Sulfur và sulfur dioxide
Đọc thang số oxi hoá −2 · 0 · +4 · +6 của sulfur để suy ra vì sao S và SO₂ vừa có tính oxi hoá vừa có tính khử, viết được phản ứng tiêu biểu, nhận biết SO₂ bằng nước bromine và hiểu SO₂ gây mưa acid ra sao.
Ứng với SGK Hoá học 11 (bộ thống nhất): Bài 7
⚡ Nhớ nhanh
- 1Sulfur là chất rắn màu vàng, phân tử S₈, không tan trong nước. Số oxi hoá của S: −2 (H₂S) · 0 (S) · +4 (SO₂) · +6 (SO₃, H₂SO₄).
- 2Mức 0 là trung gian ⇒ S vừa oxi hoá vừa khử: Fe + S → FeS (S là chất oxi hoá); S + O₂ → SO₂ (S là chất khử, có đun nóng). Riêng Hg + S → HgS xảy ra ngay ở nhiệt độ thường.
- 3SO₂ là khí không màu, mùi hắc, độc, là oxide acid: SO₂ + 2NaOH → Na₂SO₃ + H₂O. Mức +4 trung gian ⇒ SO₂ cũng hai mặt: SO₂ + Br₂ + 2H₂O → H₂SO₄ + 2HBr (khử, làm mất màu nước bromine); SO₂ + 2H₂S → 3S + 2H₂O (oxi hoá).
- 4Đốt than, dầu chứa sulfur và luyện quặng sulfide thải SO₂; trong khí quyển SO₂ bị oxi hoá thành SO₃ rồi tan vào nước mưa thành H₂SO₄ ⇒ mưa acid (pH < 5,6). Khí thải được xử lí bằng sữa vôi.
- 5Bẫy: dùng nước vôi trong để phân biệt SO₂ với CO₂ (cả hai đều làm đục); nói H₂S "vừa oxi hoá vừa khử" (−2 là mức thấp nhất nên H₂S chỉ có tính khử).
👀 Nhìn là hiểu
Xem 5 cảnh: thang số oxi hoá của S, S gặp Fe thì tụt xuống −2, S gặp O₂ thì lên +4, SO₂ lên +6 với nước bromine (mất màu) và xuống 0 với H₂S; rồi tự kéo 6 thẻ phản ứng vào ô "chất khử", "chất oxi hoá" hay "không đổi số oxi hoá" và xem chấm S chạy trên thang.
Sulfur có bốn mức số oxi hoá: −2, 0, +4, +6.
Cảnh 1/5 · Thang số oxi hoá
1 🟡 Đơn chất sulfur
Cần nhớ
- ✦Trạng thái tự nhiên: sulfur đơn chất có ở vùng núi lửa, mỏ lưu huỳnh; hợp chất có trong quặng sulfide (pyrite FeS₂, galena PbS…), muối sulfate (thạch cao CaSO₄·2H₂O), trong protein của sinh vật.
- ✦Tính chất vật lí: chất rắn màu vàng, giòn, không tan trong nước, tan trong một số dung môi hữu cơ; nóng chảy ở khoảng 113 – 119 °C. Ở điều kiện thường phân tử gồm 8 nguyên tử: S₈ (vòng); viết gọn là S trong phương trình.
- ✦Nguyên tử S (Z = 16) có 6 electron lớp ngoài cùng, độ âm điện 2,58 (nhỏ hơn O, Cl). Số oxi hoá thường gặp: −2 · 0 · +4 · +6.
- ✦Ứng dụng: khoảng 90 % sulfur dùng để sản xuất H₂SO₄; còn lại để lưu hoá cao su, làm diêm, thuốc súng đen, thuốc trừ nấm, dược phẩm.
Vị trí trên thang số oxi hoá quyết định tính chất
| Chất | Số oxi hoá của S | Có thể | Tính chất |
|---|---|---|---|
| H₂S | −2 (thấp nhất) | chỉ tăng | chỉ có tính khử |
| S | 0 | tăng hoặc giảm | vừa oxi hoá vừa khử |
| SO₂ | +4 | tăng hoặc giảm | vừa oxi hoá vừa khử |
| SO₃, H₂SO₄ | +6 (cao nhất) | chỉ giảm | chỉ có tính oxi hoá |
2 ⚗️ Tính chất hoá học của sulfur
Cần nhớ
- ✦Tính oxi hoá (S⁰ xuống S⁻²) khi gặp kim loại và hydrogen: Fe + S → FeS (đun nóng); Zn + S → ZnS (đun nóng); H₂ + S → H₂S (đun nóng). Với thuỷ ngân phản ứng xảy ra ngay ở nhiệt độ thường: Hg + S → HgS.
- ✦Tính khử (S⁰ lên S⁺⁴ hoặc S⁺⁶) khi gặp phi kim mạnh hơn: S + O₂ → SO₂ (đốt, ngọn lửa màu xanh); S + 3F₂ → SF₆.
- ✦Cùng một chất, chiều nào xảy ra là do chất gặp nó quyết định: gặp chất dễ nhường electron (Fe, H₂, Hg) thì S nhận; gặp chất âm điện hơn (O₂, F₂) thì S nhường.
- ✦Trong một phản ứng cụ thể, S chỉ đóng một vai: "vừa oxi hoá vừa khử" là nói về đơn chất S nói chung.
Dạng bài
Xác định vai trò của S và tính lượng chất
- 1 Ghi số oxi hoá của S trước và sau phản ứng: giảm ⇒ S nhận electron ⇒ chất oxi hoá; tăng ⇒ S nhường electron ⇒ chất khử.
- 2 Đổi ra mol các chất đề cho: n = m/M, khí n = V/24,79.
- 3 So sánh tỉ lệ mol với hệ số phương trình để tìm chất hết (chất hạn chế), tính sản phẩm theo chất hết.
- 4 Thử lại bằng bảo toàn khối lượng hoặc bảo toàn electron.
⚠️ Bẫy hay gặp: Tính FeS theo Fe (0,15 mol ⇒ 13,2 g) là quên tìm chất hết: khối lượng sản phẩm 13,2 g lớn hơn cả tổng 8,4 + 3,2 = 11,6 g, vô lí ngay.
Đun nóng 8,4 g bột Fe với 3,2 g bột S trong ống kín (không có không khí) đến phản ứng hoàn toàn. Cho biết vai trò của S, khối lượng FeS tạo thành và chất còn dư (Fe = 56, S = 32).
Hướng dẫn giải
3 💨 Sulfur dioxide: tính chất
Cần nhớ
- ✦Tính chất vật lí: SO₂ là khí không màu, mùi hắc, độc, nặng hơn không khí (M = 64), tan nhiều trong nước.
- ✦Oxide acid: SO₂ + H₂O ⇌ H₂SO₃ (làm quỳ ẩm hoá đỏ); SO₂ + 2NaOH → Na₂SO₃ + H₂O (kiềm dư); SO₂ + NaOH → NaHSO₃ (SO₂ dư); SO₂ + CaO → CaSO₃; SO₂ + Ca(OH)₂ → CaSO₃↓ + H₂O (vẩn đục). Đây không phải phản ứng oxi hoá – khử: S giữ nguyên +4.
- ✦Tính khử (S⁺⁴ lên S⁺⁶): 2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃ (xúc tác V₂O₅, khoảng 450 °C); SO₂ + Br₂ + 2H₂O → H₂SO₄ + 2HBr (nước bromine vàng nâu mất màu); SO₂ cũng làm mất màu dung dịch KMnO₄ tím.
- ✦Tính oxi hoá (S⁺⁴ xuống S⁰) khi gặp chất khử mạnh hơn: SO₂ + 2H₂S → 3S + 2H₂O (vẩn đục vàng).
Dạng bài
SO₂ tác dụng với dung dịch kiềm
- 1 Đổi ra mol: nSO₂ = V/24,79 (hoặc m/64), nNaOH = C·V.
- 2 Lập tỉ lệ T = nNaOH/nSO₂: T ≤ 1 ⇒ chỉ NaHSO₃; T ≥ 2 ⇒ chỉ Na₂SO₃; 1 < T < 2 ⇒ hai muối.
- 3 Hai muối: gọi x mol Na₂SO₃, y mol NaHSO₃; bảo toàn S: x + y = nSO₂; bảo toàn Na: 2x + y = nNaOH.
- 4 Tính khối lượng muối: Na₂SO₃ = 126, NaHSO₃ = 104.
- 5 Thử lại bằng bảo toàn khối lượng (chỉ phản ứng tạo Na₂SO₃ sinh nước).
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy NaOH 0,15 mol "nhiều hơn" SO₂ rồi cho ra toàn Na₂SO₃ 0,1 mol (12,6 g): muốn ra toàn Na₂SO₃ cần NaOH ≥ 0,2 mol (gấp đôi SO₂).
Dẫn 2,479 L khí SO₂ (đkc) vào 150 mL dung dịch NaOH 1 M. Tính khối lượng mỗi muối thu được.
Hướng dẫn giải
4 🌧️ Nhận biết SO₂, ứng dụng và mưa acid
Thuốc thử → hiện tượng với khí SO₂
| Thuốc thử | Hiện tượng | Vì sao |
|---|---|---|
| Nước bromine (vàng nâu) | Mất màu | SO₂ có tính khử: SO₂ + Br₂ + 2H₂O → H₂SO₄ + 2HBr |
| Dung dịch KMnO₄ (tím) | Mất màu | SO₂ khử Mn⁺⁷ thành Mn²⁺ (gần như không màu) |
| Dung dịch H₂S | Vẩn đục vàng | SO₂ có tính oxi hoá: SO₂ + 2H₂S → 3S + 2H₂O |
| Nước vôi trong | Vẩn đục trắng | Oxide acid: CO₂ cũng cho hiện tượng này ⇒ không dùng để phân biệt |
| Quỳ tím ẩm | Hoá đỏ | Tạo H₂SO₃; CO₂ cũng làm quỳ ẩm hoá đỏ nhạt |
Ứng dụng và môi trường
- ✦Ứng dụng của SO₂: chủ yếu để sản xuất H₂SO₄ (qua SO₃); tẩy trắng bột giấy, sợi; chống nấm mốc cho lương thực, thực phẩm (dùng đúng liều lượng cho phép).
- ✦Nguồn phát thải: đốt than đá, dầu mỏ có lẫn sulfur (nhà máy nhiệt điện, lò hơi), luyện quặng sulfide; tự nhiên: núi lửa.
- ✦Mưa acid: 2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃ (có bụi, ánh sáng), SO₃ + H₂O → H₂SO₄ ⇒ nước mưa có pH < 5,6; phá huỷ công trình đá vôi, kim loại, làm chua đất, hại cây và sinh vật dưới nước (NOₓ cũng góp phần, xem bài 6).
- ✦Giảm thải: dùng nhiên liệu ít sulfur, khử sulfur trong khí thải bằng sữa vôi hoặc đá vôi: SO₂ + Ca(OH)₂ → CaSO₃ + H₂O. Thí nghiệm với SO₂, H₂S (khí độc) chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn.
Dạng bài
Phân biệt SO₂ với CO₂
- 1 Tìm tính chất chung để loại: cả hai là oxide acid ⇒ nước vôi trong, quỳ ẩm, dung dịch kiềm đều cho hiện tượng giống nhau.
- 2 Tìm tính chất riêng: S trong SO₂ ở +4 (trung gian) nên còn tính khử; C trong CO₂ ở +4 là cao nhất nên không còn tính khử.
- 3 Dẫn từng khí vào nước bromine: khí làm mất màu là SO₂; khí không làm đổi màu là CO₂.
- 4 Viết phương trình và thử lại: số oxi hoá S từ +4 lên +6, Br từ 0 xuống −1, electron cho = nhận.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng 22,4 L/mol ra 224 mL thay vì 248 mL; hoặc chọn nước vôi trong vì "SO₂ làm đục" mà quên CO₂ cũng làm đục.
Hai bình khí không nhãn đựng SO₂ và CO₂. Nêu cách phân biệt. Nếu khí ở bình 1 làm mất màu vừa hết 100 mL nước bromine 0,1 M thì bình 1 chứa bao nhiêu mL khí (đkc)?
Hướng dẫn giải
5 🌍 Hoá học quanh ta
- ✦🛞 Lốp xe cao su bền và đàn hồi nhờ lưu hoá: đun cao su với sulfur để tạo cầu nối –S–S– giữa các mạch.
- ✦🍇 Trái cây sấy, rượu vang thường có lượng nhỏ SO₂ hoặc muối sulfite (kí hiệu E220 – E228) để chống nấm mốc và giữ màu; người hen suyễn nên đọc nhãn.
- ✦🏛️ Mưa acid làm tượng đá vôi, bia đá mòn dần và rừng thông ở châu Âu từng chết hàng loạt; nhà máy nhiệt điện than ngày nay phải có tháp khử SO₂ bằng đá vôi, sữa vôi.
- ✦🌡️ Nhiệt kế thuỷ ngân vỡ: thuỷ ngân bay hơi rất độc; người ta rắc bột lưu huỳnh để Hg + S → HgS ở nhiệt độ thường, gom lại, mở cửa thông gió và báo người lớn xử lí.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Nhìn vị trí trên thang −2 · 0 · +4 · +6: hai đầu chỉ một tính (H₂S chỉ khử, H₂SO₄ chỉ oxi hoá), ở giữa (S, SO₂) có cả hai.
- ✦S gặp kim loại, H₂ ⇒ chất oxi hoá; S gặp O₂, F₂ ⇒ chất khử. SO₂ gặp Br₂, O₂, KMnO₄ ⇒ chất khử; gặp H₂S ⇒ chất oxi hoá.
- ✦Phân biệt SO₂ – CO₂: luôn là nước bromine hoặc KMnO₄ (dựa vào tính khử), không bao giờ là nước vôi trong.
- ✦SO₂ + NaOH: T = nNaOH/nSO₂; T = 1,5 ⇒ hai muối bằng mol nhau.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Nói "SO₂ chỉ có tính khử": SO₂ + 2H₂S → 3S + 2H₂O cho thấy SO₂ là chất oxi hoá.
- ✦Nói H₂S "vừa oxi hoá vừa khử" vì S ở mức thấp: −2 là mức thấp nhất ⇒ H₂S chỉ khử.
- ✦Coi SO₂ + NaOH là phản ứng oxi hoá – khử: S vẫn +4 trong Na₂SO₃, NaHSO₃ ⇒ chỉ là tính oxide acid.
- ✦Đốt 1,6 g S ra 1,12 L SO₂ (dùng 22,4): đúng là 0,05 · 24,79 ≈ 1,24 L.
- ✦Tính FeS theo chất dư: 8,4 g Fe + 3,2 g S ra 13,2 g FeS (lớn hơn tổng khối lượng ban đầu) thay vì 8,8 g.
⚖️ Kiểm tra bảo toàn
- ✦Electron: SO₂ + Br₂ + 2H₂O → H₂SO₄ + 2HBr: S nhường 2e (+4 lên +6), Br₂ nhận 2e ⇒ nSO₂ = nBr₂.
- ✦Nguyên tố S: mọi S trong than, quặng chuyển thành SO₂ ⇒ khối lượng SO₂ = 2 lần khối lượng S (6432): 20 kg S ⇒ 40 kg SO₂.
- ✦Khối lượng: 8,4 g Fe + 3,2 g S = 8,8 g FeS + 2,8 g Fe dư = 11,6 g.
- ✦Nguyên tố Na, S khi SO₂ vào kiềm: x + y = nSO₂ và 2x + y = nNaOH.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Đơn chất sulfur
- 1Nhận biết
Ở điều kiện thường, đơn chất sulfur là chất rắn màu
- 2Thông hiểu
Trong phản ứng S + O₂ → SO₂ (đốt nóng), sulfur đóng vai trò
- 3Thông hiểu
Sulfur thể hiện tính oxi hoá khi tác dụng với chất nào sau đây?
- 4Thông hiểu
Khi nhiệt kế thuỷ ngân bị vỡ, người ta rắc bột lưu huỳnh lên chỗ thuỷ ngân rơi vãi vì
- 5Vận dụng Đun nóng 8,4 g bột Fe với 3,2 g bột S (không có không khí) đến phản ứng hoàn toàn. Khối lượng FeS thu được là g (Fe = 56, S = 32).
Tính chất của SO₂
- 1Nhận biết
Sulfur dioxide (SO₂) thuộc loại
- 2Thông hiểu
Phản ứng nào sau đây SO₂ thể hiện tính oxi hoá?
- 3Thông hiểu
Trong các chất H₂S, S, SO₂, H₂SO₄, chất chỉ có tính khử (xét nguyên tố S) là
- 4Vận dụng
Dẫn 2,479 L SO₂ (đkc) vào 150 mL dung dịch NaOH 1 M. Muối thu được là
- 5Vận dụng Dẫn 0,1 mol SO₂ vào dung dịch chứa 0,25 mol NaOH. Khối lượng muối thu được là g (Na = 23, S = 32, O = 16).
Nhận biết SO₂ và thí nghiệm
- 1Nhận biết
Để phân biệt hai khí SO₂ và CO₂, có thể dùng
- 2Thông hiểu
Dẫn từ từ khí SO₂ lần lượt vào ba ống nghiệm sau (thí nghiệm chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): Hiện tượng ở ba ống lần lượt là
- 3Thông hiểu
Đốt cháy hoàn toàn 1,6 g sulfur trong oxygen dư. Thể tích SO₂ thu được ở đkc (24,79 L/mol) là
- 4Thông hiểu Khí SO₂ làm mất màu vừa hết 100 mL nước bromine 0,1 M. Thể tích SO₂ đã dùng ở đkc là mL (làm tròn đến hàng đơn vị, 24,79 L/mol).
Ứng dụng và mưa acid
- 1Nhận biết
Nguồn chính do con người thải khí SO₂ vào khí quyển là
- 2Thông hiểu
Ứng dụng nào sau đây không phải của SO₂?
- 3Thông hiểu Đo pH nước mưa ở bốn địa điểm: Biết mưa acid là mưa có pH nhỏ hơn 5,6. Số địa điểm có mưa acid là .
- 4Vận dụng Đốt 1 tấn than đá chứa 2 % sulfur về khối lượng; toàn bộ sulfur chuyển thành SO₂. Khối lượng SO₂ thải ra là kg.
- 5Vận dụng Để đo SO₂ trong không khí, người ta hút 50 m³ không khí qua dung dịch hấp thụ; SO₂ làm mất màu vừa hết 4,0 mL dung dịch KMnO₄ 0,005 M theo phản ứng 5SO₂ + 2KMnO₄ + 2H₂O → K₂SO₄ + 2MnSO₄ + 2H₂SO₄. Hàm lượng SO₂ trong không khí là µg/m³.
- 6Thông hiểu
Khí thải của nhà máy nhiệt điện chứa SO₂. Cách xử lí hợp lí nhất trước khi thải ra là cho khí đi qua
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Cho các chất: H₂S, S, SO₂, H₂SO₄. Dãy gồm các chất vừa có tính oxi hoá vừa có tính khử (xét nguyên tố S) là
- 2Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây sai?
- 3Vận dụng
Dẫn 0,15 mol SO₂ vào 200 mL dung dịch NaOH 1 M. Tổng khối lượng muối thu được là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Thí nghiệm (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): Bước 1: đốt 3,2 g bột sulfur trong bình chứa oxygen dư, thấy S cháy với ngọn lửa màu xanh. Bước 2: rót nước bromine vào một phần khí trong bình, lắc, thấy mất màu. Bước 3: đưa mẩu quỳ tím ẩm vào phần khí còn lại, quỳ hoá đỏ.
a)Ở bước 1, sulfur là chất khử.
b)Ở bước 2, nước bromine mất màu vì SO₂ có tính oxi hoá.
c)Ở bước 3, quỳ ẩm hoá đỏ vì SO₂ là oxide acid, tan trong nước tạo H₂SO₃.
d)Thể tích SO₂ thu được ở bước 1 là 2,24 L (đkc).
- 2Vận dụng
Một nhà máy nhiệt điện mỗi ngày đốt 100 tấn than chứa 1,6 % sulfur về khối lượng; toàn bộ sulfur cháy thành SO₂. Nhà máy xử lí khí thải bằng vôi sống theo phản ứng SO₂ + CaO → CaSO₃ (S = 32, O = 16, Ca = 40).
a)Mỗi ngày lượng sulfur trong than là 1,6 tấn.
b)Lượng SO₂ thải ra mỗi ngày (nếu không xử lí) là 1,6 tấn vì bảo toàn nguyên tố S.
c)SO₂ thải ra tan ngay vào nước mưa thành H₂SO₄ mà không cần bị oxi hoá.
d)Để hấp thụ hết lượng SO₂ đó mỗi ngày cần tối thiểu 2,8 tấn CaO.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các phản ứng: (1) Fe + S → FeS; (2) S + O₂ → SO₂; (3) H₂ + S → H₂S; (4) S + 3F₂ → SF₆; (5) Hg + S → HgS. Số phản ứng trong đó sulfur thể hiện tính khử là bao nhiêu? Đáp số:
- 2Thông hiểu Quặng pyrite có thành phần chính là FeS₂. Phần trăm khối lượng sulfur trong FeS₂ là bao nhiêu (làm tròn một chữ số thập phân, Fe = 56, S = 32)? Đáp số: %
- 3Vận dụng Một nhiệt kế vỡ làm rơi 2,01 g thuỷ ngân. Khối lượng bột sulfur tối thiểu cần để chuyển hết lượng thuỷ ngân này thành HgS là bao nhiêu gam (làm tròn hai chữ số thập phân, Hg = 201, S = 32)? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi màu, trạng thái của S; vai trò của S, SO₂ trong một phản ứng cụ thể; chất chỉ khử / chỉ oxi hoá / có cả hai; thuốc thử phân biệt SO₂ với CO₂ (nước bromine, KMnO₄).
- •Phần II hay có một thí nghiệm đốt S, dẫn SO₂ qua nước bromine, H₂S, nước vôi: ý dễ mất điểm là gán sai tính khử – tính oxi hoá, coi SO₂ + NaOH là oxi hoá – khử, dùng 22,4 L/mol.
- •Bài này dùng số oxi hoá và phản ứng oxi hoá – khử của Hoá 10; cân bằng 2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃ là ví dụ chuyển dịch cân bằng của bài 1 và là bước chính để sản xuất H₂SO₄ ở bài 8; mưa acid nối với NOₓ ở bài 6.
Sulfuric acid và muối sulfate