Nitrogen
Giải thích vì sao N₂ chiếm 78 % không khí mà rất trơ ở nhiệt độ thường (liên kết ba bền), viết phản ứng thể hiện tính oxi hoá (với H₂) và tính khử (với O₂) của N₂, tính hiệu suất tổng hợp NH₃, và nối nitrogen với chu trình đạm trong tự nhiên.
Ứng với SGK Hoá học 11 (bộ thống nhất): Bài 4
⚡ Nhớ nhanh
- 1N₂ chiếm khoảng 78 % thể tích không khí; khí không màu, không mùi, ít tan trong nước, hoá lỏng ở −196 °C, hơi nhẹ hơn không khí (d = 2829 ≈ 0,97). Nitrogen còn có trong diêm tiêu (NaNO₃), protein, nucleic acid.
- 2Phân tử N≡N có liên kết ba (1σ + 2π), năng lượng liên kết 945 kJ/mol — gần gấp đôi O=O (498) ⇒ N₂ trơ ở nhiệt độ thường vì rất khó phá liên kết, không phải vì "không có electron".
- 3Tính oxi hoá (số oxi hoá 0 xuống −3): N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ (400 – 450 °C, 150 – 200 bar, xúc tác Fe; ΔrH = −92 kJ).
- 4Tính khử (0 lên +2): N₂ + O₂ ⇌ 2NO (khoảng 3000 °C hoặc tia lửa điện; ΔrH = +180 kJ); NO không màu gặp O₂ hoá nâu ngay: 2NO + O₂ → 2NO₂.
- 5Số oxi hoá 0 là mức trung gian (thang −3 … +5) ⇒ N₂ vừa có tính oxi hoá vừa có tính khử. Ứng dụng: sản xuất NH₃ ⇒ phân đạm, HNO₃; khí bảo quản thực phẩm; N₂ lỏng làm lạnh, bảo quản mẫu sinh học.
- 6Bẫy: nói "NO màu nâu" (NO không màu, NO₂ mới nâu đỏ); dùng 22,4 L/mol thay 24,79; tính hiệu suất mà quên hệ số 2 của NH₃ (ra 50 % thay vì 25 %).
👀 Nhìn là hiểu
Xem 5 cảnh: liên kết ba N≡N bền gấp đôi O=O, ở 25 °C N₂ va chạm O₂ mà không phản ứng, tia sét tạo NO rồi NO₂ nâu, nhà máy đạm tạo NH₃, thang số oxi hoá; rồi tự kéo 6 tình huống (tia sét, động cơ, nhà máy đạm, túi snack, N₂ lỏng, bột Fe ở 25 °C) vào đúng ô: N₂ là chất khử, chất oxi hoá hay vẫn trơ.
Không khí: gần 4/5 thể tích là khí nitrogen N₂.
1 🌬️ Trạng thái tự nhiên và tính chất vật lí
Cần nhớ
- ✦Nguyên tố nitrogen (N, Z = 7, cấu hình 1s²2s²2p³, chu kì 2, nhóm VA) có 5 electron hoá trị, độ âm điện 3,04 — chỉ kém O, F, Cl.
- ✦Dạng đơn chất: N₂ chiếm khoảng 78 % thể tích không khí. Dạng hợp chất: diêm tiêu natri (NaNO₃, "diêm tiêu Chile"), muối ammonium, nitrate trong đất; trong cơ thể sống có ở protein, nucleic acid.
- ✦Tính chất vật lí: khí không màu, không mùi, không vị, ít tan trong nước; M = 28 nên hơi nhẹ hơn không khí (d = 2829 ≈ 0,97); hoá lỏng ở −196 °C, hoá rắn ở −210 °C. N₂ không duy trì sự cháy, sự hô hấp.
- ✦Trong công nghiệp, N₂ được tách bằng chưng cất phân đoạn không khí lỏng: N₂ sôi thấp nhất (−196 °C) nên bay hơi trước O₂ (−183 °C).
Dạng bài
Tính lượng N₂ trong một thể tích không khí
- 1 Đổi thể tích không khí ra mol: n = V/24,79 (khí ở đkc 25 °C, 1 bar).
- 2 Đổi ra mol N₂ theo phần trăm thể tích (= phần trăm số mol): n(N₂) = 0,78 · n(không khí).
- 3 Khối lượng m = n · 28; thể tích V = n · 24,79.
- 4 Kiểm tra: N₂ phải chiếm khoảng 34 lượng khí, không vượt quá tổng.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy 78 % làm phần trăm khối lượng: 0,78 · 29 = 22,62 g. 78 % là phần trăm thể tích; tính theo khối lượng thì N₂ chỉ chiếm khoảng 75 %.
Một bình chứa 24,79 L không khí ở đkc. Coi N₂ chiếm 78 % thể tích không khí. Tính số mol và khối lượng N₂ trong bình.
Hướng dẫn giải
2 🔗 Cấu tạo phân tử: liên kết ba rất bền
Cần nhớ
- ✦Mỗi nguyên tử N góp chung 3 electron ⇒ phân tử N₂ có liên kết ba N≡N gồm 1 liên kết σ và 2 liên kết π; mỗi N còn một cặp electron chưa liên kết. Công thức cấu tạo N≡N.
- ✦Hai nguyên tử giống nhau ⇒ liên kết cộng hoá trị không phân cực, phân tử không phân cực ⇒ ít tan trong nước.
- ✦Năng lượng liên kết Eb(N≡N) = 945 kJ/mol, lớn gần gấp đôi O=O (498) và H–H (436) ⇒ muốn N₂ phản ứng phải cấp rất nhiều năng lượng ⇒ ở nhiệt độ thường N₂ trơ (phản ứng quá chậm).
- ✦Trơ về hoá học không có nghĩa an toàn về vật lí: N₂ lỏng gây bỏng lạnh, khí N₂ tràn trong phòng kín đẩy O₂ ra gây ngạt.
Năng lượng liên kết của bốn đơn chất khí
| Phân tử | Liên kết | E_b (kJ/mol) | Ở nhiệt độ thường |
|---|---|---|---|
| N₂ | ba (1σ + 2π) | 945 | rất trơ |
| O₂ | đôi (1σ + 1π) | 498 | oxi hoá chậm nhiều chất |
| H₂ | đơn (σ) | 436 | cháy khi châm lửa |
| Cl₂ | đơn (σ) | 243 | phản ứng mạnh, độc |
Dạng bài
Ước tính ΔrH từ năng lượng liên kết (ôn Hoá 10)
- 1 Viết phương trình, đếm số liên kết bị phá ở chất đầu và số liên kết tạo ở sản phẩm (dùng công thức cấu tạo).
- 2 ΔrH ≈ Σ Eb(chất đầu) − Σ Eb(sản phẩm).
- 3 ΔrH < 0: toả nhiệt; ΔrH > 0: thu nhiệt.
- 4 Kiểm tra: so với giá trị đo trong sách (sai lệch vài kJ vì Eb là giá trị trung bình).
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy "tạo trừ phá" ra +93 kJ (sai dấu), hoặc chỉ tính 3 liên kết N–H cho 2 phân tử NH₃ (quên nhân 2): 2253 − 1173 = +1080 kJ.
Cho Eb (kJ/mol): N≡N 945, H–H 436, N–H 391. Ước tính ΔrH của phản ứng N₂ + 3H₂ → 2NH₃.
Hướng dẫn giải
3 ⚗️ Tính chất hoá học: vừa oxi hoá vừa khử
Cần nhớ
- ✦Số oxi hoá của N trải từ −3 (NH₃) tới +5 (HNO₃); trong N₂ là 0 — mức trung gian ⇒ N₂ có cả tính oxi hoá và tính khử. Cả hai đều chỉ xảy ra ở nhiệt độ cao.
- ✦Tính oxi hoá (với H₂): N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ (400 – 450 °C, 150 – 200 bar, xúc tác Fe), ΔrH = −92 kJ; số oxi hoá N giảm từ 0 xuống −3. Với kim loại hoạt động ở nhiệt độ cao: 3Mg + N₂ → Mg₃N₂.
- ✦Tính khử (với O₂): N₂ + O₂ ⇌ 2NO (khoảng 3000 °C, tia lửa điện, sét; động cơ đốt trong), ΔrH = +180 kJ (thu nhiệt); số oxi hoá N tăng từ 0 lên +2.
- ✦NO không màu, gặp O₂ không khí hoá nâu đỏ ngay ở nhiệt độ thường: 2NO + O₂ → 2NO₂ — dấu hiệu nhận biết NO.
Hai vai trò của N₂
| Phản ứng với | Số oxi hoá N | Vai trò N₂ | Điều kiện |
|---|---|---|---|
| H₂ | 0 xuống −3 | chất oxi hoá | 450 °C, 200 bar, xúc tác Fe |
| Mg (kim loại hoạt động) | 0 xuống −3 | chất oxi hoá | nhiệt độ cao |
| O₂ | 0 lên +2 | chất khử | khoảng 3000 °C, tia lửa điện |
Dạng bài
Hiệu suất phản ứng tổng hợp NH₃
- 1 Đổi ra mol N₂, H₂ (V/24,79) và NH₃ thu được.
- 2 So tỉ lệ nN₂1 và nH₂3 để biết chất nào hết trước (tính lí thuyết theo chất đó).
- 3 n(NH₃) lí thuyết = 2 · n(N₂) (hoặc 23 · n(H₂)); hiệu suất H = n thực tế/n lí thuyết · 100 %.
- 4 Kiểm tra: H < 100 % (phản ứng thuận nghịch); số mol khí sau phản ứng giảm đúng bằng n(NH₃) tạo ra.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên hệ số 2: lấy 0,10,2 = 50 %. Mỗi mol N₂ cho 2 mol NH₃, nên lí thuyết là 0,4 mol.
Cho 4,958 L N₂ và 14,874 L H₂ (đkc) vào bình kín có xúc tác Fe, nung ở 450 °C. Sau phản ứng thu được 0,1 mol NH₃. Tính hiệu suất phản ứng.
Hướng dẫn giải
4 ♻️ Ứng dụng và chu trình nitrogen
Cần nhớ
- ✦Ứng dụng: phần lớn N₂ dùng tổng hợp NH₃ ⇒ phân đạm, HNO₃, thuốc nổ. Khí N₂ (trơ) bơm vào túi thực phẩm, bể chứa xăng dầu, lốp máy bay để chống oxi hoá, cháy nổ.
- ✦N₂ lỏng (−196 °C): làm lạnh nhanh, bảo quản máu, tinh trùng, tế bào; phẫu thuật lạnh. Chỉ thao tác trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn: gây bỏng lạnh, gây ngạt trong phòng kín.
- ✦Cố định đạm tự nhiên: (1) sét — N₂ + O₂ ⇌ 2NO, rồi 2NO + O₂ → 2NO₂, NO₂ + O₂ + nước mưa tạo HNO₃, xuống đất thành nitrate; (2) vi khuẩn nốt sần ở rễ cây họ đậu chuyển N₂ thành NH₄⁺ ngay ở nhiệt độ thường nhờ enzyme.
- ✦Cố định đạm nhân tạo: nhà máy tổng hợp NH₃ (quy trình Haber). Cây hấp thụ NO₃⁻, NH₄⁺ để tạo protein; vi khuẩn phản nitrate hoá trả N₂ lại khí quyển ⇒ khép kín chu trình nitrogen.
Đạm từ trời: sét bón cho ruộng
| Bước | Phương trình | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1. Sét đánh | N₂ + O₂ ⇌ 2NO | tia sét nóng hơn 3000 °C, N₂ là chất khử |
| 2. NO gặp không khí | 2NO + O₂ → 2NO₂ | khí hoá nâu đỏ |
| 3. Tan vào mưa | 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃ | mưa mang acid xuống đất |
| 4. Trong đất | HNO₃ với khoáng ⇒ muối nitrate | cây hấp thụ NO₃⁻ |
5 🌍 Hoá học quanh ta
- ✦🍟 Túi snack căng phồng vì được bơm khí N₂: N₂ không oxi hoá dầu trong bánh, giữ bánh giòn và không bị vỡ vụn.
- ✦⛈️ "Lúa chiêm lấp ló đầu bờ, hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên": mỗi cơn giông, sét cố định N₂ thành nitrate theo mưa xuống ruộng — đạm từ trời.
- ✦🫘 Trồng xen cây họ đậu (lạc, đậu tương) để cải tạo đất: vi khuẩn nốt sần ở rễ cố định N₂ thành đạm ngay ở nhiệt độ thường.
- ✦🧊 N₂ lỏng (−196 °C) bảo quản tế bào, mẫu máu và làm kem "khói" — nhưng chạm vào gây bỏng lạnh, không tự dùng ở nhà.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦"Vì sao N₂ trơ?" ⇒ chọn ngay liên kết ba bền (Eb = 945 kJ/mol); không chọn "không phân cực" (O₂, H₂, Cl₂ cũng không phân cực mà vẫn phản ứng).
- ✦Vai trò của N₂: gặp H₂, kim loại ⇒ chất oxi hoá; gặp O₂ ⇒ chất khử.
- ✦NO không màu, NO₂ nâu đỏ; "hoá nâu trong không khí" là dấu hiệu của NO.
- ✦Hiệu suất tổng hợp NH₃: nhớ n(NH₃) lí thuyết = 2 n(N₂); số mol khí giảm đúng bằng n(NH₃) tạo thành.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Nói "N₂ trơ vì nitrogen không cho, không nhận electron": N₂ nhận 3 e (với H₂) và nhường 2 e (với O₂); trơ chỉ vì khó phá N≡N.
- ✦Nói "N₂ chỉ có tính oxi hoá vì độ âm điện lớn": với O₂, N₂ là chất khử (0 lên +2).
- ✦Viết N₂ + 2O₂ → 2NO₂ trực tiếp: N₂ với O₂ chỉ tạo NO; NO₂ hình thành ở bước sau 2NO + O₂ → 2NO₂.
- ✦Hiệu suất: 0,1 mol NH₃ từ 0,2 mol N₂ tính ra 50 % (quên hệ số 2) thay vì 25 %.
- ✦Dùng 22,4 L/mol: 0,6 mol H₂ thành 13,44 L thay vì 14,87 L (đkc 24,79 L/mol).
- ✦Coi 78 % là phần trăm khối lượng: N₂ trong 1 mol không khí thành 22,62 g thay vì 21,84 g.
⚖️ Kiểm tra bảo toàn
- ✦Nguyên tố: N₂ + 3H₂ → 2NH₃ có N 2 = 2, H 6 = 6; 0,2 mol N₂ cho tối đa 0,4 mol NH₃ (bảo toàn N).
- ✦Electron: tạo 2 mol NH₃ thì 2 N nhận 2 · 3 = 6 mol e, 3 H₂ nhường 6 mol e ✓.
- ✦Số mol khí: N₂ + 3H₂ → 2NH₃ làm 4 mol khí thành 2 mol ⇒ n khí giảm = n(NH₃) tạo ra.
- ✦Độ lớn: phần trăm N₂ theo khối lượng trong không khí (≈ 75 %) phải nhỏ hơn theo thể tích (78 %) vì N₂ nhẹ hơn trung bình.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Trạng thái tự nhiên, tính chất vật lí
- 1Nhận biết
Trong không khí, khí nitrogen chiếm khoảng
- 2Thông hiểu Tỉ khối của khí N₂ so với không khí (M = 29) là (làm tròn hai chữ số thập phân).
- 3Vận dụng Khối lượng N₂ có trong 49,58 L không khí (đkc, N₂ chiếm 78 % thể tích) là g (làm tròn một chữ số thập phân).
- 4Thông hiểu
Bảng nhiệt độ sôi (1 bar) của ba khí chính trong không khí: Khi chưng cất phân đoạn không khí lỏng (nâng nhiệt độ từ từ), khí bay hơi đầu tiên là
Liên kết ba và độ trơ
- 1Nhận biết
Nguyên nhân chính khiến N₂ kém hoạt động hoá học ở nhiệt độ thường là
- 2Thông hiểu
Số liên kết σ và số liên kết π trong một phân tử N₂ lần lượt là
- 3Thông hiểu
Cho bảng năng lượng liên kết: Phát biểu nào đúng?
- 4Vận dụng
Cho Eb (kJ/mol): N≡N 945; H–H 436; N–H 391. Biến thiên enthalpy ước tính của phản ứng N₂ + 3H₂ → 2NH₃ là
Tính oxi hoá, tính khử của N₂
- 1Nhận biết
Trong phản ứng N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃, nitrogen đóng vai trò
- 2Thông hiểu
Phản ứng nào sau đây N₂ thể hiện tính khử?
- 3Thông hiểu
Dẫn khí NO (không màu) ra không khí thấy khí hoá nâu. Phương trình giải thích hiện tượng là
- 4Thông hiểu Cho N₂ + O₂ ⇌ 2NO, ΔrH = +180 kJ. Để tạo ra 6 g NO cần cung cấp kJ nhiệt (N = 14, O = 16).
- 5Vận dụng
Để điều chế 0,4 mol NH₃ (hiệu suất 100 %) từ N₂ và H₂, thể tích H₂ cần dùng ở đkc là
Ứng dụng, chu trình nitrogen
- 1Nhận biết
Phần lớn khí nitrogen sản xuất trong công nghiệp được dùng để
- 2Thông hiểu
Cây họ đậu làm đất màu mỡ hơn vì
- 3Vận dụng Một bình chứa 1 L nitrogen lỏng (khối lượng riêng 0,808 g/mL). Khi bay hơi hết ở đkc, lượng khí N₂ thu được chiếm khoảng L (làm tròn đến hàng đơn vị). Vì thế không để bình N₂ lỏng trong phòng kín.
- 4Thông hiểu Cho các ứng dụng: (1) bơm vào túi bánh snack; (2) tổng hợp NH₃; (3) làm khí quyển trơ trong bể chứa xăng dầu; (4) bảo quản mẫu máu bằng N₂ lỏng; (5) bơm lốp máy bay. Số ứng dụng dựa vào tính trơ của N₂ ở điều kiện thường là .
Thí nghiệm và số liệu
- 1Thông hiểu
Cho tia lửa điện phóng qua bình kín chứa không khí (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn). Một lúc sau trong bình xuất hiện khí màu nâu đỏ. Giải thích nào đúng?
- 2Vận dụng Cho 1 mol N₂ và 3 mol H₂ vào bình kín có xúc tác Fe, nung nóng. Sau phản ứng, tổng số mol khí trong bình là 3,6 mol. Hiệu suất phản ứng tổng hợp NH₃ là %.
- 3Vận dụng
Phản ứng N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ có ΔrH = −92 kJ. Khi tạo được 3,4 g NH₃ thì lượng nhiệt toả ra là
- 4Thông hiểu
Khi tạo thành 0,2 mol NH₃ từ N₂ và H₂, số mol electron mà nitrogen nhận là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Phát biểu nào đúng về nitrogen?
- 2Thông hiểu
Khí NO sinh ra trong buồng đốt động cơ ô tô chủ yếu do
- 3Vận dụng
Cho 0,3 mol Mg tác dụng hoàn toàn với N₂ dư ở nhiệt độ cao (3Mg + N₂ → Mg₃N₂). Khối lượng Mg₃N₂ thu được là (Mg = 24, N = 14)
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Thí nghiệm (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): (1) Bình A chứa không khí, để ở 25 °C nhiều ngày: không thấy hiện tượng gì. (2) Bình B chứa không khí, cho tia lửa điện phóng liên tục qua: khí trong bình chuyển dần sang màu nâu nhạt. (3) Nhỏ vài giọt nước có quỳ tím vào bình B rồi lắc: quỳ hoá đỏ.
a)Ở bình A, N₂ và O₂ không phản ứng vì cần năng lượng rất lớn để phá liên kết ba N≡N.
b)Màu nâu ở bình B là do NO₂ được tạo thành từ NO và O₂.
c)Ở bình B, N₂ đóng vai trò chất oxi hoá.
d)Quỳ hoá đỏ ở bước (3) chứng tỏ trong bình có NH₃.
- 2Vận dụng
Trong bình kín có 2 mol N₂ và 8 mol H₂, xúc tác Fe, 450 °C, 200 bar. Phản ứng N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ (ΔrH = −92 kJ) đạt hiệu suất 25 %.
a)Hiệu suất phải tính theo N₂ vì H₂ dư (83 > 21).
b)Số mol NH₃ thu được là 1 mol.
c)Sau phản ứng, tổng số mol khí trong bình vẫn là 10 mol.
d)Thêm nhiều xúc tác Fe sẽ làm hiệu suất ở trạng thái cân bằng vượt 25 %.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các phản ứng: (1) N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃; (2) N₂ + O₂ ⇌ 2NO; (3) 3Mg + N₂ → Mg₃N₂; (4) 6Li + N₂ → 2Li₃N; (5) 3Ca + N₂ → Ca₃N₂. Có bao nhiêu phản ứng trong đó N₂ là chất oxi hoá? Đáp số:
- 2Vận dụng Cho 4,958 L N₂ và 14,874 L H₂ (đkc) vào bình kín có xúc tác Fe, nung nóng; thu được 0,1 mol NH₃. Hiệu suất phản ứng là bao nhiêu phần trăm? Đáp số:
- 3Vận dụng Cần bao nhiêu lít không khí (đkc, N₂ chiếm 78 % thể tích) để có đủ N₂ điều chế 0,4 mol NH₃ với hiệu suất 100 %? (làm tròn hai chữ số thập phân) Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi vì sao N₂ trơ (liên kết ba, Eb = 945 kJ/mol), vai trò chất oxi hoá/chất khử của N₂ trong từng phản ứng, màu của NO và NO₂, ứng dụng của N₂ và N₂ lỏng.
- •Phần II hay có thí nghiệm tia lửa điện qua không khí hoặc bình tổng hợp NH₃: ý dễ mất điểm là nhầm vai trò của N₂, quên NO không màu, nghĩ xúc tác làm tăng hiệu suất cân bằng.
- •Bài này nối với bài 1 (cân bằng N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃, Le Chatelier), bài 5 (ammonia) và bài 6 (NO, NO₂, mưa acid); phần năng lượng liên kết, ΔrH ôn lại Hoá 10 bài 13–14.
Ammonia – Muối ammonium