Kinh tế và pháp luật lớp 11
Bài 18 · Cơ bản

Quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở của công dân

Nói được chỗ ở là gì, khi nào được vào hoặc khám xét chỗ ở của người khác, nhận ra hành vi xâm phạm chỗ ở, hậu quả pháp lí và cách xử lí đúng trong tình huống đời thường.

Ứng với SGK Giáo dục Kinh tế và Pháp luật 11 (bộ thống nhất): Bài 18

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Điều 22 Hiến pháp: công dân có quyền có nơi ở hợp pháp; mọi người có quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở; không ai được tự ý vào chỗ ở của người khác nếu không được người đó đồng ý; việc khám xét chỗ ở do luật định.
  • 2Chỗ ở = nhà ở, phương tiện hoặc nhà khác mà công dân dùng để cư trú; có thể thuộc sở hữu của công dân hoặc được cho thuê, cho mượn, cho ở nhờ theo pháp luật ⇒ phòng trọ đang thuê cũng là chỗ ở của người thuê.
  • 3Khám xét chỉ khi có căn cứ (nghi có công cụ, đồ vật, tài liệu liên quan vụ án; cần tìm người bị truy nã, giải cứu nạn nhân), có quyết định của cơ quan có thẩm quyền, đúng thủ tục: có mặt người ở đó (hoặc người từ đủ 18 tuổi cùng ở), đại diện chính quyền cấp xã, người chứng kiến; không bắt đầu ban đêm trừ khẩn cấp.
  • 4Vi phạm (khám xét trái luật, đuổi người, chiếm giữ, cản trở, xâm nhập trái phép — Điều 158 Bộ luật Hình sự) gây hại cho người bị xâm phạm và trật tự xã hội; tuỳ mức độ bị kỉ luật, xử lí hành chính, xử lí hình sự, bồi thường.
  • 5Mạch nhớ: cửa nhà người khác chỉ mở bằng hai chiếc chìa: sự đồng ý của người ở đó, hoặc quyết định khám xét đúng luật — nghi ngờ, đòi nợ, "chỉ lấy đồ của mình" đều không phải chìa. Riêng khi tính mạng người khác bị đe doạ ngay (trẻ sắp ngã, cháy nhà), phá cửa cứu người là tình thế cấp thiết, không phải xâm phạm.

👀 Nhìn là hiểu

Trình diễn tự chạy 5 cảnh: ba kiểu chỗ ở và cánh cửa khoá trước người lạ, A gọi xin phép chị V rồi phá khoá ngắt quạt chập điện, bảng bốn điều kiện khám xét chỗ ở được tích dần, kẻ trèo cổng nhà chị T ban đêm bị đóng dấu "xâm nhập trái phép", rồi ba cột so sánh. Bấm 🎮 Tự xếp để kéo 9 việc làm vào Đúng luật, Tự ý vào, khám xét hoặc Đuổi, chiếm giữ, cản trở; có một thẻ trông "đúng luật" mà không phải.

Nhà riêngNhà thuêPhòng trọ

Chỗ ở: nhà riêng, nhà thuê, phòng trọ… nơi người ta sống.

1 🏠 Quy định của pháp luật về quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở

Cần nhớ

  • ✦Hiến pháp 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), Điều 22: (1) công dân có quyền có nơi ở hợp pháp; (2) mọi người có quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở — không ai được tự ý vào chỗ ở của người khác nếu không được người đó đồng ý; (3) việc khám xét chỗ ở do luật định.
  • ✦Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi 2021, 2025), Điều 192: chỉ khám xét người, chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm, phương tiện khi có căn cứ nhận định ở đó có công cụ, phương tiện phạm tội, tài liệu, đồ vật, tài sản do phạm tội mà có hoặc dữ liệu điện tử, tài liệu liên quan vụ án; hoặc khi cần phát hiện người đang bị truy nã, truy tìm và giải cứu nạn nhân.
  • ✦Điều 195: khám xét chỗ ở phải có mặt người đó hoặc người từ đủ 18 tuổi trở lên cùng chỗ ở, có đại diện chính quyền xã, phường, thị trấn và người chứng kiến; nếu họ cố tình vắng mặt, bỏ trốn… mà không thể trì hoãn thì vẫn khám nhưng phải có đại diện chính quyền và hai người chứng kiến. Không được bắt đầu khám xét chỗ ở vào ban đêm, trừ khẩn cấp nhưng phải ghi rõ lí do vào biên bản.
  • ✦Chỗ ở là nhà ở, phương tiện hoặc nhà khác công dân dùng để cư trú — của mình, hoặc được cho thuê, cho mượn, cho ở nhờ theo pháp luật. Cơ quan chức năng chỉ được khám xét trong trường hợp luật cho phép, phải có quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền và tuân thủ trình tự, thủ tục.

ℹ️ Luật mới — biết thêm, đi thi vẫn trả lời theo SGK

  • ✦Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, chính quyền địa phương tổ chức hai cấp (tỉnh và xã); đơn vị hành chính cấp xã gồm xã, phường, đặc khu — không còn thị trấn (Hiến pháp sửa đổi, bổ sung năm 2025; Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025). Khi đọc "đại diện chính quyền xã, phường, thị trấn" trong Điều 195, hiểu là đại diện chính quyền cấp xã nơi khám xét.
A — thực hiện đúng

Chị V đi làm, A thấy mùi khét từ nhà chị. A gọi điện báo tình hình và xin phép phá khoá; được chị V đồng ý, A cùng hàng xóm vào ngắt nguồn chiếc quạt bị chập điện, tránh được hậu quả đáng tiếc.

Điều A cần giữ

Liên lạc được thì xin phép chủ nhà trước; vào rồi chỉ làm việc cần thiết (ngắt điện, dập lửa), không lục lọi đồ đạc — lục lọi là xâm phạm chỗ ở. Cháy thì gọi ngay 114, báo chính quyền.

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦"Chỉ nhà riêng của mình mới được bảo vệ" — sai: nhà thuê, phòng trọ, nhà ở nhờ hợp pháp cũng là chỗ ở. Chủ nhà cho thuê không được tự ý vào phòng người thuê.
  • ✦"Nghi hàng xóm lấy trộm đồ thì được vào khám" — sai: nghi ngờ phải báo cơ quan có thẩm quyền; chỉ cơ quan đó, theo căn cứ và thủ tục luật định, mới được khám xét.
  • ✦"Có công an là được khám" — chưa đủ: phải có quyết định khám xét, đủ người có mặt, không bắt đầu ban đêm (trừ khẩn cấp). Người lạ xưng công an, không có giấy tờ thì có thể chưa mở cửa và gọi công an xã xác minh.

2 ⚖️ Hậu quả của hành vi vi phạm

Cần nhớ

  • ✦Với xã hội: mất ổn định an ninh, trật tự, an toàn xã hội; xâm phạm trật tự quản lí hành chính nhà nước; ảnh hưởng xấu đến uy tín của cơ quan nhà nước.
  • ✦Với cá nhân: khiến công dân mất chỗ ở, ảnh hưởng hoạt động bình thường của họ và gia đình; gây thiệt hại về tinh thần, sức khoẻ, tính mạng, kinh tế, danh dự.
  • ✦Người vi phạm, tuỳ tính chất, mức độ, có thể bị xử lí kỉ luật, xử lí hành chính, xử lí hình sự và phải bồi thường thiệt hại (nếu có).

Hành vi vi phạm · Ví dụ · Việc phải làm thay (Điều 158 Bộ luật Hình sự)

Hành vi xâm phạm (khoản 1 Điều 158)Ví dụThay vào đó phải
Khám xét trái pháp luật chỗ ở của người khácNghi hàng xóm lấy trộm đồ rồi tự vào nhà họ lục soátBáo cơ quan có thẩm quyền; chỉ khám khi có quyết định, đúng thủ tục
Đuổi trái pháp luật người khác ra khỏi chỗ ở của họChủ nợ đuổi người vay ra khỏi nhà để ép trả tiềnĐòi nợ bằng thoả thuận, hoà giải hoặc khởi kiện
Chiếm giữ chỗ ở hoặc cản trở trái pháp luật người đang ở, đang quản lí hợp pháp vào chỗ ởChủ trọ khoá cửa không cho người thuê vào vì chậm tiền; chủ nợ khoá cửa không cho mẹ con chị M vào nhàThực hiện theo hợp đồng thuê; tranh chấp thì nhờ hoà giải, toà án
Xâm nhập trái pháp luật chỗ ở của người khácThanh niên lợi dụng đêm tối trèo cổng vào sân nhà chị T, tìm cách phá khoáChỉ vào khi được người ở đó đồng ý

⚠️ Bẫy hay gặp

  • ✦Hình phạt khoản 1 Điều 158: cải tạo không giam giữ đến 2 năm hoặc tù từ 3 tháng đến 2 năm; nặng hơn (tù 1 – 5 năm) khi lợi dụng chức vụ, quyền hạn, làm người bị xâm phạm tự sát, gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự; còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ 1 – 5 năm.
  • ✦Xâm phạm chỗ ở không chỉ là "vào nhà": đuổi người, chiếm giữ, khoá cửa, cố ý chắn lối người đang ở hợp pháp cũng là vi phạm.
  • ✦Có lí do chính đáng (đòi nợ, tìm kẻ cướp, lấy lại đồ của mình) không biến việc tự ý vào nhà người khác thành hợp pháp — cần nhờ chủ nhà, cơ quan có thẩm quyền.

3 🎒 Trách nhiệm của học sinh

Cần nhớ

  • ✦Không tự ý vào chỗ ở của người khác khi chưa được đồng ý; tôn trọng chỗ ở của người khác.
  • ✦Tích cực tìm hiểu quy định pháp luật; tuân thủ Hiến pháp, pháp luật; đấu tranh, phê phán, tố cáo hành vi vi phạm; tuyên truyền, vận động, phổ biến quy định đến mọi người xung quanh.
  • ✦Ví dụ trong SGK: Q (16 tuổi) lồng ghép kiến thức về quyền bất khả xâm phạm chỗ ở và kĩ năng tự bảo vệ vào trò chơi cho em gái và các bạn nhỏ; học sinh Trường THPT X sôi nổi đặt câu hỏi, tình huống trong buổi tuyên truyền của công an xã.

Dạng bài

Xét một tình huống vào nhà, khám nhà người khác

  1. 1 Xác định chỗ ở của ai (kể cả nhà thuê, phòng trọ, ở nhờ) và ai đang vào / đang ngăn người ở đó.
  2. 2 Hỏi chìa khoá thứ nhất: người ở đó có đồng ý không? (biết chỗ giấu chìa khoá, cửa khép hờ, "chỉ lấy đồ của mình" đều không phải đồng ý).
  3. 3 Hỏi chìa khoá thứ hai: nếu là khám xét — có căn cứ, có quyết định của cơ quan có thẩm quyền, đủ người có mặt, không bắt đầu ban đêm (trừ khẩn cấp)?
  4. 4 Không có chìa nào (và không phải tình thế cấp thiết để cứu người) ⇒ vi phạm (gọi đúng hành vi theo Điều 158); nêu hậu quả, trách nhiệm tuỳ mức độ và cách làm đúng: gọi chủ nhà, báo chính quyền, công an, 113114.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng hai anh đúng vì "đang truy bắt kẻ cướp": quyền bắt người phạm tội quả tang không kèm quyền tự ý vào nhà người khác lục tìm.

🏃
Làm mẫu

Anh X bị giật điện thoại, cùng anh Y đuổi theo. Đến trước nhà ông B thì mất dấu, nghi tên cướp trèo tường vào trốn. Gọi mãi ông B không trả lời, sợ tên cướp chạy mất, hai anh trèo tường vào nhà ông B tìm. Hai anh có vi phạm không?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🏠

Quy định về chỗ ở

  1. 1
    Nhận biết

    Theo Hiến pháp năm 2013, không ai được tự ý vào chỗ ở của người khác nếu

  2. 2
    Nhận biết Theo Bộ luật Tố tụng hình sự, không được bắt đầu việc khám xét chỗ ở vào ban , trừ trường hợp khẩn cấp nhưng phải ghi rõ lí do vào biên bản.
  3. 3
    Nhận biết

    Theo SGK, chỗ ở của công dân là

  4. 4
    Thông hiểu

    Khi khám xét chỗ ở, trường hợp người ở đó cố tình vắng mặt mà việc khám xét không thể trì hoãn thì

  5. 5
    Thông hiểu

    Trường hợp nào sau đây là căn cứ để cơ quan có thẩm quyền khám xét chỗ ở?

🚪

Đúng hay vi phạm?

  1. 1
    Thông hiểu

    A thấy mùi khét bốc ra từ nhà chị V khi chị đi vắng. A gọi điện xin phép, được chị V đồng ý thì cùng hàng xóm phá khoá vào ngắt chiếc quạt bị chập điện. Việc làm của A

  2. 2
    Thông hiểu

    A tự ý mở cổng một nhà ven đường để vào nhặt quả bóng mình làm rơi. Hành vi của A

  3. 3
    Thông hiểu

    Ông T khoá cửa phòng trọ, không cho T vào ở vì T chậm đóng tiền thuê nhà. Nhận định nào đúng?

  4. 4
    Thông hiểu

    Các ý kiến sau đúng hay sai?

    a)Người dân chỉ được pháp luật bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở khi họ đang ở tại nhà riêng của mình.

    b)Khi nghi ngờ nhà hàng xóm lấy trộm đồ của mình thì có quyền tự ý vào chỗ ở của họ để khám xét.

    c)Chỉ được khám nhà khi có quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; việc khám phải tuân thủ trình tự, thủ tục pháp luật quy định.

    d)Chỉ có các cơ quan nhà nước thực thi pháp luật mới có trách nhiệm thực hiện quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở của công dân.

⚖️

Hậu quả và trách nhiệm

  1. 1
    Nhận biết

    Theo Điều 158 Bộ luật Hình sự, hành vi nào sau đây là xâm phạm chỗ ở của người khác?

  2. 2
    Thông hiểu

    Đi làm ca đêm về, chị H gặp mẹ con chị M đứng khóc ngoài đường vì bị chủ nợ khoá cửa không cho vào nhà để ép trả tiền. Chị H đưa hai mẹ con về nhà mình nghỉ, hôm sau khuyên chị M trình báo chính quyền. Nhận định nào đúng?

  3. 3
    Thông hiểu

    Sắp xếp các bước khi cơ quan có thẩm quyền khám xét chỗ ở theo đúng thủ tục SGK nêu:

    Thứ tự của em: — bấm lần lượt —

  4. 4
    Vận dụng

    Ông G là cán bộ thôn, lợi dụng chức vụ, dẫn người vào nhà bà S lục soát khi bà vắng nhà vì nghi bà cất giấu đồ ăn trộm, không có quyết định nào. Nhận định nào đúng nhất?

🎒

Học sinh xử lí tình huống

  1. 1
    Thông hiểu

    T sang nhà bạn thân D chơi và để quên điện thoại. Quay lại thì cả nhà D đi vắng; biết nhà D hay giấu chìa khoá dưới chậu cây, T lấy chìa mở cửa vào tìm điện thoại rồi khoá cửa ra về. Hành vi của T

  2. 2
    Vận dụng

    C và bà nội đang ăn tối thì hai người mặc trang phục công an đến đòi mở cửa khám xét vì nghi trong nhà tàng trữ chất cấm, nhưng không xuất trình quyết định khám xét. Bà bảo C mang chìa ra mở. Lời khuyên phù hợp nhất cho C là

  3. 3
    Vận dụng

    K làm rơi quyển truyện xuống ban công nhà tầng dưới. Cửa nhà hàng xóm khép hờ, gọi không ai trả lời. Bạn của K bảo "cứ vào lấy, đồ của mình mà". K nên làm gì?

  4. 4
    Vận dụng

    Cô L đi công tác, nhờ bạn M giữ chìa khoá để vào tưới cây mỗi tối. Các bạn của M đề nghị mượn nhà cô L tổ chức sinh nhật vì "đằng nào M cũng có chìa". M nên xử lí thế nào?

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Giáo dục Kinh tế và Pháp luật (50 phút) có 2 phần: 24 câu 4 lựa chọn và 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), không có câu trả lời ngắn. Gần như câu nào cũng cho một tình huống hoặc đoạn thông tin rồi hỏi. Dưới đây là đủ 2 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Nhận biết

    Theo Bộ luật Tố tụng hình sự, khi khám xét chỗ ở thì phải có mặt

  2. 2
    Thông hiểu

    K cố tình đỗ xe ô tô chắn trước cửa nhà ông Y khiến mọi người trong nhà không thể mở cửa đi ra ngoài. Hành vi của K

  3. 3
    Thông hiểu

    Bảo vệ chung cư cùng một số cư dân phá cửa căn hộ để kịp thời đưa hai em bé đang leo trèo ở lan can ban công xuống trong khi người lớn đi vắng. Việc làm này

  4. 4
    Vận dụng

    Đêm khuya, chị T xem camera thấy một thanh niên trèo cổng vào sân, tìm cách phá khoá cửa. Cách ứng xử phù hợp nhất của chị T là

✅

Phần II · Đúng / sai (có tình huống)

  1. 1
    Thông hiểu

    Tình huống: Chị N thuê phòng trọ của bà K, hợp đồng ghi rõ thời hạn một năm. Tháng này chị N đóng tiền chậm mấy ngày. Nhân lúc chị đi làm, bà K tự mở khoá vào phòng, kiểm tra đồ đạc rồi thay ổ khoá mới, không cho chị N vào ở. Chị N phải sang nhờ nhà bạn ngủ qua đêm và báo sự việc với công an phường.

    a)Phòng trọ chị N đang thuê theo hợp đồng là chỗ ở của chị N.

    b)Vì là chủ sở hữu căn phòng, bà K được tự mở khoá vào phòng kiểm tra đồ đạc khi chị N vắng nhà.

    c)Việc bà K thay khoá, không cho chị N vào ở là cản trở trái pháp luật người đang ở hợp pháp vào chỗ ở.

    d)Chị N chậm đóng tiền nên chị N phải tự chịu, không được báo công an phường.

  2. 2
    Vận dụng

    Tình huống: Nhận tin báo có người cất giấu hàng cấm, cơ quan điều tra có quyết định khám xét nhà ông D. Đầu giờ chiều, cán bộ điều tra đến nhà ông D, có đại diện uỷ ban nhân dân phường và một người hàng xóm chứng kiến; ông D có mặt. Cùng thời gian đó, anh E — con trai ông D — nghe bạn bè bảo hàng xóm "có vẻ lấy trộm xe đạp của mình" nên định trèo tường sang nhà hàng xóm tìm.

    a)Việc khám xét nhà ông D có quyết định, tiến hành ban ngày, có đại diện chính quyền và người chứng kiến là đúng thủ tục.

    b)Vì cơ quan điều tra đang khám nhà ông D nên anh E cũng được khám nhà hàng xóm để tìm xe đạp.

    c)Nếu anh E trèo tường sang nhà hàng xóm thì anh xâm phạm chỗ ở của người khác.

    d)Nếu ông D không có mặt thì việc khám xét bắt buộc phải hoãn đến khi ông D về.

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I hay hỏi: Điều 22 Hiến pháp (không ai tự ý vào chỗ ở người khác nếu không được đồng ý; khám xét do luật định); khi nào được khám xét, ai phải có mặt, không bắt đầu ban đêm; hành vi nào xâm phạm chỗ ở (khám trái luật, đuổi, chiếm giữ, cản trở, xâm nhập).
  • •Phần II hay cho tình huống chủ trọ – người thuê, chủ nợ – người nợ, nghi hàng xóm lấy trộm, khám xét của công an; 4 ý trộn: đó có phải chỗ ở của họ không · ai vi phạm · khám xét đúng thủ tục chưa · người bị xâm phạm được làm gì. Ý sai thường cho chủ sở hữu quyền vào nhà đã cho thuê, hoặc cho người dân quyền tự khám vì "có lí do".
  • •Bài này nối với bài 17 (bắt người cũng phải có căn cứ, thủ tục), bài 19 (bí mật thư tín — cũng chỉ kiểm soát khi luật cho phép) và lớp 12 bài 9 (quyền sở hữu tài sản: chủ nhà cho thuê vẫn không được tự ý vào).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Quyền được bảo đảm an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín của công dân