Văn hoá tiêu dùng
Giải thích vì sao tiêu dùng là "đơn đặt hàng" của xã hội với sản xuất, nói được văn hoá tiêu dùng là gì, có vai trò gì, nhận ra đặc điểm văn hoá tiêu dùng Việt Nam và phân biệt hành vi tiêu dùng có văn hoá với hành vi chưa có văn hoá.
Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 11 (bộ thống nhất): Bài 8
⚡ Nhớ nhanh
- 1Tiêu dùng là "đơn đặt hàng" của xã hội đối với sản xuất — là mục đích, động lực thúc đẩy sản xuất. Mỗi thay đổi tích cực của tiêu dùng góp phần phát triển kinh tế, nâng chất lượng đời sống, thúc đẩy tiến bộ xã hội.
- 2Văn hoá tiêu dùng là một bộ phận của văn hoá dân tộc: những nét đẹp trong tập quán, thói quen tiêu dùng của cộng đồng, dân tộc, hình thành và phát triển theo thời gian, thể hiện giá trị văn hoá của con người trong tiêu dùng.
- 3Vai trò: cơ sở để doanh nghiệp đưa ra chiến lược kinh doanh · duy trì tiêu dùng bền vững, làm phong phú sắc thái văn hoá · ý nghĩa xã hội (đổi phong cách tiêu dùng, tác phong lao động, gắn sản xuất với tiêu dùng khi hội nhập).
- 4Đặc điểm Việt Nam: vừa kế thừa vừa đổi mới · đề cao chất lượng (tiêu dùng xanh, sạch, số, thông minh) · tính di động cao · tin tưởng, ưu tiên hàng Việt. Xây dựng: Nhà nước (chính sách, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng) · doanh nghiệp (sản phẩm xanh, sạch) · mỗi người (yêu nước, tự tôn, tiêu dùng thông minh).
- 5Mạch nhớ ba chặng của người tiêu dùng có văn hoá: trước khi mua lập kế hoạch, tìm hiểu · khi chọn hợp lí, ưu tiên hàng Việt chất lượng, sản phẩm xanh · sau khi dùng tái chế, tái sử dụng — mỗi lần mua là một lá phiếu gửi nhà sản xuất.
👀 Nhìn là hiểu
Bấm ▶ để xem giỏ hàng là "đơn đặt hàng" gửi nhà máy, rồi theo chị H qua ba chặng: lập kế hoạch (thanh ngân sách, số liệu minh hoạ), chọn hàng, dùng xong thì tái chế; cảnh cuối so sánh hai giỏ hàng làm nhà máy sản xuất khác nhau. Bấm "🎮 Tự xếp": kéo từng hành vi vào chặng "Trước khi mua", "Khi chọn mua", "Sau khi dùng" hoặc "Chưa có văn hoá" — nhà máy trên hình đổi màu theo giỏ của bạn; có một thẻ bẫy.
Mỗi lần mua là một "đơn đặt hàng" gửi nhà sản xuất.
1 🛒 Vai trò của tiêu dùng với phát triển kinh tế
Cần nhớ
- ✦Tiêu dùng được ví như "đơn đặt hàng" của xã hội đối với sản xuất: là mục đích, động lực thúc đẩy sản xuất phát triển. Người tiêu dùng cần gì, sản xuất sẽ hướng theo đó.
- ✦Mỗi sự thay đổi tích cực của tiêu dùng đều góp phần phát triển kinh tế, nâng cao chất lượng đời sống nhân dân, thúc đẩy tiến bộ xã hội.
- ✦Ví dụ SGK: người tiêu dùng quan tâm tới môi trường ⇒ doanh nghiệp đẩy mạnh sản xuất xanh, tạo "thương hiệu xanh". Thu nhập tăng ⇒ nhu cầu hàng cao cấp tăng ⇒ thêm phân khúc thị trường mới, hút đầu tư, tạo việc làm, tăng thu ngân sách.
- ✦Nhưng tiêu dùng hàng xa xỉ quá mức so với thu nhập là lãng phí ⇒ cần tiêu dùng hợp lí.
Chọn hàng xanh, bền vững ⇒ doanh nghiệp đổi công nghệ, sản xuất xanh ⇒ môi trường tốt hơn, việc làm mới, kinh tế phát triển bền vững.
Mua xa xỉ vượt thu nhập, mua – bỏ liên tục ⇒ gia đình khó khăn, rác thải tăng, nguồn lực xã hội bị dùng phí.
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Tiêu dùng càng nhiều càng tốt cho kinh tế" — sai: SGK nhấn mạnh thay đổi tích cực và tiêu dùng hợp lí; tiêu dùng quá mức so với thu nhập là lãng phí.
- ✦Đảo chiều quan hệ: tiêu dùng là "đơn đặt hàng" cho sản xuất (tiêu dùng định hướng sản xuất), không phải ngược lại.
2 🧧 Khái niệm và vai trò của văn hoá tiêu dùng
Cần nhớ
- ✦Văn hoá tiêu dùng là một bộ phận của văn hoá dân tộc, là những nét đẹp trong tập quán, thói quen tiêu dùng của cộng đồng và cả dân tộc được hình thành và phát triển theo thời gian, thể hiện các giá trị văn hoá của con người trong tiêu dùng.
- ✦Ví dụ SGK: dịp Tết Nguyên đán — mua sắm thực phẩm, bánh mứt, hoa, cây cảnh; gói bánh chưng, bánh dày, chơi hoa, bày mâm ngũ quả; mặc áo dài, trang phục đẹp đi chúc Tết.
- ✦Văn hoá tiêu dùng còn là truyền thống chuyển tải giá trị văn hoá, tập quán từ thế hệ này sang thế hệ khác, chủ yếu qua các lựa chọn cá nhân hằng ngày.
Ba vai trò của văn hoá tiêu dùng
| Lĩnh vực | Vai trò (SGK) | Ví dụ |
|---|---|---|
| Kinh tế (với doanh nghiệp) | Là cơ sở giúp doanh nghiệp đưa ra chiến lược kinh doanh phù hợp, tạo ấn tượng, thiện cảm với người tiêu dùng, đạt hiệu quả | Thấy khách chuộng hàng "xanh", hãng thời trang mở chương trình đổi cũ – lấy mới, tái chế đồ cũ |
| Văn hoá | Là cơ sở duy trì tiêu dùng bền vững, tạo sắc thái văn hoá phong phú, đa dạng của cộng đồng, dân tộc | Tập quán Tết, áo dài, món ăn vùng miền được giữ và lan toả |
| Xã hội | Làm thay đổi phong cách tiêu dùng, tác phong lao động; hình thành tư duy chiến lược; gắn bó sản xuất với tiêu dùng khi hội nhập quốc tế sâu rộng | Bạn trẻ bỏ "thời trang nhanh", chuyển sang tái sử dụng, thanh lí quần áo |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦Văn hoá tiêu dùng chỉ gồm những nét đẹp trong thói quen tiêu dùng — thói quen xấu (mua sắm vô độ, sính ngoại) không phải là văn hoá tiêu dùng.
- ✦Văn hoá tiêu dùng không đứng yên: hình thành và phát triển theo thời gian, vừa giữ cũ vừa thêm mới.
- ✦"Doanh nghiệp không cần quan tâm văn hoá tiêu dùng" — sai: đó là cơ sở để doanh nghiệp xây dựng chiến lược kinh doanh.
3 🇻🇳 Đặc điểm văn hoá tiêu dùng Việt Nam và biện pháp xây dựng
Cần nhớ — bốn đặc điểm
- ✦Kế thừa và đổi mới: vừa trân trọng nét đẹp truyền thống (tính cần cù, tiết kiệm vẫn rõ, nhất là ở nông thôn) vừa không ngừng đổi mới để hội nhập văn hoá tiêu dùng toàn cầu.
- ✦Đề cao chất lượng: giá trị con người được nâng cao; tiêu dùng xanh, sạch, số, thông minh và có trách nhiệm dần thành xu hướng.
- ✦Tính di động cao: hình thành trên cơ sở đa dạng văn hoá, hướng theo trào lưu giá trị mới, trên nền những giá trị truyền thống vẫn còn phù hợp.
- ✦Tin tưởng hàng trong nước: ưu tiên và tôn vinh hàng Việt (lễ tôn vinh hàng Việt Nam được người tiêu dùng yêu thích, hội chợ "Hàng Việt Nam chất lượng cao").
Xây dựng văn hoá tiêu dùng — ai làm gì
| Chủ thể | Cần làm (SGK) | Ví dụ |
|---|---|---|
| Nhà nước | Có chủ trương, chính sách kinh tế, văn hoá phù hợp để doanh nghiệp phát triển sản xuất và thị trường trong nước; thực hiện triệt để Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng | Cuộc vận động "Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam" (từ năm 2009); Sở Công thương tổ chức hội chợ hàng Việt |
| Doanh nghiệp | Chủ động chiến lược, đón đầu nhu cầu, thị hiếu mới; làm sản phẩm xanh, sạch, bền vững hợp xu hướng toàn cầu | Làm hàng thủ công, mĩ nghệ, nông sản chất lượng, có bản sắc |
| Mỗi người dân | Đổi nhận thức và hành động vì cộng đồng; phát huy lòng yêu nước, tự hào, tự tôn dân tộc; thói quen tiêu dùng thông minh, thân thiện môi trường | Anh T mua tranh thêu, áo thổ cẩm làm quà cho bạn nước ngoài |
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Ưu tiên dùng hàng Việt" không có nghĩa là tẩy chay mọi hàng ngoại: vẫn chọn hàng nhập khẩu khi hợp lí; cái cần phê phán là sính ngoại (chỉ dùng hàng ngoại, coi thường hàng Việt).
- ✦Đề hay đảo chủ thể: thực hiện Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, ban hành chính sách là việc của Nhà nước; sản phẩm xanh, sạch là việc của doanh nghiệp.
- ✦"Tiết kiệm" là nét truyền thống vẫn còn; "tiêu dùng số, thông minh" là nét mới — đặc điểm "kế thừa và đổi mới" gồm cả hai.
4 🧺 Thực hiện hành vi tiêu dùng có văn hoá
Cần nhớ
- ✦Có kế hoạch chi tiêu, tiêu dùng hợp lí, phù hợp điều kiện cá nhân và xã hội (chị H lập kế hoạch, tìm hiểu kĩ thông tin, chọn hàng tốt cho sức khoẻ, ưu tiên hàng Việt chất lượng cao).
- ✦Tiêu dùng thông minh, xanh và sạch, tiêu dùng số, có trách nhiệm ⇒ định hướng nhà sản xuất làm sản phẩm hợp truyền thống văn hoá dân tộc, bảo vệ sức khoẻ con người và môi trường sống.
- ✦Hưởng ứng cuộc vận động "Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam" để bảo vệ bản sắc văn hoá dân tộc, đồng thời mở rộng giao lưu, quảng bá, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại (anh C khám phá, viết sách giới thiệu ẩm thực, trang phục vùng miền).
Có văn hoá · chưa có văn hoá
| Chặng | Hành vi có văn hoá | Hành vi chưa có văn hoá |
|---|---|---|
| Trước khi mua | Lập kế hoạch chi tiêu; tìm hiểu kĩ thông tin sản phẩm | Mua theo cảm hứng, theo quảng cáo, "cho bằng bạn bè" |
| Khi chọn mua | Chọn hợp lí với thu nhập, tốt cho sức khoẻ; ưu tiên hàng Việt chất lượng; chọn sản phẩm xanh | Mua xa xỉ vượt thu nhập; chỉ dùng hàng ngoại; ham rẻ mua hàng không rõ nguồn gốc |
| Sau khi dùng | Tái chế, tái sử dụng, thanh lí; phân loại rác | Mua – bỏ liên tục ("thời trang nhanh"), xả rác bừa bãi |
Dạng bài
Đánh giá một hành vi tiêu dùng có văn hoá hay chưa
- 1 Gạch mua gì, vì sao mua: có cần thật không, có trong kế hoạch không?
- 2 Đối chiếu thu nhập: có hợp lí, vừa sức không, hay vượt quá thu nhập (lãng phí)?
- 3 Xét ảnh hưởng: tới sức khoẻ, môi trường, bản sắc văn hoá, hàng Việt (ưu tiên hay sính ngoại)?
- 4 Kết luận: có văn hoá / chưa có văn hoá + một lí do; nếu chưa thì gợi ý cách đổi.
⚠️ Bẫy hay gặp: Kết luận "tiêu dùng có văn hoá" chỉ vì món đó tiện, ngon, hoặc đang hợp mốt — bỏ qua sức khoẻ, thu nhập, môi trường.
Bạn Q có thói quen ăn đồ ăn nhanh hằng ngày vì cho rằng tiện lợi, ngon miệng. Đây có phải hành vi tiêu dùng có văn hoá không? Nếu là bạn thân của Q, em sẽ nói gì?
Hướng dẫn giải
⚠️ Bẫy hay gặp
- ✦"Dùng hàng hiệu mới thể hiện được phong cách và giá trị bản thân" — không đồng tình: giá trị con người nằm ở phẩm chất, năng lực; mua hàng hiệu vượt thu nhập là lãng phí.
- ✦"Tốt gỗ hơn tốt nước sơn" — đồng tình: chọn sản phẩm theo chất lượng, không chạy theo vẻ ngoài, bao bì.
- ✦Mua đặc sản địa phương làm quà, nấu món Việt giới thiệu với bạn nước ngoài là tiêu dùng có văn hoá (quảng bá bản sắc), dù không "tiết kiệm" nhất.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Tiêu dùng và kinh tế
- 1Nhận biết
Theo SGK, tiêu dùng được ví như
- 2Thông hiểu
Nhiều người tiêu dùng chuyển sang chọn túi vải, ống hút giấy; các công ty nhựa bắt đầu đầu tư dây chuyền sản phẩm phân huỷ sinh học. Điều này cho thấy
- 3Vận dụng
Anh P lương 9 triệu đồng/tháng nhưng trả góp chiếc túi hiệu giá 30 triệu đồng để "cho sang". Nhận xét nào đúng theo SGK?
- 4Nhận biết Tiêu dùng là mục đích, thúc đẩy sản xuất phát triển.
Văn hoá tiêu dùng là gì, để làm gì
- 1Nhận biết
Văn hoá tiêu dùng là
- 2Thông hiểu
Dịp Tết, gia đình bà S gói bánh chưng, bày mâm ngũ quả, cả nhà mặc áo dài đi chúc Tết. Những tập quán này cho thấy
- 3Thông hiểu
Thấy giới trẻ chuộng tái chế quần áo, hãng thời trang L mở chương trình "đổi cũ – lấy mới" và nhận lại đồ cũ để tái chế. Đây là vai trò nào của văn hoá tiêu dùng?
- 4Vận dụng
Trước khi ra dòng sản phẩm mới, công ty sữa R khảo sát thói quen ăn sáng, khẩu vị của người tiêu dùng từng vùng. Giám đốc nói: "Muốn phát triển, doanh nghiệp cần phải nghiên cứu văn hoá tiêu dùng." Lí giải nào đúng nhất?
Đặc điểm và biện pháp
- 1Nhận biết
Biện pháp nào sau đây là trách nhiệm của Nhà nước trong xây dựng văn hoá tiêu dùng?
- 2Thông hiểu
Ở nhiều vùng nông thôn, người dân vẫn giữ thói quen chi tiêu dè sẻn, để dành; còn ở thành phố, mua sắm qua ứng dụng, thanh toán không tiền mặt ngày càng phổ biến. Thông tin thể hiện đặc điểm nào?
- 3Thông hiểu
Nhận định nào hiểu ĐÚNG cuộc vận động "Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam"?
- 4Thông hiểu
Xếp theo đúng mạch "tiêu dùng là đơn đặt hàng":
Thứ tự của em: — bấm lần lượt —
Hành vi tiêu dùng có văn hoá
- 1Thông hiểu
Bà Y có thói quen chỉ dùng hoá mĩ phẩm nhập khẩu, cho rằng hàng trong nước "không xứng tầm". Nhận xét nào đúng?
- 2Vận dụng
Chị B có nhiều bạn người nước ngoài và thường nấu các món dân dã của người Việt để mời, giới thiệu với các bạn. Đánh giá nào đúng nhất?
- 3Thông hiểu
Chị H luôn lập kế hoạch chi tiêu, tìm hiểu kĩ thông tin sản phẩm, chọn hàng hợp lí, tốt cho sức khoẻ và ưu tiên hàng Việt chất lượng cao. Đúng hay sai?
a)Chị H thực hiện tiêu dùng thông minh, hợp lí.
b)Ưu tiên hàng Việt chất lượng cao là hưởng ứng cuộc vận động "Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam".
c)Lập kế hoạch chi tiêu khiến chị H không bao giờ được mua đồ mình thích.
d)Cách tiêu dùng của chị H không có tác động gì tới nhà sản xuất.
- 4Vận dụng
Lớp 11A muốn vận động các bạn "tiêu dùng có văn hoá". Hoạt động nào phù hợp nhất?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Đi du lịch Đà Lạt, chị M mua mứt, trà atiso của địa phương làm quà cho người thân. Hành vi này
- 2Thông hiểu
Biện pháp nào là việc của doanh nghiệp trong xây dựng văn hoá tiêu dùng?
- 3Vận dụng
Bạn G mỗi tuần mua 3 – 4 áo giá rẻ trên mạng, mặc vài lần rồi bỏ. Lời khuyên nào phù hợp với văn hoá tiêu dùng nhất?
- 4Vận dụng
Lễ tôn vinh "Hàng Việt Nam được người tiêu dùng yêu thích" được tổ chức hằng năm. Thông tin này thể hiện rõ nhất đặc điểm nào của văn hoá tiêu dùng Việt Nam?
Phần II · Đúng / sai (có tình huống, thông tin)
- 1Vận dụng
Tình huống: Gia đình chị N có thu nhập trung bình. Mỗi tháng chị lập danh sách chi tiêu, ưu tiên thực phẩm rõ nguồn gốc và hàng Việt Nam chất lượng cao. Con gái chị là K, học lớp 11, thích mua quần áo giá rẻ trên mạng, mỗi tuần vài bộ, mặc vài lần rồi bỏ. Chồng chị muốn vay tiền mua chiếc điện thoại đời mới nhất "cho bằng bạn bè" dù điện thoại cũ vẫn dùng tốt.
a)Cách chi tiêu của chị N thể hiện tiêu dùng có kế hoạch, hợp lí và ưu tiên hàng Việt.
b)Thói quen mua quần áo của K là tiêu dùng tiết kiệm vì mỗi bộ đều rẻ.
c)Vay tiền mua điện thoại đời mới "cho bằng bạn bè" khi máy cũ vẫn tốt là tiêu dùng chưa hợp lí.
d)Vì gia đình có thu nhập trung bình nên chuyện tiêu dùng của họ không ảnh hưởng gì đến sản xuất.
- 2Thông hiểu
Thông tin: Một khảo sát cho thấy ngày càng nhiều người tiêu dùng chọn sản phẩm có yếu tố "xanh", "bền vững", sẵn sàng trả thêm cho chúng. Nhiều bạn trẻ thay "thời trang nhanh" (mua rẻ, đổi liên tục, bỏ nhiều) bằng tái chế, tái sử dụng, thanh lí quần áo. Nhiều hãng thời trang lớn mở chương trình đổi cũ – lấy mới, nhận lại đồ cũ để tái chế. Các doanh nghiệp cũng đẩy mạnh sản xuất xanh, xây dựng "thương hiệu xanh".
a)Thông tin cho thấy thay đổi trong tiêu dùng đã tác động tới chiến lược sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp.
b)Xu hướng tiêu dùng xanh làm giảm phát triển bền vững của xã hội.
c)"Thời trang nhanh" là biểu hiện của văn hoá tiêu dùng cần được phát huy.
d)Tái chế, tái sử dụng, thanh lí quần áo là hành vi tiêu dùng có trách nhiệm với môi trường.
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I hay cho một hành vi mua sắm (quà quê, hàng hiệu, chỉ dùng hàng ngoại, thời trang nhanh) rồi hỏi có văn hoá hay không, hoặc hỏi một biện pháp là việc của Nhà nước, doanh nghiệp hay người dân.
- •Phần II hay cho tình huống một gia đình với nhiều kiểu tiêu dùng khác nhau hoặc đoạn thông tin về xu hướng tiêu dùng xanh; ý sai thường đổi "ưu tiên" thành "tẩy chay", hoặc nói tiêu dùng không tác động tới sản xuất.
- •Bài này nối với bài 2 (cung – cầu: cầu của người tiêu dùng định hướng cung), bài 7 (đạo đức kinh doanh — phía người bán) và lớp 12 (quản lí thu chi, kế hoạch tài chính cá nhân).
Quyền bình đẳng của công dân trước pháp luật