Phenol
Nhận ra phenol (–OH gắn trực tiếp vào vòng benzene), giải thích ảnh hưởng qua lại giữa vòng và nhóm –OH: tính acid yếu (tác dụng NaOH, bị CO₂ đẩy ra) và phản ứng thế dễ ở vòng (nước bromine, nitro hoá); làm bài tính, rồi ôn cả chương 5: so sánh, nhận biết, chuỗi chuyển hoá R–X ⇄ alcohol ⇄ phenol.
Ứng với SGK Hoá học 11 (bộ thống nhất): Bài 21
⚡ Nhớ nhanh
- 1Phenol: nhóm –OH gắn trực tiếp vào nguyên tử carbon của vòng benzene; đơn giản nhất C₆H₅OH. –OH gắn ở nhánh (C₆H₅CH₂OH) là alcohol thơm, không phải phenol. Phenol là chất rắn không màu, ít tan trong nước lạnh, độc, gây bỏng da.
- 2Vòng benzene hút electron của O ⇒ liên kết O–H phân cực hơn ⇒ tính acid yếu: C₆H₅OH + NaOH → C₆H₅ONa + H₂O (alcohol không có). Acid rất yếu, yếu hơn H₂CO₃: C₆H₅ONa + CO₂ + H₂O → C₆H₅OH + NaHCO₃; không làm đổi màu quỳ tím.
- 3Nhóm –OH đẩy electron vào vòng ⇒ vòng dễ thế hơn benzene, ở vị trí 2, 4, 6: C₆H₅OH + 3Br₂ → C₆H₂Br₃OH↓ + 3HBr (kết tủa trắng ngay ở nhiệt độ thường); nitro hoá ra picric acid (vàng).
- 4Ôn chương 5: R–X (thế/tách) ⇄ alcohol (Na, tách nước, CuO, Cu(OH)₂ với polyalcohol) ⇄ phenol (NaOH, nước bromine). Nhận biết: Cu(OH)₂ ⇒ glycerol; nước bromine ⇒ phenol; Na ⇒ alcohol.
- 5Bẫy: dùng Na để phân biệt phenol với ethanol (cả hai đều sủi H₂); cho phenol làm quỳ hoá đỏ; khối lượng mol 2,4,6-tribromophenol là 331, không phải 333.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: phenol vẩn đục tan trong NaOH (ethanol không đổi), sục CO₂ làm vẩn đục lại, nước bromine cho kết tủa trắng với phenol còn benzene thì không, rồi so sánh hai chiều ảnh hưởng; sau đó tự giải "ống mất nhãn": kéo nước bromine, NaOH vào 3 ống, đọc hiện tượng, kéo tên phenol, ethanol, benzene vào đúng ống.
Phenol ít tan: lắc với nước thì vẩn đục. Bên cạnh là ethanol.
1 🏷️ Khái niệm, cấu tạo, tính chất vật lí
Cần nhớ
- ✦Phenol là hợp chất hữu cơ có nhóm –OH liên kết trực tiếp với nguyên tử carbon của vòng benzene. Chất đơn giản nhất C₆H₅OH cũng gọi là phenol; CH₃–C₆H₄–OH là cresol (2-methylphenol, 3-methylphenol, 4-methylphenol).
- ✦C₆H₅CH₂OH (benzyl alcohol) có –OH gắn vào carbon no của nhánh ⇒ là alcohol thơm, mang tính chất alcohol (không tác dụng NaOH).
- ✦Ảnh hưởng qua lại: cặp electron của O liên hợp vào vòng ⇒ (1) liên kết O–H phân cực mạnh hơn alcohol ⇒ phenol có tính acid yếu; (2) vòng giàu electron ở vị trí 2, 4, 6 ⇒ thế dễ hơn benzene.
- ✦Phenol là chất rắn, không màu, nóng chảy ở 43 °C; để lâu ngoài không khí chuyển màu hồng (bị oxi hoá). Ít tan trong nước lạnh, tan nhiều trong nước nóng và trong ethanol. Phenol độc, rơi vào da gây bỏng.
Phenol hay alcohol thơm?
| Chất | Nhóm –OH gắn vào | Loại | Tác dụng NaOH? |
|---|---|---|---|
| C₆H₅OH | carbon của vòng | Phenol | Có |
| CH₃–C₆H₄–OH (cresol) | carbon của vòng | Phenol | Có |
| C₆H₅CH₂OH | carbon no của nhánh | Alcohol thơm | Không |
| C₆H₅–O–CH₃ (anisole) | không có –OH | Ether | Không |
Dạng bài
Đếm đồng phân có vòng benzene của CₙH₂ₙ₋₆O
- 1 Liệt kê cách gắn O: –OH vào vòng (phenol), –OH vào nhánh (alcohol thơm), –O– giữa vòng và gốc (ether).
- 2 Với phenol có nhánh CH₃: đặt –OH ở vị trí 2, 3, 4 so với CH₃ (ortho, meta, para).
- 3 Đếm theo câu hỏi: tác dụng NaOH ⇒ chỉ phenol; tác dụng Na ⇒ phenol + alcohol; không tác dụng cả hai ⇒ ether.
- 4 Kiểm tra: tổng số đồng phân = phenol + alcohol thơm + ether.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đếm benzyl alcohol vào nhóm tác dụng NaOH (ra 4 thay vì 3): –OH ở nhánh là alcohol, không có tính acid. Hoặc quên anisole khi đếm tổng đồng phân (ra 4 thay vì 5).
Có bao nhiêu đồng phân chứa vòng benzene có công thức C₇H₈O? Bao nhiêu chất tác dụng với dung dịch NaOH, bao nhiêu chất tác dụng với Na?
Hướng dẫn giải
2 🧪 Tính acid của phenol
Cần nhớ
- ✦Với kim loại kiềm: 2C₆H₅OH + 2Na → 2C₆H₅ONa + H₂↑ (alcohol cũng có ⇒ Na không phân biệt được phenol với alcohol).
- ✦Với dung dịch kiềm: C₆H₅OH + NaOH → C₆H₅ONa + H₂O (sodium phenoxide, tan). Thí nghiệm SGK: phenol + nước ⇒ vẩn đục; thêm NaOH ⇒ trong suốt.
- ✦Phenol là acid rất yếu (Ka ≈ 10⁻¹⁰), yếu hơn carbonic acid: C₆H₅ONa + CO₂ + H₂O → C₆H₅OH + NaHCO₃ (dung dịch vẩn đục trở lại). Phenol không làm đổi màu quỳ tím.
- ✦Phenol tác dụng với Na₂CO₃ nhưng chỉ tạo NaHCO₃, không sủi khí CO₂: C₆H₅OH + Na₂CO₃ → C₆H₅ONa + NaHCO₃.
Dạng bài
Bài hỗn hợp phenol – alcohol
- 1 Viết phản ứng: chỉ phenol tác dụng NaOH (tỉ lệ 1 : 1); cả hai tác dụng Na (nH₂ = ½ tổng số mol –OH).
- 2 Đổi ra mol: nNaOH = C·V ⇒ n phenol; m alcohol = m hỗn hợp − m phenol.
- 3 Tính lượng chất hỏi (H₂, kết tủa, khối lượng muối).
- 4 Kiểm tra: tổng khối lượng hai chất khớp đề; số mol –OH = 2n_H₂.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho cả ethanol tác dụng NaOH: n phenol + n ethanol = 0,1 mol ⇒ hệ vô nghiệm hoặc ra số âm. Hoặc tính H₂ chỉ từ phenol (0,05 mol = 1,24 L) — ethanol cũng nhả H₂ với Na.
14,0 g hỗn hợp phenol và ethanol tác dụng vừa đủ với 100 mL dung dịch NaOH 1 M. Tính khối lượng mỗi chất. Cho cùng lượng hỗn hợp tác dụng với Na dư thì thu bao nhiêu lít H₂ (đkc)?
Hướng dẫn giải
3 ⬡ Phản ứng thế ở vòng benzene
Cần nhớ
- ✦Với nước bromine (nhiệt độ thường, không cần xúc tác): thế cả 3 vị trí 2, 4, 6, tạo kết tủa trắng 2,4,6-tribromophenol: . Dùng để nhận biết phenol.
- ✦Benzene không làm mất màu nước bromine; muốn thế bromine vào benzene phải dùng Br₂ khan, bột Fe, đun nóng (bài 17) và chỉ thế một nguyên tử.
- ✦Nitro hoá (HNO₃ đặc, H₂SO₄ đặc): — 2,4,6-trinitrophenol (picric acid), chất rắn màu vàng.
- ✦Bromine, HNO₃ đặc, phenol đều độc và ăn da: chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn.
Dạng bài
Tính theo phản ứng với nước bromine
- 1 Viết phương trình: 1 phenol + 3 Br₂ ⇒ 1 C₆H₂Br₃OH (M = 331) + 3 HBr.
- 2 Đổi ra mol phenol (M = 94) hoặc kết tủa (M = 331).
- 3 Suy ra chất còn lại theo tỉ lệ 1 : 3 : 1 : 3; nhân hiệu suất một lần nếu có.
- 4 Kiểm tra: bảo toàn khối lượng m phenol + m Br₂ = m kết tủa + m HBr.
⚠️ Bẫy hay gặp: Tính M kết tủa là 333 (cộng 3 Br mà quên bớt 3 H): 0,1 mol ra 33,3 g thay vì 33,1 g. Hoặc lấy tỉ lệ 1 : 1 với Br₂: chỉ được 16 g Br₂.
Cho nước bromine dư vào dung dịch chứa 9,4 g phenol. Tính khối lượng kết tủa và khối lượng Br₂ đã phản ứng.
Hướng dẫn giải
4 🏭 Ứng dụng và điều chế
Cần nhớ
- ✦Phần lớn phenol dùng sản xuất nhựa phenol formaldehyde (vỏ ổ cắm, cán chảo cách điện), nylon, phẩm nhuộm, thuốc diệt cỏ 2,4-D, chất sát trùng, thuốc nổ (picric acid), một số dược phẩm.
- ✦Điều chế trong công nghiệp từ cumene (isopropylbenzene), đồng thời thu acetone: .
- ✦Phenol còn được tách từ nhựa than đá (sản phẩm phụ khi luyện than cốc).
- ✦Phenol độc: dây vào da gây bỏng, phải rửa ngay bằng nhiều nước; nước thải chứa phenol phải xử lí trước khi thải.
5 🔁 Ôn chương 5: dẫn xuất halogen – alcohol – phenol
Tổng hợp
- ✦Dẫn xuất halogen (bài 19): R–X + NaOH (nước, t°) ⇒ alcohol (thế); R–X + KOH (ethanol, t°) ⇒ alkene (tách, Zaitsev). Đổi dung môi là đổi sản phẩm.
- ✦Alcohol (bài 20): H linh động tác dụng Na (không tác dụng NaOH); H₂SO₄ đặc 140 °C ⇒ ether, 170 °C ⇒ alkene; CuO: bậc I ⇒ aldehyde, bậc II ⇒ ketone, bậc III không; polyalcohol + Cu(OH)₂ ⇒ xanh lam.
- ✦Phenol (bài 21): H linh động mạnh hơn alcohol (tác dụng cả NaOH) nhưng yếu hơn H₂CO₃; vòng dễ thế hơn benzene (nước bromine ⇒ kết tủa trắng).
- ✦Vòng chuyển hoá: alkene ⇄ (cộng HX / tách HX) R–X ⇄ (thế / —) alcohol ⇄ (tách nước / cộng nước) alkene; alcohol bậc I ⇒ aldehyde (bài 23).
Bảng nhận biết chương 5
| Thuốc thử | C₂H₅OH | C₃H₅(OH)₃ | C₆H₅OH | C₆H₆ |
|---|---|---|---|---|
| Na | sủi H₂ | sủi H₂ | sủi H₂ | không |
| Dung dịch NaOH | không | không | tan (vẩn đục ⇒ trong) | tách lớp |
| Cu(OH)₂ | không | xanh lam | không | không |
| Nước bromine | không | không | kết tủa trắng | không phản ứng (Br₂ tan vào lớp benzene) |
Dạng bài
Chuỗi chuyển hoá chương 5
- 1 Đọc điều kiện trên từng mũi tên: dung môi (nước/ethanol), nhiệt độ (140170 °C), chất oxi hoá (CuO).
- 2 Viết sản phẩm từng bước, giữ nguyên mạch carbon; tách/cộng theo Zaitsev/Markovnikov.
- 3 Đổi ra mol chất đầu nếu có số liệu; nhân hiệu suất từng giai đoạn (hoặc hiệu suất chung) một lần.
- 4 Kiểm tra: số C không đổi qua các bước thế, tách, oxi hoá.
⚠️ Bẫy hay gặp: Ở bước (2) viết KOH/ethanol: sẽ ra ethylene, quay ngược về chất đầu. Hoặc quên hiệu suất 75 %: ra 2,48 L thay vì 1,86 L.
Hoàn thành chuỗi: C₂H₄ →(1) C₂H₅Br →(2) C₂H₅OH →(3) CH₃CHO, ghi điều kiện. Nếu từ 0,2 mol C₂H₅Br, bước (2) đạt hiệu suất 75 %, rồi cho toàn bộ ethanol tác dụng với Na dư thì thu bao nhiêu lít H₂ (đkc)?
Hướng dẫn giải
6 🌍 Hoá học quanh ta
- ✦🔌 Vỏ ổ cắm, cầu dao, cán xoong làm từ nhựa phenol formaldehyde (bakelite): cứng, cách điện, chịu nhiệt.
- ✦🧼 Một số chất sát trùng chứa dẫn xuất phenol (như chloroxylenol trong nước rửa sát khuẩn); phenol nguyên chất thì quá độc để dùng trực tiếp.
- ✦💊 Paracetamol và aspirin đều được tổng hợp từ nguyên liệu gốc phenol.
- ✦⚠️ Nước thải nhà máy than cốc, nhựa có phenol gây độc cho cá; phải xử lí trước khi thải ra sông.
7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Phenol hay alcohol: nhìn –OH gắn vào đâu — vào vòng ⇒ phenol; vào nhánh ⇒ alcohol thơm.
- ✦Tác dụng NaOH (trong chương 5): phenol và R–X (đun nóng); alcohol thì không.
- ✦Nhận biết: nước bromine ⇒ phenol (kết tủa trắng); Cu(OH)₂ ⇒ glycerol (xanh lam); Na ⇒ có –OH.
- ✦Phenol + 3Br₂: n kết tủa = n phenol, M = 331; nBr₂ = 3n phenol.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Gọi C₆H₅CH₂OH là phenol: –OH ở nhánh nên là alcohol thơm, không tan trong NaOH.
- ✦Cho phenol làm quỳ tím hoá đỏ: phenol là acid rất yếu, quỳ tím gần như không đổi màu.
- ✦Dùng Na để phân biệt phenol và ethanol: cả hai đều sủi H₂.
- ✦Cho benzene làm mất màu nước bromine như phenol: benzene không phản ứng (chỉ hút Br₂ lên lớp trên).
- ✦Tính M(C₆H₂Br₃OH) = 333: đúng là 331 (6·12 + 3·1 + 3·80 + 16).
- ✦Viết phenol + Na₂CO₃ sủi CO₂: phenol yếu hơn H₂CO₃ nên chỉ tạo NaHCO₃, không có khí.
⚖️ Kiểm tra bảo toàn
- ✦Khối lượng (bromine): m phenol + m Br₂ = m kết tủa + m HBr (9,4 + 48 = 33,1 + 24,3).
- ✦H linh động: nH₂ = ½ (n phenol + n alcohol); nNaOH = n phenol.
- ✦Nguyên tố C: chuỗi thế, tách, oxi hoá giữ nguyên số C (C₂H₄ ⇒ C₂H₅Br ⇒ C₂H₅OH ⇒ CH₃CHO).
- ✦Độ lớn: kết tủa nặng hơn phenol khoảng 3,5 lần (33194).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Khái niệm và tính chất vật lí
- 1Nhận biết
Chất nào sau đây là phenol?
- 2Thông hiểu
Phát biểu nào về tính chất vật lí của phenol là đúng?
- 3Thông hiểu Số đồng phân chứa vòng benzene có công thức C₇H₈O tác dụng được với dung dịch NaOH là .
Tính acid
- 1Nhận biết
Chất nào sau đây tác dụng được với dung dịch NaOH?
- 2Thông hiểu
Sục khí CO₂ vào dung dịch sodium phenoxide (C₆H₅ONa) thấy dung dịch vẩn đục. Thí nghiệm chứng tỏ
- 3Thông hiểu
Thể tích dung dịch NaOH 1 M vừa đủ để phản ứng với 4,7 g phenol là
- 4Vận dụng 14,0 g hỗn hợp phenol và ethanol tác dụng vừa đủ với 100 mL dung dịch NaOH 1 M. Nếu cho cùng lượng hỗn hợp tác dụng với Na dư thì thu được L H₂ ở đkc (24,79 L/mol, làm tròn hai chữ số thập phân).
Thế ở vòng
- 1Nhận biết
Nhỏ nước bromine vào dung dịch phenol, hiện tượng là
- 2Thông hiểu
Phenol phản ứng thế với bromine dễ hơn benzene là do
- 3Thông hiểu
Cho nước bromine dư vào dung dịch chứa 9,4 g phenol. Khối lượng kết tủa thu được là (Br = 80)
- 4Vận dụng Cho nước bromine dư vào dung dịch chứa m gam phenol, thu được 6,62 g kết tủa trắng. Giá trị của m là .
- 5Vận dụng
Nitro hoá 4,7 g phenol bằng HNO₃ đặc (xúc tác H₂SO₄ đặc), hiệu suất 80 %. Khối lượng picric acid C₆H₂(NO₂)₃OH thu được là
Thí nghiệm và nhận biết
- 1Thông hiểu
Ba ống chứa ethanol, benzene và phenol (trong nước) được đánh dấu X, Y, Z. Kết quả thử: X, Y, Z lần lượt là
- 2Thông hiểu
Thí nghiệm SGK (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): ống 1 cho phenol vào nước, lắc ⇒ vẩn đục; thêm dung dịch NaOH ⇒ trong suốt; nhỏ tiếp dung dịch HCl ⇒ vẩn đục trở lại. Giải thích đúng là
Ứng dụng, điều chế
- 1Nhận biết
Phần lớn phenol được dùng để sản xuất
- 2Thông hiểu
Trong công nghiệp, phenol được sản xuất chủ yếu từ cumene; sản phẩm thu được cùng với phenol là
Ôn chương 5
- 1Thông hiểu
Cho chuỗi: C₂H₄ →(+HBr) X →(NaOH, nước, t°) Y →(CuO, t°) Z. Chất Z là
- 2Thông hiểu
Để phân biệt ba dung dịch mất nhãn: ethanol, glycerol, phenol (trong nước), có thể dùng lần lượt
- 3Thông hiểu Cho các chất: C₂H₅Br, C₂H₅OH, C₆H₅OH, C₃H₅(OH)₃, C₆H₅CH₂OH. Số chất tác dụng được với dung dịch NaOH (đun nóng nếu cần) là .
- 4Vận dụng
Cho chuỗi: CH₃CHBrCH₃ →(KOH, ethanol, t°) A →(H₂O, H⁺, t°) B →(CuO, t°) C. Chất C là
- 5Vận dụng Thuỷ phân 0,2 mol C₂H₅Br bằng dung dịch NaOH (nước, t°) với hiệu suất 75 %, cho toàn bộ ethanol tạo thành tác dụng với Na dư. Thể tích H₂ thu được là L ở đkc (24,79 L/mol, làm tròn hai chữ số thập phân).
- 6Vận dụng 14,0 g hỗn hợp phenol và ethanol tác dụng với Na dư thu được 2,479 L H₂ (đkc). Cho cùng lượng hỗn hợp vào nước bromine dư thì thu được g kết tủa.
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây đúng?
- 2Thông hiểu
Cho chất X vào dung dịch sodium phenoxide thấy dung dịch vẩn đục (tạo lại phenol). X có thể là
- 3Vận dụng
Phenol phản ứng với nước bromine dư thu được 16,55 g kết tủa. Khối lượng Br₂ đã phản ứng là (Br = 80)
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Thí nghiệm (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn; phenol gây bỏng da). Bước 1: cho một ít phenol rắn vào ống nghiệm chứa nước, lắc ⇒ hỗn hợp vẩn đục. Bước 2: nhỏ từ từ dung dịch NaOH, lắc ⇒ dung dịch trong suốt. Bước 3: sục khí CO₂ dư vào dung dịch ⇒ vẩn đục trở lại.
a)Bước 1 vẩn đục vì phenol ít tan trong nước ở nhiệt độ thường.
b)Bước 2 trong suốt vì phenol chuyển thành sodium phenoxide tan trong nước.
c)Bước 3 chứng tỏ phenol có tính acid mạnh hơn carbonic acid.
d)Nếu ở bước 2 thay dung dịch NaOH bằng dung dịch NaCl thì hỗn hợp cũng trở nên trong suốt.
- 2Vận dụng
Hỗn hợp X gồm phenol và ethanol. Cho m gam X tác dụng với Na dư thu được 2,479 L H₂ (đkc). Cũng m gam X tác dụng với nước bromine dư thu được 33,1 g kết tủa trắng (Br = 80).
a)Trong X, chỉ phenol tạo kết tủa với nước bromine.
b)Số mol phenol trong X là 0,1 mol.
c)Giá trị của m là 18,6.
d)X tác dụng vừa đủ với 200 mL dung dịch NaOH 1 M.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Có bao nhiêu đồng phân chứa vòng benzene có công thức C₇H₈O tác dụng được với kim loại Na? Đáp số:
- 2Thông hiểu Phần trăm khối lượng bromine trong 2,4,6-tribromophenol là bao nhiêu (%, làm tròn một chữ số thập phân)? Đáp số:
- 3Vận dụng Thể tích dung dịch NaOH 1 M vừa đủ để phản ứng hết với 18,8 g phenol là bao nhiêu mL? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Bài kiểm tra trên lớp thường hỏi phân biệt phenol với alcohol thơm, so sánh tính acid (phenol > alcohol, phenol < H₂CO₃), phản ứng với NaOH, Na, nước bromine, và nhận biết ethanol – glycerol – phenol.
- •Câu đúng/sai hay có thí nghiệm phenol + nước + NaOH + CO₂ hoặc phenol + nước bromine; câu tính hay gặp: hỗn hợp phenol – alcohol (NaOH chỉ đo phenol, Na đo cả hai), kết tủa 2,4,6-tribromophenol (M = 331).
- •Bài này khép chương 5 (R–X, alcohol, phenol) và nối Hoá 10 (độ âm điện, liên kết phân cực), bài 17 Arene (thế ở vòng benzene), bài 23 – 24 (alcohol ⇒ aldehyde ⇒ acid; phenol yếu hơn carboxylic acid) và Hoá 12 (aniline cũng cho kết tủa trắng với nước bromine).
Hợp chất carbonyl