Một số hợp chất của nitrogen với oxygen
Nêu nguồn gốc, tác hại của các oxide NOₓ (mưa acid), giải thích vì sao HNO₃ vừa là acid mạnh vừa là chất oxi hoá mạnh (N ở +5), viết phản ứng HNO₃ với kim loại, phi kim, nhận ra thụ động hoá, tính theo bảo toàn electron, và hiểu hiện tượng phú dưỡng.
Ứng với SGK Hoá học 11 (bộ thống nhất): Bài 6
⚡ Nhớ nhanh
- 1NO không màu, gặp O₂ hoá nâu ngay: 2NO + O₂ → 2NO₂; NO₂ nâu đỏ, mùi hắc, rất độc. NOₓ sinh ra từ sét, động cơ đốt trong, nhà máy nhiệt điện; tan trong nước mưa: 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃ ⇒ mưa acid (pH < 5,6).
- 2HNO₃ là acid mạnh: HNO₃ → H⁺ + NO₃⁻; tác dụng với base, oxide base, muối carbonate (CaCO₃ + 2HNO₃ → Ca(NO₃)₂ + CO₂ + H₂O).
- 3N ở +5 (mức cao nhất) ⇒ HNO₃ là chất oxi hoá mạnh, tan được cả Cu, Ag: đặc Cu + 4HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂ + 2H₂O (nâu đỏ); loãng 3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O (không màu). Kim loại nhiều hoá trị lên mức cao (Fe ⇒ Fe³⁺). Oxi hoá cả phi kim C, S.
- 4Thụ động hoá: Fe, Al, Cr không tan trong HNO₃ đặc, nguội (lớp oxide bền) ⇒ chở HNO₃ đặc bằng bồn nhôm. HNO₃ không bao giờ giải phóng H₂ với kim loại.
- 5Sản xuất (Ostwald): NH₃ ⇒ NO ⇒ NO₂ ⇒ HNO₃. Dư nitrate, phosphate từ phân bón, nước thải ⇒ phú dưỡng: tảo nở hoa, nước thiếu O₂, cá chết.
- 6Bẫy: cho kim loại + HNO₃ ra H₂; viết Fe + HNO₃ ra Fe(NO₃)₂; nói Al "không phản ứng" với HNO₃ đặc (đúng phải là đặc nguội); lấy n(NO) = n(Cu) bỏ qua bảo toàn electron.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 5 cảnh: Cu trong HNO₃ đặc ra khí nâu đỏ, trong HNO₃ loãng ra khí không màu hoá nâu ở miệng ống, Cu không tan trong HCl, Al nằm yên trong HNO₃ đặc nguội, thang số oxi hoá +5 ⇒ +4 ⇒ +2; rồi tự kéo Cu, Fe, Al vào đúng ống (HNO₃ đặc nguội, HNO₃ loãng, HCl loãng) theo 5 nhiệm vụ, có một nhiệm vụ bẫy "thu khí H₂".
Thả mẩu đồng Cu vào HNO₃ đặc…
1 🌫️ Oxide của nitrogen và mưa acid
Cần nhớ
- ✦Các oxide của nitrogen (gọi chung NOₓ): N₂O, NO, NO₂, N₂O₄, N₂O₅… Hay gặp nhất là NO (khí không màu) và NO₂ (khí nâu đỏ, mùi hắc, rất độc).
- ✦NO gặp O₂ không khí hoá nâu ngay ở nhiệt độ thường: 2NO + O₂ → 2NO₂ (dấu hiệu nhận biết NO). Hai phân tử NO₂ có thể kết hợp: 2NO₂ ⇌ N₂O₄ (không màu).
- ✦Nguồn NOₓ: tự nhiên — sét (N₂ + O₂ ⇌ 2NO), núi lửa, vi khuẩn trong đất; con người — động cơ đốt trong, nhà máy nhiệt điện, lò đốt (nhiệt độ cao làm N₂ của không khí cháy).
- ✦Mưa acid: nước mưa có pH < 5,6 do hoà tan NOₓ, SO₂: 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃. Tác hại: ăn mòn công trình (đá vôi, kim loại), làm chua đất, hồ, hại cây. NO₂ còn gây sương mù quang hoá ở đô thị.
Dạng bài
Tính lượng acid tạo ra từ NO₂
- 1 Đổi ra mol NO₂ (V/24,79).
- 2 Viết 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃ (có đủ O₂): n(HNO₃) = n(NO₂), n(O₂) = nNO₂4.
- 3 Đổi ra khối lượng, thể tích cần tìm.
- 4 Kiểm tra: bảo toàn N (N trong NO₂ = N trong HNO₃) và electron (NO₂ nhường 1 e mỗi phân tử, O₂ nhận 4 e).
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên O₂ trong phương trình (chỉ cho NO₂ tác dụng với nước) rồi lấy n(O₂) = n(NO₂) ⇒ 4,96 L O₂, gấp 4 lần đáp số đúng.
Hấp thụ hoàn toàn 4,958 L khí NO₂ (đkc) vào nước có sục đủ O₂. Tính khối lượng HNO₃ tạo thành và thể tích O₂ (đkc) đã phản ứng.
Hướng dẫn giải
2 🧪 Nitric acid: cấu tạo, tính chất vật lí, tính acid
Cần nhớ
- ✦Công thức HNO₃ (H–O–NO₂); nitrogen có số oxi hoá +5, mức cao nhất.
- ✦Chất lỏng không màu, bốc khói trong không khí ẩm, sôi ở 83 °C, tan vô hạn trong nước; dung dịch thương mại thường 68 %. Kém bền: để ngoài ánh sáng bị phân huỷ một phần, NO₂ sinh ra tan vào làm acid ngả vàng: 4HNO₃ → 4NO₂ + O₂ + 2H₂O ⇒ đựng trong chai sẫm màu.
- ✦Acid mạnh, phân li hoàn toàn: HNO₃ → H⁺ + NO₃⁻. Làm quỳ hoá đỏ; tác dụng với base (NaOH + HNO₃ → NaNO₃ + H₂O), oxide base (CuO + 2HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + H₂O), muối của acid yếu hơn (CaCO₃ + 2HNO₃ → Ca(NO₃)₂ + CO₂ + H₂O).
- ✦HNO₃ đặc gây bỏng nặng, khí NO₂ rất độc: chỉ dùng trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn.
Dạng bài
HNO₃ thể hiện tính acid
- 1 Đổi ra mol chất đã cho.
- 2 Viết phản ứng trao đổi (không đổi số oxi hoá): H⁺ của HNO₃ phản ứng với OH⁻, O²⁻, CO₃²⁻.
- 3 Tính chất cần tìm theo tỉ lệ phương trình.
- 4 Kiểm tra: bảo toàn khối lượng hoặc bảo toàn nguyên tố kim loại.
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết muối là CaNO₃ (sai hoá trị) ⇒ M = 102, ra 10,2 g. Ion nitrate NO₃⁻ hoá trị I nên Ca²⁺ cần 2 gốc: Ca(NO₃)₂, M = 164.
Cho 10 g CaCO₃ vào dung dịch HNO₃ dư. Tính thể tích CO₂ (đkc) và khối lượng muối thu được (Ca = 40, C = 12, N = 14, O = 16).
Hướng dẫn giải
3 🔥 Tính oxi hoá mạnh của nitric acid
Cần nhớ
- ✦Với kim loại (trừ Au, Pt): oxi hoá được cả kim loại đứng sau H (Cu, Ag); kim loại nhiều hoá trị lên mức cao nhất (Fe ⇒ Fe³⁺). Chất oxi hoá là N⁺⁵ trong NO₃⁻ chứ không phải H⁺ ⇒ không bao giờ có H₂.
- ✦Sản phẩm khử theo nồng độ: HNO₃ đặc ⇒ NO₂ (nâu đỏ): Cu + 4HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂ + 2H₂O. HNO₃ loãng ⇒ NO (không màu, hoá nâu ở miệng ống): 3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O; Fe + 4HNO₃ → Fe(NO₃)₃ + NO + 2H₂O. Rất loãng với kim loại mạnh (Mg, Zn, Al) còn có thể ra N₂O, N₂, NH₄NO₃.
- ✦Thụ động hoá: Fe, Al, Cr không tan trong HNO₃ đặc, nguội (lớp oxide bền, khít che kim loại). Đun nóng thì tan: Fe + 6HNO₃ → Fe(NO₃)₃ + 3NO₂ + 3H₂O (đặc, nóng).
- ✦Với phi kim (đun nóng, HNO₃ đặc): C + 4HNO₃ → CO₂ + 4NO₂ + 2H₂O; S + 6HNO₃ → H₂SO₄ + 6NO₂ + 2H₂O.
Sản phẩm khử của HNO₃
| HNO₃ | Kim loại | Sản phẩm khử | Dấu hiệu |
|---|---|---|---|
| Đặc | hầu hết (Cu, Ag, Zn…) | NO₂ (N +4) | khí nâu đỏ |
| Loãng | hầu hết | NO (N +2) | không màu, hoá nâu ở miệng ống |
| Rất loãng | kim loại mạnh (Mg, Zn, Al) | N₂O, N₂, NH₄NO₃ | có thể không thấy khí |
| Đặc, nguội | Fe, Al, Cr | không phản ứng | thụ động hoá |
Dạng bài
Kim loại + HNO₃: bảo toàn electron
- 1 Đổi ra mol kim loại.
- 2 Viết hai quá trình: kim loại nhường e (Cu mất 2 e, Fe mất 3 e, Al mất 3 e); N⁺⁵ nhận e (thành NO₂ nhận 1 e, thành NO nhận 3 e).
- 3 Electron nhường = electron nhận ⇒ số mol khí.
- 4 Đổi ra thể tích (24,79 L/mol); kiểm tra lại bằng phương trình đã cân bằng.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy n(NO) = n(Cu) = 0,1 mol ⇒ 2,48 L (bỏ qua bảo toàn electron); hoặc cho Fe nhường 2 e (thành Fe²⁺) — với HNO₃ dư, Fe lên Fe³⁺, nhường 3 e.
Hoà tan hết 6,4 g Cu bằng dung dịch HNO₃ loãng dư, thu được khí NO (sản phẩm khử duy nhất). Tính thể tích NO ở đkc.
Hướng dẫn giải
4 🏭 Sản xuất, ứng dụng nitric acid và hiện tượng phú dưỡng
Cần nhớ
- ✦Sản xuất HNO₃ (Ostwald) từ NH₃, ba giai đoạn: 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O (xúc tác Pt, 800 – 900 °C); 2NO + O₂ → 2NO₂; 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃. Bảo toàn N: 1 NH₃ cho 1 HNO₃.
- ✦Ứng dụng: phần lớn HNO₃ dùng sản xuất phân đạm (NH₄NO₃, Ca(NO₃)₂…), còn lại làm thuốc nổ, thuốc nhuộm, dược phẩm, tinh chế kim loại.
- ✦Phú dưỡng: nước hồ, sông nhận quá nhiều nitrate, phosphate (phân bón trôi theo mưa, nước thải sinh hoạt, chăn nuôi) ⇒ tảo, bèo phát triển mạnh (tảo nở hoa) ⇒ che ánh sáng, khi chết phân huỷ tiêu tốn O₂ ⇒ nước thiếu O₂, có mùi, cá chết.
- ✦Hạn chế: bón phân đúng liều, đúng lúc; xử lí nước thải trước khi xả; giảm khí thải NOₓ (bộ chuyển đổi xúc tác trên ô tô, đi xe công cộng).
Dạng bài
Sơ đồ nhiều giai đoạn: bảo toàn nguyên tố
- 1 Viết sơ đồ gọn theo nguyên tố cần bảo toàn: NH₃ ⇒ NO ⇒ NO₂ ⇒ HNO₃ (1 N đi suốt).
- 2 Đổi ra mol (hoặc "tấn-mol": 1 tấn-mol = M tấn) chất đầu.
- 3 Lượng sản phẩm lí thuyết theo bảo toàn N, rồi nhân hiệu suất toàn quá trình (nhân các hiệu suất từng giai đoạn).
- 4 Kiểm tra: sản phẩm thực tế nhỏ hơn lí thuyết; tỉ lệ khối lượng HNO₃/NH₃ lí thuyết = 6317.
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia cho hiệu suất (6,30,8 = 7,875 tấn) — khi tính sản phẩm thì nhân hiệu suất, chỉ khi tính nguyên liệu mới chia.
Từ 1,7 tấn NH₃ sản xuất HNO₃ theo quy trình Ostwald, hiệu suất toàn quá trình 80 %. Tính khối lượng HNO₃ thu được.
Hướng dẫn giải
5 🌍 Hoá học quanh ta
- ✦🚗 Ống xả ô tô đời mới có bộ chuyển đổi xúc tác biến NOₓ thành N₂, giảm khói nâu và mưa acid ở thành phố.
- ✦🏛️ Tượng đá vôi, mái tôn bị mưa acid ăn mòn dần: CaCO₃ + 2HNO₃ → Ca(NO₃)₂ + CO₂ + H₂O.
- ✦🟢 Hồ nước gần khu dân cư chuyển xanh đặc, bốc mùi, cá nổi đầu là dấu hiệu phú dưỡng do nitrate, phosphate dư.
- ✦🚛 Xe bồn chở HNO₃ đặc làm bằng nhôm nhờ thụ động hoá — nhưng bồn phải giữ nguội, không pha loãng.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Thấy "khí nâu đỏ" ⇒ NO₂ (HNO₃ đặc); "khí không màu hoá nâu trong không khí" ⇒ NO (HNO₃ loãng).
- ✦Fe, Al, Cr + HNO₃ đặc nguội ⇒ không phản ứng; chữ "nguội" là dữ kiện bắt buộc phải đọc.
- ✦Bảo toàn electron: n(NO₂) = n(e nhường); n(NO) = ne nhường3. Cu 0,1 mol ⇒ NO₂ 0,2 mol hoặc NO 0,0667 mol.
- ✦Ostwald: 1 NH₃ ⇒ 1 HNO₃ (bảo toàn N), tính sản phẩm thì nhân hiệu suất.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Cho Fe, Mg + HNO₃ loãng ra H₂: HNO₃ oxi hoá bằng N⁺⁵ nên ra NO, N₂O…, không có H₂.
- ✦Viết Fe + HNO₃ dư ra Fe(NO₃)₂: HNO₃ dư đưa Fe lên Fe³⁺ ⇒ Fe(NO₃)₃. 5,6 g Fe ⇒ 2,48 L NO, không phải 1,65 L.
- ✦Nói Al "không phản ứng với HNO₃ đặc": chỉ khi nguội; đun nóng thì Al tan.
- ✦Nói NO có màu nâu nhạt: NO không màu, vành nâu ở miệng ống là NO₂ vừa tạo ra.
- ✦Lấy n(NO) = n(Cu): 6,4 g Cu thành 2,48 L thay vì 1,65 L.
- ✦Coi mưa acid là mọi nước mưa có pH < 7: nước mưa sạch đã có pH ≈ 5,6 (CO₂ tan); mưa acid khi pH < 5,6.
⚖️ Kiểm tra bảo toàn
- ✦Electron: Cu 0,1 mol nhường 0,2 mol e = NO 0,23 mol · 3 e ✓.
- ✦Nguyên tố N: 3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O: N 8 = 6 (muối) + 2 (khí) ⇒ HNO₃ phản ứng = 2 · n(Cu) + n(NO).
- ✦Khối lượng: CaCO₃ + HNO₃: 10 + 12,6 = 16,4 + 4,4 + 1,8 (g) ✓.
- ✦Độ lớn: cùng lượng Cu, khí NO₂ (đặc) gấp 3 lần số mol khí NO (loãng).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
NO, NO₂ và mưa acid
- 1Nhận biết
Khí NO₂ có màu
- 2Thông hiểu
Ở các thành phố lớn, nguồn chính thải khí NOₓ vào không khí là
- 3Thông hiểu
Nước mưa được gọi là mưa acid khi có pH
- 4Vận dụng Hấp thụ hoàn toàn 4,958 L NO₂ (đkc) vào nước có sục đủ O₂ (4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃). Khối lượng HNO₃ tạo thành là g.
Tính chất vật lí, tính acid
- 1Nhận biết
Trong dung dịch, HNO₃ là
- 2Thông hiểu
Lọ HNO₃ đặc không màu để lâu ngoài ánh sáng chuyển sang màu vàng. Nguyên nhân là
- 3Thông hiểu Dung dịch HNO₃ 0,01 M (coi phân li hoàn toàn) có pH = .
- 4Vận dụng Cho 10 g CaCO₃ vào dung dịch HNO₃ dư. Khối lượng muối Ca(NO₃)₂ thu được là g (Ca = 40, N = 14, O = 16, C = 12).
Tính oxi hoá, bảo toàn electron
- 1Nhận biết
Cho Cu tác dụng với dung dịch HNO₃ loãng, khí sinh ra là
- 2Thông hiểu
Kim loại nào sau đây không tan trong dung dịch HNO₃ đặc, nguội?
- 3Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây đúng?
- 4Vận dụng
Hoà tan hết 6,4 g Cu bằng HNO₃ loãng dư, thu được khí NO (sản phẩm khử duy nhất). Thể tích NO ở đkc là
- 5Vận dụng Hoà tan hết 5,6 g Fe bằng HNO₃ loãng dư, thu được khí NO (sản phẩm khử duy nhất). Thể tích NO ở đkc là L (làm tròn hai chữ số thập phân).
Sản xuất, ứng dụng, phú dưỡng
- 1Nhận biết
Hiện tượng phú dưỡng ở ao, hồ chủ yếu do nước nhận quá nhiều
- 2Thông hiểu
Trong quy trình Ostwald sản xuất HNO₃, giai đoạn đầu tiên là
- 3Vận dụng Từ 1,7 tấn NH₃ sản xuất HNO₃ theo quy trình Ostwald với hiệu suất toàn quá trình 80 %. Khối lượng HNO₃ thu được là tấn.
- 4Thông hiểu
Việc làm nào sau đây giúp hạn chế hiện tượng phú dưỡng?
Thí nghiệm và số liệu
- 1Thông hiểu
Cho mẩu Cu vào hai ống nghiệm, ống 1 chứa HNO₃ đặc, ống 2 chứa HNO₃ loãng (trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn, nút bông tẩm kiềm). Ghi được: Kết luận nào đúng?
- 2Thông hiểu
Ngâm một đinh sắt sạch vào HNO₃ đặc, nguội vài phút; lấy ra, rửa nhẹ rồi nhúng vào dung dịch CuSO₄ thấy đinh không có lớp đồng đỏ bám như đinh sắt thường. Giải thích đúng là
- 3Vận dụng Dung dịch HNO₃ 68 % có khối lượng riêng 1,4 g/mL. Nồng độ mol của dung dịch là M (làm tròn một chữ số thập phân).
- 4Thông hiểu Đo pH nước mưa ở bốn nơi: Số mẫu được coi là mưa acid là .
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Có thể dùng bồn chứa làm bằng kim loại nào để chuyên chở HNO₃ đặc, nguội?
- 2Thông hiểu
Đun nóng carbon với HNO₃ đặc (C + 4HNO₃ → CO₂ + 4NO₂ + 2H₂O). Các khí thoát ra là
- 3Vận dụng
Cho 3,2 g Cu tác dụng hết với HNO₃ đặc dư. Thể tích khí NO₂ (sản phẩm khử duy nhất, đkc) là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Thí nghiệm (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn, nút ống bằng bông tẩm NaOH): ống 1 chứa 2 mL HNO₃ đặc, ống 2 chứa 2 mL HNO₃ loãng; cho vào mỗi ống một mẩu Cu.
a)Ống 1 có khí màu nâu đỏ thoát ra.
b)Dung dịch ở cả hai ống dần có màu xanh.
c)Khí không màu ở ống 2 là H₂.
d)Với cùng số mol Cu, số mol HNO₃ phản ứng ở hai ống bằng nhau.
- 2Vận dụng
Hoà tan hết 1,92 g Cu bằng dung dịch HNO₃ loãng dư, thu được khí NO là sản phẩm khử duy nhất (Cu = 64; khí ở đkc).
a)Số mol electron Cu nhường là 0,06 mol.
b)Thể tích NO thu được khoảng 0,50 L.
c)Số mol HNO₃ đã phản ứng là 0,06 mol.
d)Nếu thay bằng HNO₃ đặc dư thì thể tích khí thu được không đổi.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các kim loại: Cu, Fe, Al, Ag, Zn, Cr, Au. Có bao nhiêu kim loại tan được trong dung dịch HNO₃ đặc, nguội? Đáp số:
- 2Vận dụng Hoà tan hết 6,4 g Cu bằng HNO₃ đặc dư. Thể tích khí NO₂ (sản phẩm khử duy nhất) thu được ở đkc là bao nhiêu lít (làm tròn hai chữ số thập phân)? Đáp số:
- 3Vận dụng Khối lượng HNO₃ có trong 100 mL dung dịch HNO₃ 68 % (khối lượng riêng 1,4 g/mL) là bao nhiêu gam? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi màu NO, NO₂; nguồn NOₓ, mưa acid, phú dưỡng; tính acid và tính oxi hoá của HNO₃; kim loại bị thụ động hoá trong HNO₃ đặc nguội.
- •Phần II hay có thí nghiệm Cu + HNO₃ đặc/loãng hoặc thụ động hoá: ý dễ mất điểm là cho ra H₂, nhầm khí của acid đặc với loãng, Fe lên Fe²⁺, quên chữ "nguội".
- •Bài này nối với bài 4 (N₂ + O₂ ⇌ 2NO, sét), bài 5 (NH₃ ⇒ NO trong quy trình Ostwald), bài 8 (H₂SO₄ đặc cũng thụ động Fe, Al, mưa acid do SO₂) và Hoá 10 (bảo toàn electron, cân bằng phản ứng oxi hoá – khử).
Sulfur và sulfur dioxide