Cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường
Nói được cạnh tranh là gì, vì sao các chủ thể kinh tế phải cạnh tranh, cạnh tranh có vai trò gì, và nhận ra một hành vi là cạnh tranh lành mạnh hay không lành mạnh trong tình huống.
Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 11 (bộ thống nhất): Bài 1
⚡ Nhớ nhanh
- 1Cạnh tranh kinh tế là sự tranh đua giữa các chủ thể kinh tế nhằm có được ưu thế trong sản xuất, tiêu thụ hàng hoá, qua đó thu được lợi ích tối đa.
- 2Nguyên nhân: nhiều chủ sở hữu độc lập, tự do sản xuất kinh doanh, có điều kiện sản xuất và lợi ích khác nhau; mỗi chủ thể có năng suất, chất lượng khác nhau ⇒ cạnh tranh là tất yếu.
- 3Vai trò: tạo động lực phát triển — buộc ứng dụng kĩ thuật công nghệ, nâng trình độ người lao động, phân bổ linh hoạt các nguồn lực ⇒ lực lượng sản xuất phát triển, nhu cầu xã hội được thoả mãn tốt hơn.
- 4Cạnh tranh không lành mạnh: trái pháp luật, trái nguyên tắc thiện chí, trung thực, tập quán thương mại — chỉ dẫn gây nhầm lẫn, gièm pha, gây rối doanh nghiệp khác, xâm phạm bí mật kinh doanh… ⇒ cần phê phán, lên án, ngăn chặn.
- 5Mạch nhớ: nhiều chủ thể độc lập → tranh đua giành ưu thế → làm tốt hơn đối thủ (lành mạnh) chứ không làm hại đối thủ (không lành mạnh).
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ để xem phố tạp hoá của chị A: lúc một mình một chợ, khi siêu thị và hai tiệm mới mở ra, khi chị A cạnh tranh bằng giá tốt hơn, hàng tốt hơn, và khi một tiệm chơi xấu bằng cách chê bai đối thủ — cảnh cuối so sánh hai con đường. Bấm "🎮 Tự phân loại" rồi kéo từng hành vi vào ô "Lành mạnh" hoặc "Không lành mạnh"; có một thẻ bẫy không phải cạnh tranh kinh tế.
Phố H chỉ có tiệm tạp hoá của chị A.
1 🏁 Cạnh tranh là gì
Cần nhớ
- ✦Cạnh tranh kinh tế là sự tranh đua giữa các chủ thể kinh tế nhằm có được những ưu thế trong sản xuất, tiêu thụ hàng hoá, qua đó thu được lợi ích tối đa.
- ✦Ba chữ khoá của định nghĩa: ai (các chủ thể kinh tế) · giành gì (ưu thế trong sản xuất, tiêu thụ) · để làm gì (lợi ích tối đa).
- ✦Ưu thế giành được bằng: món hàng chất lượng hơn, độc đáo hơn, giá hợp lí hơn; và bằng việc giành điều kiện thuận lợi — đầu bếp giỏi, nguồn nguyên liệu ngon, công nghệ mới, thợ giỏi (ví dụ các nhà hàng ở phố B trong SGK).
- ✦Cạnh tranh diễn ra cả giữa những chủ thể bán mặt hàng khác nhau (giành khách, giành vốn, giành lao động), không chỉ giữa người bán cùng một loại hàng.
Không ai tranh khách ⇒ chủ tiệm ít động lực đổi mới: giá giữ cao, hàng ít loại, phục vụ sao cũng được — khách đành chịu.
Muốn giữ khách phải giá tốt hơn, hàng tốt hơn, phục vụ chu đáo hơn. Các tiệm cùng lớn lên, người mua được lợi.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Cạnh tranh chỉ diễn ra giữa những người bán cùng một loại hàng" — sai. Các chủ thể kinh doanh mặt hàng khác nhau vẫn tranh đua giành khách, vốn, lao động, nguyên liệu.
- ✦"Cạnh tranh chỉ có ở nơi kinh tế thị trường phát triển" — sai. Ở đâu có nhiều chủ thể kinh tế độc lập, có lợi ích khác nhau là có cạnh tranh.
- ✦Hai lớp thi kéo co, hai đội bóng thi đấu cũng là "tranh đua" nhưng không phải cạnh tranh kinh tế: không có chủ thể kinh tế giành ưu thế sản xuất, tiêu thụ hàng hoá.
2 🧭 Vì sao có cạnh tranh
Cần nhớ
- ✦Thứ nhất: có nhiều chủ sở hữu là những đơn vị kinh tế độc lập, tự do trong sản xuất kinh doanh, có điều kiện sản xuất và lợi ích khác nhau ⇒ phải tìm cho mình lợi thế để có chỗ đứng trên thị trường.
- ✦Thứ hai: mỗi chủ thể buộc phải dùng nguồn lực của mình hiệu quả nhất; điều kiện sản xuất khác nhau ⇒ năng suất, chất lượng khác nhau ⇒ cạnh tranh về giá cả và chất lượng sản phẩm.
- ✦Kết luận SGK: để giành điều kiện thuận lợi, tránh rủi ro, bất lợi trong sản xuất, trao đổi, cạnh tranh giữa các chủ thể kinh tế là điều tất yếu.
Trường hợp Công ty H (SGK): từ nguyên nhân đến hành động
| Bước | Chuyện xảy ra | Thuộc ý nào của bài |
|---|---|---|
| 1 | Nhiều công ty trong và ngoài nước tung áo sơ mi mẫu mới, vải đẹp, giá hấp dẫn | Nhiều chủ thể độc lập, tự do kinh doanh |
| 2 | Doanh thu của Công ty H sụt giảm | Điều kiện sản xuất khác nhau ⇒ ưu thế khác nhau |
| 3 | H tìm nguồn vải mới, dùng công nghệ mới, trả lương cao tuyển nhà thiết kế giỏi | Phải dùng nguồn lực hiệu quả nhất, giành điều kiện thuận lợi |
| 4 | Ra sản phẩm mới, chiếm lĩnh lại thị trường | Vai trò của cạnh tranh: động lực đổi mới |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Nguyên nhân của cạnh tranh không phải "do Nhà nước bắt buộc các doanh nghiệp thi đua" hay "do người kinh doanh thích hơn thua" — mà do nhiều chủ sở hữu độc lập với lợi ích khác nhau.
- ✦Đề hay đổi "điều kiện sản xuất và lợi ích khác nhau" thành "giống nhau". Có lợi ích khác nhau mới phải tranh đua.
3 🚀 Vai trò của cạnh tranh
Cần nhớ
- ✦Cạnh tranh tạo động lực cho sự phát triển: các chủ thể không ngừng ứng dụng kĩ thuật công nghệ, nâng cao trình độ người lao động, phân bổ linh hoạt các nguồn lực, hướng tới điều kiện sản xuất tốt nhất để thu lợi nhuận cao nhất.
- ✦Nhờ đó: thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển, không ngừng hoàn thiện nền kinh tế thị trường, thúc đẩy năng lực thoả mãn nhu cầu của xã hội.
- ✦Ở tầm quốc gia (thông tin SGK): Việt Nam dùng lợi thế cạnh tranh để chuyển dần từ ngành dùng nhiều lao động rẻ, tài nguyên sẵn có sang ngành công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn.
Cạnh tranh mang lại gì cho từng bên
| Với ai | Cạnh tranh lành mạnh giúp gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Doanh nghiệp | Buộc đổi mới công nghệ, cải tiến sản phẩm, quản lí; lớn mạnh hơn | Tổng công ty May G mua thiết bị may tiên tiến nhất để cạnh tranh với thương hiệu thế giới |
| Người lao động | Được nâng cao trình độ, có lương, thưởng tốt hơn | Công ty M trả lương, thưởng cao hơn đối thủ để giữ người giỏi |
| Người tiêu dùng | Có hàng tốt hơn, rẻ hơn, nhiều lựa chọn, được chăm sóc chu đáo | Tập đoàn X ra điện thoại tính năng nổi trội |
| Nền kinh tế | Phân bổ nguồn lực vào nơi dùng hiệu quả; lực lượng sản xuất phát triển | Chuyển dần sang ngành giá trị gia tăng cao |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Muốn cạnh tranh thành công, điều quan trọng là làm cho đối thủ suy yếu" — sai. Cạnh tranh lành mạnh là làm mình tốt hơn; tìm cách làm hại đối thủ là không lành mạnh.
- ✦Khuyến khích nhân viên thi đua (thưởng theo số lượng, chất lượng sản phẩm, theo doanh số) là động lực, không tự nó là cạnh tranh không lành mạnh; chỉ khi dùng thủ đoạn trái luật, trái đạo đức mới là không lành mạnh.
4 🚫 Cạnh tranh không lành mạnh
Cần nhớ
- ✦Cạnh tranh không lành mạnh là những hành vi trái với quy định của pháp luật, các nguyên tắc thiện chí, trung thực, tập quán thương mại, các chuẩn mực khác trong kinh doanh.
- ✦Biểu hiện SGK nêu: chỉ dẫn gây nhầm lẫn, gièm pha doanh nghiệp khác, gây rối loạn hoạt động của doanh nghiệp khác, xâm phạm bí mật kinh doanh…
- ✦Hậu quả: có thể gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác hoặc người tiêu dùng, tổn hại môi trường kinh doanh, tác động xấu đến đời sống xã hội ⇒ cần bị phê phán, lên án và ngăn chặn.
- ✦Khoản 6 Điều 3 Luật Cạnh tranh năm 2018: "Hành vi cạnh tranh không lành mạnh là hành vi của doanh nghiệp trái với nguyên tắc thiện chí, trung thực, tập quán thương mại và các chuẩn mực khác trong kinh doanh, gây thiệt hại hoặc có thể gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác."
Lành mạnh hay không — nhìn vào CÁCH giành ưu thế
| Hành vi | Lành mạnh? | Vì sao |
|---|---|---|
| Đầu tư máy móc mới để hạ giá thành, nâng chất lượng | ✅ Lành mạnh | Làm mình tốt hơn, khách được lợi |
| Chăm sóc, ưu đãi khách hàng, tạo sự tin tưởng (Công ty K) | ✅ Lành mạnh | Giành khách bằng chất lượng và dịch vụ |
| Quảng cáo chê sản phẩm đối thủ không có căn cứ (Công ty X) | ❌ Không lành mạnh | Gièm pha, đưa thông tin sai về doanh nghiệp khác |
| Quảng cáo khuếch đại ưu điểm sản phẩm của mình (doanh nghiệp A) | ❌ Không lành mạnh | Thông tin không trung thực, gây nhầm lẫn cho người mua |
| Tìm cách mua thông tin chiến lược kinh doanh của đối thủ (doanh nghiệp D) | ❌ Không lành mạnh | Xâm phạm bí mật kinh doanh |
| Dựa vào tiềm lực tài chính bán thấp hơn nhiều giá thị trường để loại đối thủ (doanh nghiệp Z) | ❌ Không lành mạnh | Mục đích loại bỏ đối thủ, không phải phục vụ khách lâu dài; làm rối loạn thị trường |
Dạng bài
Xét một hành vi cạnh tranh là lành mạnh hay không
- 1 Gạch ai làm và làm gì: có phải chủ thể kinh tế tranh đua giành ưu thế sản xuất, tiêu thụ không? (Không phải ⇒ không bàn cạnh tranh kinh tế.)
- 2 Hỏi: chủ thể đó làm mình tốt hơn (công nghệ, chất lượng, giá, dịch vụ, người giỏi) hay làm hại người khác (chê bai, nói sai, lấy trộm bí mật, phá rối, lừa khách)?
- 3 Soi bốn chuẩn: pháp luật · thiện chí · trung thực · tập quán thương mại. Trái một chuẩn là không lành mạnh.
- 4 Kết luận và nêu ai bị thiệt (doanh nghiệp khác, người tiêu dùng, môi trường kinh doanh) + thái độ đúng: ủng hộ hay phê phán, ngăn chặn.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "công ty mới, cần quảng bá" rồi vội cho là chuyện bình thường. Quảng bá thì được, nhưng chê bai đối thủ không căn cứ là gièm pha.
Công ty V mới thành lập, quảng cáo đệm cao su trên mạng, luôn chê đệm lò xo của hãng khác "dễ gãy", đệm mút "mau xẹp" mà không có căn cứ. Hành vi của V có phải cạnh tranh lành mạnh không?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Giá thấp chưa chắc là không lành mạnh: hạ giá nhờ công nghệ tốt, quản lí giỏi là lành mạnh; bán thấp hơn nhiều giá thị trường nhằm loại bỏ đối thủ mới là không lành mạnh.
- ✦Đề hay hỏi hậu quả: cạnh tranh không lành mạnh hại cả người tiêu dùng và môi trường kinh doanh, không chỉ hại "doanh nghiệp bị chê".
- ✦"Muốn cạnh tranh lành mạnh cần tôn trọng đối thủ" — đúng. Tôn trọng đối thủ là một biểu hiện của thiện chí trong kinh doanh.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Cạnh tranh là gì
- 1Nhận biết
Cạnh tranh kinh tế là sự tranh đua giữa các chủ thể kinh tế nhằm
- 2Thông hiểu
Trên phố B, các nhà hàng tranh nhau thuê đầu bếp giỏi, tìm nguồn nguyên liệu ngon, gia vị độc đáo. Các nhà hàng làm vậy để
- 3Nhận biết Qua cạnh tranh, các chủ thể kinh tế mong thu được lợi ích .
- 4Thông hiểu
Trường hợp nào sau đây KHÔNG phải là cạnh tranh kinh tế?
Nguyên nhân dẫn đến cạnh tranh
- 1Nhận biết
Nguyên nhân dẫn đến cạnh tranh là do sự tồn tại của nhiều chủ sở hữu với tư cách là những đơn vị kinh tế
- 2Thông hiểu
Công ty H may áo sơ mi nữ bị giảm doanh thu vì nhiều hãng khác tung mẫu mới đẹp, giá hấp dẫn. Điều này cho thấy
- 3Thông hiểu
Chị A mở tiệm tạp hoá ở phố H được ba năm thì trên phố mở thêm một siêu thị và hai tiệm tạp hoá. Việc làm nào của chị A thể hiện cạnh tranh đúng hướng?
- 4Thông hiểu
Bấm theo đúng diễn biến trong trường hợp Công ty H (SGK):
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
Vai trò của cạnh tranh
- 1Nhận biết
Vai trò của cạnh tranh trong nền kinh tế là
- 2Thông hiểu
Tổng công ty May G đầu tư mua thiết bị may tiên tiến nhất để cạnh tranh với các thương hiệu nổi tiếng thế giới. Trường hợp này thể hiện vai trò nào của cạnh tranh?
- 3Vận dụng
Ông H, trưởng phòng tổ chức Công ty M, nghiên cứu chế độ đãi ngộ của các đối thủ rồi đề xuất mức lương, thưởng cao hơn hẳn cho nhân viên có nhiều đóng góp. Vì sao Công ty M nên làm vậy?
- 4Thông hiểu
Tập đoàn X đưa ra điện thoại mới có tính năng nổi trội hơn các sản phẩm đang bán. Người tiêu dùng được lợi gì từ cạnh tranh trong trường hợp này?
Cạnh tranh không lành mạnh
- 1Nhận biết
Hành vi nào sau đây là biểu hiện của cạnh tranh không lành mạnh?
- 2Thông hiểu
Doanh nghiệp D tìm mọi cách mua được thông tin chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp Y — đối thủ trực tiếp. Hành vi của D là
- 3Vận dụng
Nhờ tiềm lực tài chính lớn, doanh nghiệp Z bán sản phẩm thấp hơn nhiều giá thị trường để loại bỏ các đối thủ. Nhận định nào đúng?
- 4Vận dụng
Công ty N thưởng cho công nhân theo số lượng, chất lượng sản phẩm và thưởng nhân viên bán hàng theo doanh số. Chị Y lo cách làm này gây cạnh tranh không lành mạnh. Ý kiến nào giải đáp đúng?
- 5Thông hiểu
Đúng hay sai?
a)Cạnh tranh chỉ diễn ra giữa những người cùng bán một loại hàng hoá.
b)Muốn cạnh tranh thành công, điều quan trọng nhất là làm cho đối thủ suy yếu.
c)Muốn cạnh tranh lành mạnh, cần phải tôn trọng đối thủ.
d)Cạnh tranh lành mạnh thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm.
- 6Vận dụng
Thấy một cửa hàng trên mạng bán mỹ phẩm kèm lời quảng cáo "hàng bên khác đều là hàng giả" mà không có căn cứ, bạn K nên làm gì cho phù hợp?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Khi quảng cáo, doanh nghiệp A luôn đưa thông tin khuếch đại ưu điểm sản phẩm của mình so với các sản phẩm cùng loại đang bán. Hành vi của A
- 2Thông hiểu
Công ty K luôn tạo sự thân thiện, tin tưởng của khách hàng bằng sản phẩm chất lượng cao kết hợp quan tâm, chăm sóc, ưu đãi khách. Công ty K đang
- 3Vận dụng
Ở xã M có ba cơ sở làm bún. Cơ sở của anh T đầu tư máy làm bún khép kín nên giá thành giảm, bún sạch hơn; hai cơ sở kia cũng mua máy theo. Một năm sau, người dân mua được bún sạch với giá rẻ hơn. Trường hợp này cho thấy
- 4Vận dụng
Chị P bán trà sữa thuê người viết hàng loạt đánh giá một sao, bịa chuyện "có tóc trong cốc" cho quán đối diện. Hành vi của chị P gây hậu quả gì?
Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)
- 1Vận dụng
Tình huống: Công ty V mới thành lập, sản xuất đệm cao su. Để nhiều người biết đến, công ty mở kênh quảng cáo trên mạng xã hội, luôn đề cao đệm của mình và chê đệm lò xo của các hãng khác "dễ gãy", đệm mút "mau xẹp" mà không đưa ra căn cứ nào. Một số cửa hàng đệm lò xo bị khách hỏi vặn, doanh thu giảm. Hiệp hội người tiêu dùng đề nghị cơ quan quản lí xem xét.
a)Hành vi quảng cáo của Công ty V là cạnh tranh không lành mạnh vì gièm pha sản phẩm của doanh nghiệp khác mà không có căn cứ.
b)Hành vi của Công ty V chỉ gây thiệt hại cho các cửa hàng đệm lò xo, không ảnh hưởng tới người tiêu dùng.
c)Vì là công ty mới thành lập, Công ty V được phép chê sản phẩm của đối thủ để quảng bá thương hiệu.
d)Đề nghị của hiệp hội người tiêu dùng là việc làm góp phần ngăn chặn cạnh tranh không lành mạnh.
- 2Thông hiểu
Thông tin (theo SGK): Để phát huy lợi thế cạnh tranh trong hội nhập, Việt Nam trước hết tập trung vào các ngành có lợi thế sẵn có về tài nguyên, lao động rẻ như nông sản, khoáng sản, dệt may, giày dép, đồ gỗ — giai đoạn tích luỹ vốn. Sau đó chuyển dần sang công nghiệp chế biến có trình độ công nghệ khá, rồi từng bước sang các ngành dùng lao động trình độ cao, công nghệ tiên tiến như đồ điện gia dụng, lắp ráp điện tử, công nghệ thông tin, chế tạo máy nhằm nâng cao giá trị gia tăng.
a)Thông tin cho thấy cạnh tranh thúc đẩy phân bổ nguồn lực sang những ngành có giá trị gia tăng cao hơn.
b)Ở giai đoạn đầu, Việt Nam tập trung vào ngành công nghệ thông tin, chế tạo máy để tích luỹ vốn.
c)Muốn chuyển sang ngành dùng lao động trình độ cao, cần nâng cao trình độ người lao động — một biểu hiện vai trò của cạnh tranh.
d)Thông tin cho thấy cạnh tranh chỉ diễn ra giữa các doanh nghiệp trong nước với nhau.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay cho một hành vi của doanh nghiệp (quảng cáo, hạ giá, tuyển người, mua thông tin) rồi hỏi lành mạnh hay không, hoặc hỏi vai trò của cạnh tranh qua một ví dụ đổi mới công nghệ.
- •Phần II hay cho tình huống quảng cáo gièm pha / bán phá giá hoặc đoạn thông tin về lợi thế cạnh tranh; ý sai thường đổi chủ thể bị thiệt, thêm chữ "chỉ", hoặc lấy lí do "mới thành lập", "giá rẻ" để biện minh.
- •Bài này nối với bài 2 (cung – cầu: cạnh tranh làm cung tăng, giá giảm), bài 7 (đạo đức kinh doanh: trung thực, tôn trọng đối thủ) và lớp 12 bài 2 (hội nhập kinh tế quốc tế: cạnh tranh trên thị trường thế giới).
Cung – cầu trong nền kinh tế thị trường