh S có quyền đòi anh L trả nợ, nhưng phải đòi bằng cách hợp pháp.

    b)Vì anh L nợ tiền nên việc anh S nhốt anh L trong nhà kho không vi phạm pháp luật.

    c)Em trai anh S cùng tham gia chặn xe, giữ người nên cũng vi phạm quyền bất khả xâm phạm về thân thể.

    d)Công an xã chỉ được đến giải thoát cho anh L khi đã có quyết định của Toà án.

  2. 2
    Vận dụng

    Tình huống: Bạn G (lớp 11) nghi bạn H lấy tiền quỹ lớp. Không có bằng chứng, G đăng lên nhóm mạng xã hội của khối rằng "H ăn cắp tiền quỹ", kèm ảnh H bị chỉnh sửa xấu xí. Nhiều bạn bình luận chế giễu, H xấu hổ không dám đến lớp. Sau đó cô chủ nhiệm xác minh: quỹ lớp không hề thiếu.

    a)Việc G đăng tin "H ăn cắp tiền quỹ" khi không có bằng chứng là xâm phạm danh dự, nhân phẩm của H.

    b)Các bạn bình luận chế giễu không vi phạm gì vì không phải người đăng bài.

    c)H có quyền yêu cầu G gỡ bỏ bài đăng, cải chính công khai, xin lỗi và bồi thường thiệt hại.

    d)Vì G mới là học sinh lớp 11 nên G không phải chịu bất kì trách nhiệm nào.

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I hay hỏi: ai có quyền quyết định bắt người (Toà án; Viện kiểm sát quyết định hoặc phê chuẩn; ngoại lệ phạm tội quả tang); hành vi tự ý bắt, giữ người ép trả nợ, bắt làm vợ vi phạm quyền gì; thấy người bị nạn phải làm gì.
  • •Phần II hay cho tình huống đòi nợ bằng cách giữ người, bắt nạt, đánh nhau hoặc vu khống trên mạng; 4 ý trộn: hành vi xâm phạm quyền nào · ai vi phạm (cả người hùa theo) · người bị hại được yêu cầu gì · trách nhiệm tuỳ mức độ. Ý sai thường gán "có lí do chính đáng" hoặc "chưa đủ tuổi nên không chịu trách nhiệm".
  • •Bài này nối với bài 18 (bất khả xâm phạm về chỗ ở — khám xét cũng phải có căn cứ, thủ tục), bài 15 (tố cáo hành vi vi phạm) và bài 9 (bình đẳng trước pháp luật).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở của công dân