Kinh tế và pháp luật lớp 11
Bài 7 · Cơ bản

Đạo đức kinh doanh

Nói được đạo đức kinh doanh là gì, nhận ra năm phẩm chất biểu hiện của nó trong một tình huống, chỉ ra hành vi vi phạm và giải thích vì sao kinh doanh có đạo đức mang lại lợi ích cho doanh nghiệp, khách hàng, người lao động và nền kinh tế.

Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 11 (bộ thống nhất): Bài 7

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Đạo đức kinh doanh = tập hợp các nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức cơ bản biểu hiện trong lĩnh vực kinh doanh, có tác dụng điều chỉnh, đánh giá, hướng dẫn hành vi của các chủ thể kinh doanh.
  • 2Chủ thể kinh doanh gồm cả chủ doanh nghiệp lẫn nhân viên, người lao động — không riêng gì "ông chủ".
  • 3Năm phẩm chất biểu hiện: trách nhiệm (làm tốt nhiệm vụ, tuân thủ pháp luật, bảo vệ môi trường) · trung thực (giữ chữ tín, công bằng, liêm chính) · nguyên tắc (đúng quy định của đơn vị, giữ bí mật) · tôn trọng con người (nhân viên, khách hàng, đối thủ) · gắn kết các lợi ích (doanh nghiệp – khách hàng – xã hội).
  • 4Vai trò: điều chỉnh hành vi theo hướng tích cực · nâng chất lượng, uy tín doanh nghiệp · làm hài lòng khách hàng · tạo sự vững mạnh của nền kinh tế.
  • 5Mạch nhớ: chuẩn mực → hành vi đúng → khách tin → uy tín → lợi nhuận bền vững. "Một lần bất tín, vạn lần bất tin": đạo đức và lợi nhuận không mâu thuẫn.

👀 Nhìn là hiểu

Bấm ▶ để xem cửa hàng dựng trên năm cột phẩm chất, chị chủ giữ chữ tín làm thước uy tín tăng, còn công ty dán tem giả thì gãy cột "Trung thực" và mất khách. Cảnh cuối so sánh hai đường số khách (số liệu minh hoạ). Bấm "🎮 Tự xếp": kéo từng việc làm vào "Biểu hiện đạo đức kinh doanh" hoặc "Vi phạm đạo đức kinh doanh" — xếp đúng thì cột phẩm chất tương ứng sáng lên; có một thẻ không thuộc ô nào.

Tiệm áo dài QUY TÍN🧑🧑khách: 2Uy tín

Trách nhiệm: làm tốt việc, đúng pháp luật, giữ môi trường.

1 🧭 Đạo đức kinh doanh là gì

Cần nhớ

  • ✦Đạo đức kinh doanh là tập hợp các nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức cơ bản được biểu hiện cụ thể trong các lĩnh vực kinh doanh, có tác dụng điều chỉnh, đánh giá, hướng dẫn hành vi của các chủ thể trong kinh doanh.
  • ✦Ba tác dụng nhớ bằng ba động từ: điều chỉnh (uốn hành vi cho đúng) · đánh giá (làm thước đo khen – chê, kiểm điểm) · hướng dẫn (chỉ ra nên làm gì).
  • ✦Ví dụ SGK: Ngân hàng A yêu cầu mọi nhân viên tuân thủ quy trình và pháp luật, liêm chính, giữ chữ tín, bảo mật thông tin, chăm chỉ, sáng tạo — và lấy đó làm cơ sở kiểm điểm, đánh giá từng nhân viên.
  • ✦Ngày 19 tháng 5 năm 2022, VCCI công bố 6 quy tắc đạo đức doanh nhân Việt Nam: tạo giá trị cho xã hội · tuân thủ pháp luật · minh bạch, công bằng, liêm chính · sáng tạo, hợp tác, cùng phát triển · tôn trọng thiên nhiên, bảo vệ môi trường · yêu nước, có trách nhiệm với xã hội và gia đình.
⚖️ Pháp luật trong kinh doanh

Do Nhà nước ban hành, bắt buộc mọi chủ thể; vi phạm thì bị xử lí theo pháp luật.

🧭 Đạo đức kinh doanh

Chuẩn mực tự giác, rộng hơn pháp luật (tận tâm, tôn trọng đối thủ, giữ chữ tín…); vi phạm thì bị chê trách, mất uy tín. Tuân thủ pháp luật là một phần của trách nhiệm.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Đạo đức kinh doanh chỉ đề cập đến chủ cơ sở kinh doanh" — sai: nó điều chỉnh mọi chủ thể trong kinh doanh, kể cả nhân viên, người lao động (như nhân viên Ngân hàng A).
  • ✦Đề hay đổi một trong ba tác dụng: "điều chỉnh, đánh giá, trừng phạt" — sai, trừng phạt là việc của pháp luật.

2 🏛️ Biểu hiện của đạo đức kinh doanh

Năm phẩm chất — biểu hiện đúng · hành vi vi phạm

Phẩm chấtBiểu hiện (SGK)Ví dụ thực hiện đúngHành vi vi phạm
Trách nhiệmHoàn thành tốt nhiệm vụ; tạo giá trị cho doanh nghiệp, xã hội; tuân thủ pháp luật, tôn trọng thiên nhiên, bảo vệ môi trườngCông ty X (xi măng) đầu tư hàng chục tỉ đồng lắp hệ thống lọc bụi, bảo vệ sức khoẻ người lao động và cư dânXả bụi, nước thải chưa xử lí; dùng nguyên liệu quá hạn để sản xuất
Trung thựcGiữ chữ tín trong kinh doanh, công bằng, liêm chínhNhân viên Ngân hàng A liêm chính, giữ chữ tín với đối tác và khách hàngCông ty G dán tem "Hàng Việt Nam chất lượng cao" lên hàng ngoại kém chất lượng
Nguyên tắcThực hiện đúng quy định của đơn vị, đảm bảo bí mậtNhân viên ngân hàng giữ kín thông tin khách hàngCô X bán thông tin bí mật về công nghệ mới của công ty cho đối tác để lấy tiền
Tôn trọng con ngườiTôn trọng, bảo đảm quyền lợi nhân viên; tôn trọng khách hàng; tôn trọng đối thủ cạnh tranhMùa dịch COVID-19, nhiều công ty trợ cấp công nhân nuôi con nhỏ, cho vay tiêu dùng không lãiNợ lương, ép làm thêm giờ; nói xấu, bôi nhọ đối thủ
Gắn kết các lợi íchGắn lợi ích doanh nghiệp với lợi ích khách hàng và xã hộiDoanh nghiệp T theo mô hình "sản xuất xanh": vừa có lãi vừa giữ môi trườngChạy theo lãi trước mắt, đẩy thiệt hại sang khách hàng, cộng đồng

Cần nhớ

  • ✦Đạo đức kinh doanh biểu hiện thông qua năm phẩm chất: trách nhiệm, trung thực, nguyên tắc, tôn trọng con người, gắn kết các lợi ích.
  • ✦Một hành vi có thể thể hiện nhiều phẩm chất cùng lúc: Công ty X lắp lọc bụi vừa là trách nhiệm (tuân thủ pháp luật môi trường) vừa là gắn kết lợi ích (doanh nghiệp – cư dân). Đề thường hỏi phẩm chất nổi bật nhất.
  • ✦Phê phán vi phạm đạo đức kinh doanh: gian dối về chất lượng, nguồn gốc; bán bí mật; coi thường sức khoẻ khách hàng, người lao động; hại môi trường.

Dạng bài

Nhận diện phẩm chất (hoặc vi phạm) trong một tình huống kinh doanh

  1. 1 Gạch ai làm (chủ doanh nghiệp, nhân viên, công ty) và làm gì.
  2. 2 Hỏi: việc đó tốt hay hại cho khách hàng, người lao động, đối tác, môi trường? Hại ⇒ vi phạm; tốt ⇒ biểu hiện.
  3. 3 Đối chiếu từ khoá: giữ chữ tín, công bằng ⇒ trung thực · bí mật, quy định đơn vị ⇒ nguyên tắc · môi trường, pháp luật, làm tốt nhiệm vụ ⇒ trách nhiệm · quyền lợi nhân viên, khách, đối thủ ⇒ tôn trọng con người · lợi ích chung doanh nghiệp – xã hội ⇒ gắn kết lợi ích.
  4. 4 Kết luận kèm lí do: nêu đúng một phẩm chất bị giữ hoặc bị vi phạm.

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "nguyên liệu vẫn thơm ngon, bỏ đi thì lỗ" rồi kết luận dùng tiếp là "hợp lí về kinh tế" — bỏ qua quyền lợi, sức khoẻ khách hàng.

🍪
Làm mẫu

Xí nghiệp bánh kẹo có lô nguyên liệu đã quá hạn ghi trên bao bì nhưng vẫn thơm, đẹp. Anh C đề nghị giám đốc không dùng lô này. Việc làm của anh C phù hợp hay vi phạm đạo đức kinh doanh?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Nhầm trung thực với nguyên tắc: "giữ chữ tín, liêm chính" là trung thực; "đúng quy định đơn vị, giữ bí mật" là nguyên tắc. Bán bí mật công nghệ ⇒ vi phạm nguyên tắc trước hết.
  • ✦"Tôn trọng con người" gồm cả đối thủ cạnh tranh, không chỉ khách hàng và nhân viên.
  • ✦Khen thưởng, giải "Hàng Việt Nam chất lượng cao" do người tiêu dùng bình chọn là kết quả của đạo đức kinh doanh (Công ty V), không phải bản thân một phẩm chất.

3 📈 Vai trò của đạo đức kinh doanh

Cần nhớ

  • ✦Thực hiện tốt đạo đức kinh doanh góp phần điều chỉnh hành vi của chủ thể kinh doanh theo hướng tích cực, nâng cao chất lượng và uy tín doanh nghiệp, làm hài lòng khách hàng, đồng thời tạo nên sự vững mạnh của nền kinh tế.
  • ✦Ví dụ SGK: chị Q, chủ cửa hàng áo dài, tối muộn vẫn đến tận khách sạn giải quyết thắc mắc của khách nước ngoài ⇒ khách viết bài khen, giới thiệu ⇒ cửa hàng thành thương hiệu uy tín, đông khách, doanh thu, lợi nhuận tăng.
  • ✦Mùa dịch COVID-19, doanh nghiệp trợ cấp, cho công nhân vay không lãi ⇒ công nhân vượt khó, gắn bó với doanh nghiệp, cùng phục hồi sản xuất ngay khi dịch được kiểm soát.

Ai được lợi khi kinh doanh có đạo đức

Đối tượngLợi íchVí dụ
Doanh nghiệpUy tín, thương hiệu, khách quay lại ⇒ lợi nhuận bền vững; tạo môi trường kinh doanh lành mạnhCửa hàng chị Q ngày càng đông khách
Khách hàngĐược tôn trọng, sản phẩm an toàn, đúng chất lượng, được bồi thường khi có lỗiHãng ô tô thu hồi xe lỗi động cơ, bồi thường thoả đáng
Người lao độngQuyền lợi được bảo đảm ⇒ cam kết, tận tâm, gắn bó với doanh nghiệpCông nhân được trợ cấp mùa dịch
Xã hội, nền kinh tếMôi trường sống được bảo vệ; nền kinh tế vững mạnh, phát triển bền vữngCông ty X được địa phương đánh giá đi đầu bảo vệ môi trường

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Giữ đạo đức kinh doanh và thực hiện mục tiêu lợi nhuận luôn mâu thuẫn" — sai: đạo đức tạo uy tín, uy tín mang lại khách hàng và lợi nhuận lâu dài. Cái mâu thuẫn là đạo đức với lãi bất chính trước mắt.
  • ✦Đạo đức kinh doanh có lợi không chỉ cho doanh nghiệp: cả khách hàng, người lao động, xã hội. Phương án chỉ nêu một bên thường là phương án thiếu.
  • ✦"Một lần bất tín, vạn lần bất tin": một lần gian dối có thể làm mất niềm tin mà nhiều năm mới gây dựng được.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🧭

Đạo đức kinh doanh là gì

  1. 1
    Nhận biết

    Đạo đức kinh doanh là tập hợp các nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức cơ bản biểu hiện trong lĩnh vực kinh doanh, có tác dụng

  2. 2
    Thông hiểu

    Ngân hàng K lấy bộ chuẩn mực ứng xử (liêm chính, giữ chữ tín, bảo mật thông tin…) làm căn cứ kiểm điểm cuối năm từng nhân viên. Bộ chuẩn mực đang phát huy tác dụng nào rõ nhất?

  3. 3
    Thông hiểu

    Ông D cho rằng: "Đạo đức kinh doanh chỉ là chuyện của giám đốc, nhân viên làm theo lệnh là đủ." Nhận định nào đúng?

  4. 4
    Nhận biết Ngày 19 tháng 5 năm 2022, VCCI công bố và phát động thực hiện quy tắc đạo đức doanh nhân Việt Nam.
🏛️

Nhận ra phẩm chất và vi phạm

  1. 1
    Nhận biết

    "Giữ chữ tín trong kinh doanh, công bằng, liêm chính" là biểu hiện của phẩm chất nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Nhà máy giấy P đầu tư hệ thống xử lí nước thải đạt chuẩn trước khi xả ra sông, dù chi phí lớn. Việc làm này thể hiện nổi bật phẩm chất

  3. 3
    Thông hiểu

    Chị X là kĩ sư của công ty Y, đã bán bản thiết kế sản phẩm mới chưa công bố cho một công ty khác để nhận tiền. Chị X vi phạm trước hết phẩm chất nào?

  4. 4
    Thông hiểu

    Cửa hàng H nhập bột giặt ngoại kém chất lượng, dán nhãn "Hàng Việt Nam chất lượng cao" để bán giá cao. Nhận xét nào đúng?

  5. 5
    Vận dụng

    Thấy một lô bơ đã quá hạn ghi trên bao bì nhưng còn thơm, anh C đề nghị giám đốc xí nghiệp không dùng để làm bánh. Đánh giá nào đúng nhất?

📈

Vai trò của đạo đức kinh doanh

  1. 1
    Nhận biết

    Theo SGK, đâu KHÔNG phải là vai trò của việc thực hiện tốt đạo đức kinh doanh?

  2. 2
    Thông hiểu

    Chị Q, chủ tiệm áo dài, tối muộn vẫn đến tận nơi giải quyết phàn nàn của khách. Khách viết bài khen, tiệm đông khách hơn. Trường hợp này cho thấy đạo đức kinh doanh giúp

  3. 3
    Thông hiểu

    Mùa dịch, công ty may N cho công nhân vay không lãi và trợ cấp người nuôi con nhỏ. Hết dịch, hầu hết công nhân quay lại làm ngay. Lợi ích nổi bật với người lao động và doanh nghiệp là

  4. 4
    Thông hiểu

    Xếp theo đúng mạch "đạo đức tạo ra lợi nhuận bền vững":

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  5. 5
    Vận dụng

    Anh B mở quán ăn, nói: "Muốn lãi thì phải bớt đạo đức: dùng nguyên liệu rẻ, khách đâu biết." Ý kiến phản bác thuyết phục nhất là

⚖️

Tình huống tổng hợp

  1. 1
    Thông hiểu

    Siêu thị H luôn kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc mọi hàng hoá nhập vào. Đúng hay sai?

    a)Việc làm của siêu thị H bảo vệ quyền lợi, sức khoẻ khách hàng.

    b)Truy xuất nguồn gốc chỉ tốn chi phí, không mang lại lợi ích gì cho siêu thị.

    c)Việc làm này thể hiện phẩm chất trách nhiệm và trung thực trong kinh doanh.

    d)Đạo đức kinh doanh của siêu thị chỉ do giám đốc thực hiện, nhân viên kiểm hàng không liên quan.

  2. 2
    Vận dụng

    Hãng xe máy V phát hiện lỗi ở bộ phanh của một mẫu xe đã bán, liền thông báo thu hồi, sửa miễn phí và bồi thường cho khách. Vai trò nào của đạo đức kinh doanh thể hiện rõ nhất?

  3. 3
    Vận dụng

    Doanh nghiệp T chuyển sang "sản xuất xanh": dùng nguyên liệu tái chế, giảm khí thải, giá thành tăng nhẹ nhưng được khách hàng ưa chuộng. Phẩm chất nổi bật là

  4. 4
    Thông hiểu

    Tiệm bánh S bị phát hiện bán bánh để lâu ngày gắn nhãn "mới ra lò". Sau tin đó, dù xin lỗi và giảm giá, tiệm vẫn vắng khách nhiều tháng. Câu nào nói đúng bài học?

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Giám đốc công ty M chỉ đạo nhân viên tung tin sai lệch rằng sản phẩm của đối thủ có chất gây hại để giành khách. Hành vi này vi phạm phẩm chất nào của đạo đức kinh doanh?

  2. 2
    Thông hiểu

    Anh K là nhân viên bán hàng điện máy, luôn tư vấn đúng công suất, ưu nhược điểm sản phẩm, kể cả khi khách chọn loại rẻ hơn. Anh K thể hiện phẩm chất

  3. 3
    Vận dụng

    Công ty thực phẩm Q bị phát hiện dùng chất bảo quản vượt mức cho phép. Ông chủ nói: "Công ty lãi cao, nộp thuế đủ, vậy là có đạo đức." Nhận xét nào đúng?

  4. 4
    Vận dụng

    Để vận động người thân (bố mẹ bán hàng tạp hoá) thực hiện đạo đức kinh doanh, việc làm nào phù hợp nhất?

✅

Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)

  1. 1
    Vận dụng

    Tình huống: Công ty bánh kẹo M nhập một lô bột và bơ đã quá hạn ghi trên bao bì. Phó giám đốc đề nghị vẫn dùng vì "hương vị vẫn thơm, màu vẫn đẹp, bỏ đi thì lỗ". Chị L, trưởng ca sản xuất, phản đối và báo cáo giám đốc, đề nghị huỷ lô nguyên liệu. Giám đốc đồng ý huỷ, đồng thời siết lại khâu kiểm tra nguyên liệu đầu vào.

    a)Đề nghị của phó giám đốc là phù hợp đạo đức kinh doanh vì giúp công ty tránh lỗ.

    b)Chị L, dù chỉ là trưởng ca, cũng là chủ thể thực hiện đạo đức kinh doanh.

    c)Việc giám đốc siết khâu kiểm tra nguyên liệu góp phần nâng cao chất lượng và uy tín của công ty.

    d)Huỷ lô nguyên liệu chỉ có lợi cho khách hàng, hoàn toàn không có lợi cho công ty M.

  2. 2
    Thông hiểu

    Thông tin: Ngày 19 tháng 5 năm 2022, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) công bố và phát động thực hiện 6 quy tắc đạo đức doanh nhân Việt Nam: Tạo giá trị cho xã hội; Tuân thủ pháp luật; Minh bạch, công bằng, liêm chính; Sáng tạo, hợp tác, cùng phát triển; Tôn trọng thiên nhiên, bảo vệ môi trường; Yêu nước, có trách nhiệm với xã hội và gia đình.

    a)Các quy tắc trên là văn bản pháp luật, doanh nhân vi phạm sẽ bị xử phạt hành chính.

    b)Quy tắc "Minh bạch, công bằng, liêm chính" gần với phẩm chất trung thực trong SGK.

    c)Quy tắc "Tôn trọng thiên nhiên, bảo vệ môi trường" gắn với phẩm chất trách nhiệm.

    d)Các quy tắc chỉ nhằm giúp doanh nhân tăng lợi nhuận, không liên quan đến xã hội.

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I hay cho một việc làm của doanh nghiệp, nhân viên rồi hỏi thể hiện / vi phạm phẩm chất nào (trung thực ↔ nguyên tắc hay bị đảo) hoặc vai trò nào của đạo đức kinh doanh.
  • •Phần II hay cho tình huống doanh nghiệp đứng trước "lãi trước mắt" (nguyên liệu quá hạn, hàng giả nhãn) hoặc đoạn thông tin về quy tắc đạo đức doanh nhân; ý sai thường đổi "một phần" thành "hoàn toàn", hoặc coi chuẩn mực đạo đức là luật.
  • •Bài này nối với bài 1 (cạnh tranh lành mạnh — tôn trọng đối thủ), bài 6 (năng lực người kinh doanh) và bài 8 (văn hoá tiêu dùng — phía người mua); lên lớp 12 nối với trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Văn hoá tiêu dùng