Hoá học lớp 11
Bài 7 · Cơ bản

Sulfur và sulfur dioxide

Đọc thang số oxi hoá −2 · 0 · +4 · +6 của sulfur để suy ra vì sao S và SO₂ vừa có tính oxi hoá vừa có tính khử, viết được phản ứng tiêu biểu, nhận biết SO₂ bằng nước bromine và hiểu SO₂ gây mưa acid ra sao.

Ứng với SGK Hoá học 11 (bộ thống nhất): Bài 7

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Sulfur là chất rắn màu vàng, phân tử S₈, không tan trong nước. Số oxi hoá của S: −2 (H₂S) · 0 (S) · +4 (SO₂) · +6 (SO₃, H₂SO₄).
  • 2Mức 0 là trung gian ⇒ S vừa oxi hoá vừa khử: Fe + S → FeS (S là chất oxi hoá); S + O₂ → SO₂ (S là chất khử, có đun nóng). Riêng Hg + S → HgS xảy ra ngay ở nhiệt độ thường.
  • 3SO₂ là khí không màu, mùi hắc, độc, là oxide acid: SO₂ + 2NaOH → Na₂SO₃ + H₂O. Mức +4 trung gian ⇒ SO₂ cũng hai mặt: SO₂ + Br₂ + 2H₂O → H₂SO₄ + 2HBr (khử, làm mất màu nước bromine); SO₂ + 2H₂S → 3S + 2H₂O (oxi hoá).
  • 4Đốt than, dầu chứa sulfur và luyện quặng sulfide thải SO₂; trong khí quyển SO₂ bị oxi hoá thành SO₃ rồi tan vào nước mưa thành H₂SO₄ ⇒ mưa acid (pH < 5,6). Khí thải được xử lí bằng sữa vôi.
  • 5Bẫy: dùng nước vôi trong để phân biệt SO₂ với CO₂ (cả hai đều làm đục); nói H₂S "vừa oxi hoá vừa khử" (−2 là mức thấp nhất nên H₂S chỉ có tính khử).

👀 Nhìn là hiểu

Xem 5 cảnh: thang số oxi hoá của S, S gặp Fe thì tụt xuống −2, S gặp O₂ thì lên +4, SO₂ lên +6 với nước bromine (mất màu) và xuống 0 với H₂S; rồi tự kéo 6 thẻ phản ứng vào ô "chất khử", "chất oxi hoá" hay "không đổi số oxi hoá" và xem chấm S chạy trên thang.

Số oxi hoá của S−2H₂S0S+4SO₂+6SO₃, H₂SO₄

Sulfur có bốn mức số oxi hoá: −2, 0, +4, +6.

Cảnh 1/5 · Thang số oxi hoá

1 🟡 Đơn chất sulfur

Cần nhớ

  • ✦Trạng thái tự nhiên: sulfur đơn chất có ở vùng núi lửa, mỏ lưu huỳnh; hợp chất có trong quặng sulfide (pyrite FeS₂, galena PbS…), muối sulfate (thạch cao CaSO₄·2H₂O), trong protein của sinh vật.
  • ✦Tính chất vật lí: chất rắn màu vàng, giòn, không tan trong nước, tan trong một số dung môi hữu cơ; nóng chảy ở khoảng 113 – 119 °C. Ở điều kiện thường phân tử gồm 8 nguyên tử: S₈ (vòng); viết gọn là S trong phương trình.
  • ✦Nguyên tử S (Z = 16) có 6 electron lớp ngoài cùng, độ âm điện 2,58 (nhỏ hơn O, Cl). Số oxi hoá thường gặp: −2 · 0 · +4 · +6.
  • ✦Ứng dụng: khoảng 90 % sulfur dùng để sản xuất H₂SO₄; còn lại để lưu hoá cao su, làm diêm, thuốc súng đen, thuốc trừ nấm, dược phẩm.

Vị trí trên thang số oxi hoá quyết định tính chất

ChấtSố oxi hoá của SCó thểTính chất
H₂S−2 (thấp nhất)chỉ tăngchỉ có tính khử
S0tăng hoặc giảmvừa oxi hoá vừa khử
SO₂+4tăng hoặc giảmvừa oxi hoá vừa khử
SO₃, H₂SO₄+6 (cao nhất)chỉ giảmchỉ có tính oxi hoá

2 ⚗️ Tính chất hoá học của sulfur

Cần nhớ

  • ✦Tính oxi hoá (S⁰ xuống S⁻²) khi gặp kim loại và hydrogen: Fe + S → FeS (đun nóng); Zn + S → ZnS (đun nóng); H₂ + S → H₂S (đun nóng). Với thuỷ ngân phản ứng xảy ra ngay ở nhiệt độ thường: Hg + S → HgS.
  • ✦Tính khử (S⁰ lên S⁺⁴ hoặc S⁺⁶) khi gặp phi kim mạnh hơn: S + O₂ → SO₂ (đốt, ngọn lửa màu xanh); S + 3F₂ → SF₆.
  • ✦Cùng một chất, chiều nào xảy ra là do chất gặp nó quyết định: gặp chất dễ nhường electron (Fe, H₂, Hg) thì S nhận; gặp chất âm điện hơn (O₂, F₂) thì S nhường.
  • ✦Trong một phản ứng cụ thể, S chỉ đóng một vai: "vừa oxi hoá vừa khử" là nói về đơn chất S nói chung.

Dạng bài

Xác định vai trò của S và tính lượng chất

  1. 1 Ghi số oxi hoá của S trước và sau phản ứng: giảm ⇒ S nhận electron ⇒ chất oxi hoá; tăng ⇒ S nhường electron ⇒ chất khử.
  2. 2 Đổi ra mol các chất đề cho: n = m/M, khí n = V/24,79.
  3. 3 So sánh tỉ lệ mol với hệ số phương trình để tìm chất hết (chất hạn chế), tính sản phẩm theo chất hết.
  4. 4 Thử lại bằng bảo toàn khối lượng hoặc bảo toàn electron.

⚠️ Bẫy hay gặp: Tính FeS theo Fe (0,15 mol ⇒ 13,2 g) là quên tìm chất hết: khối lượng sản phẩm 13,2 g lớn hơn cả tổng 8,4 + 3,2 = 11,6 g, vô lí ngay.

🔥
Làm mẫu

Đun nóng 8,4 g bột Fe với 3,2 g bột S trong ống kín (không có không khí) đến phản ứng hoàn toàn. Cho biết vai trò của S, khối lượng FeS tạo thành và chất còn dư (Fe = 56, S = 32).

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 💨 Sulfur dioxide: tính chất

Cần nhớ

  • ✦Tính chất vật lí: SO₂ là khí không màu, mùi hắc, độc, nặng hơn không khí (M = 64), tan nhiều trong nước.
  • ✦Oxide acid: SO₂ + H₂O ⇌ H₂SO₃ (làm quỳ ẩm hoá đỏ); SO₂ + 2NaOH → Na₂SO₃ + H₂O (kiềm dư); SO₂ + NaOH → NaHSO₃ (SO₂ dư); SO₂ + CaO → CaSO₃; SO₂ + Ca(OH)₂ → CaSO₃↓ + H₂O (vẩn đục). Đây không phải phản ứng oxi hoá – khử: S giữ nguyên +4.
  • ✦Tính khử (S⁺⁴ lên S⁺⁶): 2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃ (xúc tác V₂O₅, khoảng 450 °C); SO₂ + Br₂ + 2H₂O → H₂SO₄ + 2HBr (nước bromine vàng nâu mất màu); SO₂ cũng làm mất màu dung dịch KMnO₄ tím.
  • ✦Tính oxi hoá (S⁺⁴ xuống S⁰) khi gặp chất khử mạnh hơn: SO₂ + 2H₂S → 3S + 2H₂O (vẩn đục vàng).

Dạng bài

SO₂ tác dụng với dung dịch kiềm

  1. 1 Đổi ra mol: nSO₂ = V/24,79 (hoặc m/64), nNaOH = C·V.
  2. 2 Lập tỉ lệ T = nNaOH/nSO₂: T ≤ 1 ⇒ chỉ NaHSO₃; T ≥ 2 ⇒ chỉ Na₂SO₃; 1 < T < 2 ⇒ hai muối.
  3. 3 Hai muối: gọi x mol Na₂SO₃, y mol NaHSO₃; bảo toàn S: x + y = nSO₂; bảo toàn Na: 2x + y = nNaOH.
  4. 4 Tính khối lượng muối: Na₂SO₃ = 126, NaHSO₃ = 104.
  5. 5 Thử lại bằng bảo toàn khối lượng (chỉ phản ứng tạo Na₂SO₃ sinh nước).

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy NaOH 0,15 mol "nhiều hơn" SO₂ rồi cho ra toàn Na₂SO₃ 0,1 mol (12,6 g): muốn ra toàn Na₂SO₃ cần NaOH ≥ 0,2 mol (gấp đôi SO₂).

🧪
Làm mẫu

Dẫn 2,479 L khí SO₂ (đkc) vào 150 mL dung dịch NaOH 1 M. Tính khối lượng mỗi muối thu được.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🌧️ Nhận biết SO₂, ứng dụng và mưa acid

Thuốc thử → hiện tượng với khí SO₂

Thuốc thửHiện tượngVì sao
Nước bromine (vàng nâu)Mất màuSO₂ có tính khử: SO₂ + Br₂ + 2H₂O → H₂SO₄ + 2HBr
Dung dịch KMnO₄ (tím)Mất màuSO₂ khử Mn⁺⁷ thành Mn²⁺ (gần như không màu)
Dung dịch H₂SVẩn đục vàngSO₂ có tính oxi hoá: SO₂ + 2H₂S → 3S + 2H₂O
Nước vôi trongVẩn đục trắngOxide acid: CO₂ cũng cho hiện tượng này ⇒ không dùng để phân biệt
Quỳ tím ẩmHoá đỏTạo H₂SO₃; CO₂ cũng làm quỳ ẩm hoá đỏ nhạt

Ứng dụng và môi trường

  • ✦Ứng dụng của SO₂: chủ yếu để sản xuất H₂SO₄ (qua SO₃); tẩy trắng bột giấy, sợi; chống nấm mốc cho lương thực, thực phẩm (dùng đúng liều lượng cho phép).
  • ✦Nguồn phát thải: đốt than đá, dầu mỏ có lẫn sulfur (nhà máy nhiệt điện, lò hơi), luyện quặng sulfide; tự nhiên: núi lửa.
  • ✦Mưa acid: 2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃ (có bụi, ánh sáng), SO₃ + H₂O → H₂SO₄ ⇒ nước mưa có pH < 5,6; phá huỷ công trình đá vôi, kim loại, làm chua đất, hại cây và sinh vật dưới nước (NOₓ cũng góp phần, xem bài 6).
  • ✦Giảm thải: dùng nhiên liệu ít sulfur, khử sulfur trong khí thải bằng sữa vôi hoặc đá vôi: SO₂ + Ca(OH)₂ → CaSO₃ + H₂O. Thí nghiệm với SO₂, H₂S (khí độc) chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn.

Dạng bài

Phân biệt SO₂ với CO₂

  1. 1 Tìm tính chất chung để loại: cả hai là oxide acid ⇒ nước vôi trong, quỳ ẩm, dung dịch kiềm đều cho hiện tượng giống nhau.
  2. 2 Tìm tính chất riêng: S trong SO₂ ở +4 (trung gian) nên còn tính khử; C trong CO₂ ở +4 là cao nhất nên không còn tính khử.
  3. 3 Dẫn từng khí vào nước bromine: khí làm mất màu là SO₂; khí không làm đổi màu là CO₂.
  4. 4 Viết phương trình và thử lại: số oxi hoá S từ +4 lên +6, Br từ 0 xuống −1, electron cho = nhận.

⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng 22,4 L/mol ra 224 mL thay vì 248 mL; hoặc chọn nước vôi trong vì "SO₂ làm đục" mà quên CO₂ cũng làm đục.

🔍
Làm mẫu

Hai bình khí không nhãn đựng SO₂ và CO₂. Nêu cách phân biệt. Nếu khí ở bình 1 làm mất màu vừa hết 100 mL nước bromine 0,1 M thì bình 1 chứa bao nhiêu mL khí (đkc)?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🌍 Hoá học quanh ta

  • ✦🛞 Lốp xe cao su bền và đàn hồi nhờ lưu hoá: đun cao su với sulfur để tạo cầu nối –S–S– giữa các mạch.
  • ✦🍇 Trái cây sấy, rượu vang thường có lượng nhỏ SO₂ hoặc muối sulfite (kí hiệu E220 – E228) để chống nấm mốc và giữ màu; người hen suyễn nên đọc nhãn.
  • ✦🏛️ Mưa acid làm tượng đá vôi, bia đá mòn dần và rừng thông ở châu Âu từng chết hàng loạt; nhà máy nhiệt điện than ngày nay phải có tháp khử SO₂ bằng đá vôi, sữa vôi.
  • ✦🌡️ Nhiệt kế thuỷ ngân vỡ: thuỷ ngân bay hơi rất độc; người ta rắc bột lưu huỳnh để Hg + S → HgS ở nhiệt độ thường, gom lại, mở cửa thông gió và báo người lớn xử lí.

6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Nhìn vị trí trên thang −2 · 0 · +4 · +6: hai đầu chỉ một tính (H₂S chỉ khử, H₂SO₄ chỉ oxi hoá), ở giữa (S, SO₂) có cả hai.
  • ✦S gặp kim loại, H₂ ⇒ chất oxi hoá; S gặp O₂, F₂ ⇒ chất khử. SO₂ gặp Br₂, O₂, KMnO₄ ⇒ chất khử; gặp H₂S ⇒ chất oxi hoá.
  • ✦Phân biệt SO₂ – CO₂: luôn là nước bromine hoặc KMnO₄ (dựa vào tính khử), không bao giờ là nước vôi trong.
  • ✦SO₂ + NaOH: T = nNaOH/nSO₂; T = 1,5 ⇒ hai muối bằng mol nhau.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Nói "SO₂ chỉ có tính khử": SO₂ + 2H₂S → 3S + 2H₂O cho thấy SO₂ là chất oxi hoá.
  • ✦Nói H₂S "vừa oxi hoá vừa khử" vì S ở mức thấp: −2 là mức thấp nhất ⇒ H₂S chỉ khử.
  • ✦Coi SO₂ + NaOH là phản ứng oxi hoá – khử: S vẫn +4 trong Na₂SO₃, NaHSO₃ ⇒ chỉ là tính oxide acid.
  • ✦Đốt 1,6 g S ra 1,12 L SO₂ (dùng 22,4): đúng là 0,05 · 24,79 ≈ 1,24 L.
  • ✦Tính FeS theo chất dư: 8,4 g Fe + 3,2 g S ra 13,2 g FeS (lớn hơn tổng khối lượng ban đầu) thay vì 8,8 g.

⚖️ Kiểm tra bảo toàn

  • ✦Electron: SO₂ + Br₂ + 2H₂O → H₂SO₄ + 2HBr: S nhường 2e (+4 lên +6), Br₂ nhận 2e ⇒ nSO₂ = nBr₂.
  • ✦Nguyên tố S: mọi S trong than, quặng chuyển thành SO₂ ⇒ khối lượng SO₂ = 2 lần khối lượng S (6432): 20 kg S ⇒ 40 kg SO₂.
  • ✦Khối lượng: 8,4 g Fe + 3,2 g S = 8,8 g FeS + 2,8 g Fe dư = 11,6 g.
  • ✦Nguyên tố Na, S khi SO₂ vào kiềm: x + y = nSO₂ và 2x + y = nNaOH.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🟡

Đơn chất sulfur

  1. 1
    Nhận biết

    Ở điều kiện thường, đơn chất sulfur là chất rắn màu

  2. 2
    Thông hiểu

    Trong phản ứng S + O₂ → SO₂ (đốt nóng), sulfur đóng vai trò

  3. 3
    Thông hiểu

    Sulfur thể hiện tính oxi hoá khi tác dụng với chất nào sau đây?

  4. 4
    Thông hiểu

    Khi nhiệt kế thuỷ ngân bị vỡ, người ta rắc bột lưu huỳnh lên chỗ thuỷ ngân rơi vãi vì

  5. 5
    Vận dụng Đun nóng 8,4 g bột Fe với 3,2 g bột S (không có không khí) đến phản ứng hoàn toàn. Khối lượng FeS thu được là g (Fe = 56, S = 32).
💨

Tính chất của SO₂

  1. 1
    Nhận biết

    Sulfur dioxide (SO₂) thuộc loại

  2. 2
    Thông hiểu

    Phản ứng nào sau đây SO₂ thể hiện tính oxi hoá?

  3. 3
    Thông hiểu

    Trong các chất H₂S, S, SO₂, H₂SO₄, chất chỉ có tính khử (xét nguyên tố S) là

  4. 4
    Vận dụng

    Dẫn 2,479 L SO₂ (đkc) vào 150 mL dung dịch NaOH 1 M. Muối thu được là

  5. 5
    Vận dụng Dẫn 0,1 mol SO₂ vào dung dịch chứa 0,25 mol NaOH. Khối lượng muối thu được là g (Na = 23, S = 32, O = 16).
🔍

Nhận biết SO₂ và thí nghiệm

  1. 1
    Nhận biết

    Để phân biệt hai khí SO₂ và CO₂, có thể dùng

  2. 2
    Thông hiểu

    Dẫn từ từ khí SO₂ lần lượt vào ba ống nghiệm sau (thí nghiệm chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): Hiện tượng ở ba ống lần lượt là

  3. 3
    Thông hiểu

    Đốt cháy hoàn toàn 1,6 g sulfur trong oxygen dư. Thể tích SO₂ thu được ở đkc (24,79 L/mol) là

  4. 4
    Thông hiểu Khí SO₂ làm mất màu vừa hết 100 mL nước bromine 0,1 M. Thể tích SO₂ đã dùng ở đkc là mL (làm tròn đến hàng đơn vị, 24,79 L/mol).
🌧️

Ứng dụng và mưa acid

  1. 1
    Nhận biết

    Nguồn chính do con người thải khí SO₂ vào khí quyển là

  2. 2
    Thông hiểu

    Ứng dụng nào sau đây không phải của SO₂?

  3. 3
    Thông hiểu Đo pH nước mưa ở bốn địa điểm: Biết mưa acid là mưa có pH nhỏ hơn 5,6. Số địa điểm có mưa acid là .
  4. 4
    Vận dụng Đốt 1 tấn than đá chứa 2 % sulfur về khối lượng; toàn bộ sulfur chuyển thành SO₂. Khối lượng SO₂ thải ra là kg.
  5. 5
    Vận dụng Để đo SO₂ trong không khí, người ta hút 50 m³ không khí qua dung dịch hấp thụ; SO₂ làm mất màu vừa hết 4,0 mL dung dịch KMnO₄ 0,005 M theo phản ứng 5SO₂ + 2KMnO₄ + 2H₂O → K₂SO₄ + 2MnSO₄ + 2H₂SO₄. Hàm lượng SO₂ trong không khí là µg/m³.
  6. 6
    Thông hiểu

    Khí thải của nhà máy nhiệt điện chứa SO₂. Cách xử lí hợp lí nhất trước khi thải ra là cho khí đi qua

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Cho các chất: H₂S, S, SO₂, H₂SO₄. Dãy gồm các chất vừa có tính oxi hoá vừa có tính khử (xét nguyên tố S) là

  2. 2
    Thông hiểu

    Phát biểu nào sau đây sai?

  3. 3
    Vận dụng

    Dẫn 0,15 mol SO₂ vào 200 mL dung dịch NaOH 1 M. Tổng khối lượng muối thu được là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Thí nghiệm (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): Bước 1: đốt 3,2 g bột sulfur trong bình chứa oxygen dư, thấy S cháy với ngọn lửa màu xanh. Bước 2: rót nước bromine vào một phần khí trong bình, lắc, thấy mất màu. Bước 3: đưa mẩu quỳ tím ẩm vào phần khí còn lại, quỳ hoá đỏ.

    a)Ở bước 1, sulfur là chất khử.

    b)Ở bước 2, nước bromine mất màu vì SO₂ có tính oxi hoá.

    c)Ở bước 3, quỳ ẩm hoá đỏ vì SO₂ là oxide acid, tan trong nước tạo H₂SO₃.

    d)Thể tích SO₂ thu được ở bước 1 là 2,24 L (đkc).

  2. 2
    Vận dụng

    Một nhà máy nhiệt điện mỗi ngày đốt 100 tấn than chứa 1,6 % sulfur về khối lượng; toàn bộ sulfur cháy thành SO₂. Nhà máy xử lí khí thải bằng vôi sống theo phản ứng SO₂ + CaO → CaSO₃ (S = 32, O = 16, Ca = 40).

    a)Mỗi ngày lượng sulfur trong than là 1,6 tấn.

    b)Lượng SO₂ thải ra mỗi ngày (nếu không xử lí) là 1,6 tấn vì bảo toàn nguyên tố S.

    c)SO₂ thải ra tan ngay vào nước mưa thành H₂SO₄ mà không cần bị oxi hoá.

    d)Để hấp thụ hết lượng SO₂ đó mỗi ngày cần tối thiểu 2,8 tấn CaO.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Cho các phản ứng: (1) Fe + S → FeS; (2) S + O₂ → SO₂; (3) H₂ + S → H₂S; (4) S + 3F₂ → SF₆; (5) Hg + S → HgS. Số phản ứng trong đó sulfur thể hiện tính khử là bao nhiêu? Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Quặng pyrite có thành phần chính là FeS₂. Phần trăm khối lượng sulfur trong FeS₂ là bao nhiêu (làm tròn một chữ số thập phân, Fe = 56, S = 32)? Đáp số: %
  3. 3
    Vận dụng Một nhiệt kế vỡ làm rơi 2,01 g thuỷ ngân. Khối lượng bột sulfur tối thiểu cần để chuyển hết lượng thuỷ ngân này thành HgS là bao nhiêu gam (làm tròn hai chữ số thập phân, Hg = 201, S = 32)? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi màu, trạng thái của S; vai trò của S, SO₂ trong một phản ứng cụ thể; chất chỉ khử / chỉ oxi hoá / có cả hai; thuốc thử phân biệt SO₂ với CO₂ (nước bromine, KMnO₄).
  • •Phần II hay có một thí nghiệm đốt S, dẫn SO₂ qua nước bromine, H₂S, nước vôi: ý dễ mất điểm là gán sai tính khử – tính oxi hoá, coi SO₂ + NaOH là oxi hoá – khử, dùng 22,4 L/mol.
  • •Bài này dùng số oxi hoá và phản ứng oxi hoá – khử của Hoá 10; cân bằng 2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃ là ví dụ chuyển dịch cân bằng của bài 1 và là bước chính để sản xuất H₂SO₄ ở bài 8; mưa acid nối với NOₓ ở bài 6.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Sulfuric acid và muối sulfate