Ammonia – Muối ammonium
Từ cấu tạo chóp tam giác có cặp electron riêng, giải thích vì sao NH₃ tan rất nhiều, có tính base yếu và tính khử; viết phản ứng của muối ammonium (với kiềm, nhiệt phân), nhận biết ion NH₄⁺ và làm các bài tính về ammonia, muối ammonium, phân đạm.
Ứng với SGK Hoá học 11 (bộ thống nhất): Bài 5
⚡ Nhớ nhanh
- 1NH₃: phân tử chóp tam giác (góc ≈ 107°), N còn một cặp electron riêng, phân tử phân cực, tạo liên kết hydrogen với nước ⇒ tan rất nhiều (thí nghiệm "phun"); khí không màu, mùi khai, nhẹ hơn không khí (d ≈ 0,59).
- 2Tính base yếu (cặp electron riêng nhận H⁺): NH₃ + H₂O ⇌ NH₄⁺ + OH⁻ (quỳ ẩm hoá xanh, phenolphthalein hoá hồng); với acid tạo muối: NH₃ + HCl → NH₄Cl (khói trắng).
- 3Tính khử (N ở −3, mức thấp nhất): 4NH₃ + 3O₂ → 2N₂ + 6H₂O (đốt, không xúc tác); 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O (Pt, 850 °C — bước đầu sản xuất HNO₃).
- 4Muối ammonium đều tan, điện li mạnh. Nhận biết NH₄⁺: NH₄⁺ + OH⁻ → NH₃↑ + H₂O (đun nhẹ) ⇒ khí mùi khai làm quỳ ẩm hoá xanh. Nhiệt phân: NH₄Cl → NH₃ + HCl; NH₄HCO₃ → NH₃ + CO₂ + H₂O; NH₄NO₃ → N₂O + 2H₂O.
- 5Sản xuất: N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ (ΔrH = −92 kJ, 400 – 450 °C, 150 – 200 bar, xúc tác Fe). Ứng dụng: phân đạm, HNO₃, chất làm lạnh.
- 6Bẫy: dùng quỳ khô (không đổi màu); cho rằng NH₃ là base mạnh vì làm quỳ xanh; nhiệt phân NH₄NO₃ ra NH₃ + HNO₃ (thật ra N₂O + H₂O).
👀 Nhìn là hiểu
Xem 5 cảnh: thí nghiệm phun (NH₃ tan nhiều, nước phun hoá hồng), cặp electron riêng nhận H⁺, khói trắng NH₄Cl, đun muối ammonium với kiềm làm quỳ ẩm hoá xanh, so sánh với NaCl; rồi tự kéo thuốc thử (Ba(OH)₂, NaOH, quỳ khô — bẫy) vào 4 ống mất nhãn và kéo tên NH₄Cl, (NH₄)₂SO₄, NaCl, Na₂SO₄ vào đúng ống.
Bình đầy khí NH₃ úp ngược, ống nhúng vào nước có phenolphthalein.
1 🔺 Cấu tạo và tính chất vật lí của ammonia
Cần nhớ
- ✦N dùng 3 electron liên kết với 3 nguyên tử H (liên kết cộng hoá trị phân cực, N âm điện hơn H), còn một cặp electron riêng ⇒ phân tử NH₃ có dạng chóp tam giác, góc liên kết HNH ≈ 107°.
- ✦Hình chóp nên các liên kết phân cực không triệt tiêu ⇒ phân tử phân cực; NH₃ còn tạo được liên kết hydrogen với nước ⇒ tan rất nhiều (ở điều kiện thường, 1 L nước hoà tan được khoảng 700 L khí NH₃).
- ✦Khí không màu, mùi khai, xốc; M = 17 nhẹ hơn không khí (d = 1729 ≈ 0,59) nên thu bằng cách úp ngược bình; dễ hoá lỏng (−33 °C), NH₃ lỏng bay hơi thu nhiều nhiệt nên dùng làm chất làm lạnh.
- ✦Thí nghiệm phun (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): bình đầy NH₃ úp ngược, ống nhỏ nhúng vào nước có phenolphthalein; NH₃ tan nhanh làm áp suất trong bình giảm mạnh, nước bị hút lên thành tia và hoá hồng (dung dịch có tính base).
Dạng bài
Nồng độ dung dịch ammonia
- 1 Đổi ra mol khí NH₃: n = V/24,79 (đkc).
- 2 Đổi thể tích dung dịch ra lít.
- 3 CM = n/V(dung dịch).
- 4 Kiểm tra: nhân ngược CM · V phải ra đúng số mol khí đã hoà tan.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy 200 mL làm 200 L (ra 0,001 M) hoặc dùng 22,4: n = 4,95822,4 ≈ 0,22 mol ⇒ 1,1 M. Đkc của sách mới là 24,79 L/mol.
Hoà tan hết 4,958 L khí NH₃ (đkc) vào nước, được 200 mL dung dịch. Tính nồng độ mol của dung dịch ammonia.
Hướng dẫn giải
2 ⚗️ Tính chất hoá học của ammonia
Cần nhớ
- ✦Tính base yếu: cặp electron riêng của N nhận H⁺ của nước: NH₃ + H₂O ⇌ NH₄⁺ + OH⁻ (thuận nghịch). Dung dịch NH₃ làm quỳ tím ẩm hoá xanh, phenolphthalein hoá hồng; NH₃ 0,1 M có pH ≈ 11, thấp hơn NaOH 0,1 M (pH = 13).
- ✦Với acid tạo muối ammonium: NH₃ + HCl → NH₄Cl (hai khí gặp nhau tạo khói trắng là tinh thể NH₄Cl); 2NH₃ + H₂SO₄ → (NH₄)₂SO₄; NH₃ + HNO₃ → NH₄NO₃.
- ✦Tính khử (N ở −3 chỉ tăng được): đốt trong O₂ (không xúc tác) cháy với ngọn lửa vàng: 4NH₃ + 3O₂ → 2N₂ + 6H₂O. Có xúc tác Pt, khoảng 850 °C: 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O.
- ✦Đổi xúc tác là đổi sản phẩm: không xúc tác ra N₂, có Pt ra NO. NH₃ chỉ có tính khử, không có tính oxi hoá.
Dạng bài
Ammonia tác dụng với acid
- 1 Đổi ra mol NH₃ và acid.
- 2 Viết phương trình, so tỉ lệ: HCl, HNO₃ tỉ lệ 1 : 1 với NH₃; H₂SO₄ dư tạo (NH₄)₂SO₄ (2 NH₃ : 1 H₂SO₄).
- 3 Tính muối theo chất hết: m = n · M.
- 4 Kiểm tra: m(muối) = m(NH₃) + m(acid đã phản ứng) (bảo toàn khối lượng, phản ứng chỉ cộng).
⚠️ Bẫy hay gặp: Viết muối là NH₃Cl hoặc lấy M(NH₄Cl) = 52,5 (quên một H): ra 5,25 g. Ion ammonium là NH₄⁺ nên M = 14 + 4 + 35,5 = 53,5.
Dẫn 2,479 L khí NH₃ (đkc) vào dung dịch HCl dư. Tính khối lượng muối thu được (N = 14, H = 1, Cl = 35,5).
Hướng dẫn giải
3 🏭 Sản xuất và ứng dụng ammonia
Cần nhớ
- ✦Quy trình Haber: N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃, ΔrH = −92 kJ. N₂ lấy từ không khí, H₂ từ khí thiên nhiên.
- ✦Chọn điều kiện theo Le Chatelier (bài 1): phản ứng toả nhiệt và giảm số mol khí ⇒ áp suất cao (150 – 200 bar) đẩy cân bằng sang phải; nhiệt độ thấp cũng đẩy sang phải nhưng phản ứng quá chậm ⇒ chọn 400 – 450 °C + xúc tác Fe cho nhanh.
- ✦Hỗn hợp ra khỏi tháp được làm lạnh, NH₃ hoá lỏng tách ra; N₂, H₂ chưa phản ứng được quay lại tháp ⇒ dù mỗi lượt hiệu suất thấp, nguyên liệu vẫn dùng gần hết.
- ✦Ứng dụng: phần lớn NH₃ dùng sản xuất phân đạm (urea (NH₂)₂CO, NH₄NO₃, (NH₄)₂SO₄, NH₄Cl) và HNO₃; NH₃ lỏng làm chất làm lạnh trong kho đông lạnh.
Dạng bài
Lượng nguyên liệu khi có hiệu suất
- 1 Đổi ra mol sản phẩm cần thu.
- 2 Theo phương trình, tính nguyên liệu lí thuyết (hiệu suất 100 %).
- 3 Hiệu suất H < 100 % ⇒ cần nhiều nguyên liệu hơn: n(thực dùng) = n(lí thuyết)/H.
- 4 Kiểm tra: lượng nguyên liệu thực dùng phải lớn hơn lí thuyết; nhân lại với H ra đúng lượng lí thuyết.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhân với 25 % thay vì chia: 0,1 · 0,25 · 28 = 0,7 g N₂ — nhỏ hơn cả lượng lí thuyết (2,8 g), vô lí vì hiệu suất thấp phải tốn nhiều nguyên liệu hơn.
Cần bao nhiêu gam N₂ và H₂ để điều chế 3,4 g NH₃, biết hiệu suất phản ứng là 25 %?
Hướng dẫn giải
4 🧂 Muối ammonium
Cần nhớ
- ✦Muối ammonium (chứa ion NH₄⁺): tinh thể, đều tan trong nước, điện li mạnh: NH₄Cl → NH₄⁺ + Cl⁻.
- ✦Với dung dịch kiềm, đun nhẹ ⇒ giải phóng NH₃: NH₄Cl + NaOH → NaCl + NH₃↑ + H₂O; thu gọn NH₄⁺ + OH⁻ → NH₃↑ + H₂O. Đây là cách nhận biết NH₄⁺: khí mùi khai làm quỳ tím ẩm hoá xanh.
- ✦Nhiệt phân: gốc acid không có tính oxi hoá ⇒ ra NH₃: NH₄Cl → NH₃ + HCl (gặp lạnh lại kết hợp thành NH₄Cl ở miệng ống); NH₄HCO₃ → NH₃ + CO₂ + H₂O (bột nở). Gốc có tính oxi hoá ⇒ không ra NH₃: NH₄NO₃ → N₂O + 2H₂O; NH₄NO₂ → N₂ + 2H₂O.
- ✦Dùng Ba(OH)₂ thì có hai thuốc thử trong một: OH⁻ bắt NH₄⁺ (khí khai), Ba²⁺ bắt SO₄²⁻ (kết tủa trắng BaSO₄).
Nhận biết bằng Ba(OH)₂ (đun nhẹ, quỳ ẩm ở miệng ống)
| Dung dịch | Khí mùi khai, quỳ ẩm | Kết tủa trắng | Phương trình |
|---|---|---|---|
| NH₄Cl | xanh | không | 2NH₄Cl + Ba(OH)₂ → BaCl₂ + 2NH₃↑ + 2H₂O |
| (NH₄)₂SO₄ | xanh | có (BaSO₄) | (NH₄)₂SO₄ + Ba(OH)₂ → BaSO₄↓ + 2NH₃↑ + 2H₂O |
| Na₂SO₄ | không | có (BaSO₄) | Na₂SO₄ + Ba(OH)₂ → BaSO₄↓ + 2NaOH |
| NaCl | không | không | không phản ứng |
Dạng bài
Muối ammonium tác dụng với kiềm
- 1 Đổi ra mol muối (n = CM · V hoặc m/M) và kiềm.
- 2 Mỗi ion NH₄⁺ cho 1 NH₃: n(NH₃) = n(NH₄⁺) (nhớ (NH₄)₂SO₄ có 2 NH₄⁺).
- 3 Nếu kiềm là Ba(OH)₂: n(BaSO₄) = n(SO₄²⁻) (Ba²⁺ dư).
- 4 Kiểm tra: n(OH⁻) đã dùng ≥ n(NH₄⁺); bảo toàn N: N trong muối = N trong NH₃.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên (NH₄)₂SO₄ có 2 ion NH₄⁺: n(NH₃) = 0,005 mol ⇒ 0,124 L, chỉ bằng một nửa đáp số đúng.
Đun nóng 50 mL dung dịch (NH₄)₂SO₄ 0,1 M với dung dịch Ba(OH)₂ dư. Tính thể tích khí (đkc) và khối lượng kết tủa thu được (Ba = 137, S = 32, O = 16).
Hướng dẫn giải
5 🌍 Hoá học quanh ta
- ✦🥖 Bột nở (bột khai) là NH₄HCO₃: khi nướng, NH₄HCO₃ → NH₃ + CO₂ + H₂O, khí làm bánh phồng xốp; mùi khai bay hết khi bánh chín.
- ✦🌾 Phân đạm urea, ammonium nitrate, ammonium sulfate đều làm từ NH₃. Không bón chung phân ammonium với vôi: OH⁻ giải phóng NH₃ làm mất đạm.
- ✦🧊 Kho đông lạnh, nhà máy bia dùng NH₃ lỏng làm chất làm lạnh; rò rỉ NH₃ rất độc, gây bỏng mắt, đường hô hấp.
- ✦🚽 Mùi khai ở nhà vệ sinh là NH₃ sinh ra khi urea trong nước tiểu bị vi khuẩn phân huỷ.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Cấu tạo ⇒ tính chất: cặp electron riêng ⇒ chóp, phân cực ⇒ tan nhiều; nhận H⁺ ⇒ base; N ở −3 ⇒ chỉ có tính khử.
- ✦Nhận biết NH₄⁺: kiềm + đun nhẹ + quỳ ẩm hoá xanh. Có thêm SO₄²⁻ thì dùng Ba(OH)₂ để một lần nhận cả hai.
- ✦Nhiệt phân muối ammonium: gốc Cl⁻, CO₃²⁻, HCO₃⁻ ra NH₃; gốc NO₃⁻ ra N₂O, NO₂⁻ ra N₂.
- ✦NH₃ + O₂: không xúc tác ra N₂; Pt, 850 °C ra NO.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Thử khí NH₃ bằng quỳ khô: không đổi màu, vì NH₃ phải tan trong nước mới tạo OH⁻. Phải dùng quỳ ẩm.
- ✦Nói NH₃ là base mạnh vì làm quỳ xanh: NH₃ 0,1 M có pH ≈ 11, NaOH 0,1 M có pH = 13 ⇒ NH₃ là base yếu (phản ứng với nước là thuận nghịch).
- ✦Viết NH₄NO₃ → NH₃ + HNO₃: gốc NO₃⁻ oxi hoá luôn N⁻³, sản phẩm là N₂O + 2H₂O.
- ✦Nói NH₃ vừa có tính oxi hoá vừa có tính khử: N ở −3 (thấp nhất) nên chỉ có tính khử.
- ✦Bài (NH₄)₂SO₄ quên hệ số 2: 0,005 mol muối cho 0,01 mol NH₃ chứ không phải 0,005 mol.
- ✦Hiệu suất 25 %: nhân 25 % ra 0,7 g N₂ thay vì chia, đúng phải là 11,2 g.
⚖️ Kiểm tra bảo toàn
- ✦Nguyên tố N: n(NH₃) sinh ra = n(NH₄⁺) trong muối = 2 · n((NH₄)₂SO₄).
- ✦Khối lượng: NH₃ + acid chỉ cộng vào nhau ⇒ m(muối) = m(NH₃) + m(acid phản ứng) (1,7 + 3,65 = 5,35 g NH₄Cl).
- ✦Electron: 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O: 4 N nhường 4 · 5 = 20 e, 5 O₂ nhận 5 · 4 = 20 e ✓.
- ✦Điện tích: NH₄⁺ + OH⁻ → NH₃ + H₂O, vế trái tổng 0 = vế phải 0.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Cấu tạo, tính chất vật lí
- 1Nhận biết
Phân tử NH₃ có dạng hình học là
- 2Thông hiểu Tỉ khối của khí NH₃ so với không khí (M = 29) là (làm tròn hai chữ số thập phân), nên thu khí NH₃ bằng cách úp ngược bình.
- 3Thông hiểu
Trong thí nghiệm "phun": bình đầy khí NH₃ úp ngược, ống thuỷ tinh nhúng vào chậu nước có vài giọt phenolphthalein. Hiện tượng và giải thích đúng là
- 4Vận dụng Hoà tan hết 2,479 L NH₃ (đkc) vào nước được 250 mL dung dịch. Nồng độ mol của dung dịch NH₃ là M.
Tính base, tính khử của ammonia
- 1Nhận biết
Dung dịch NH₃ làm quỳ tím ẩm
- 2Thông hiểu
Đưa đũa thuỷ tinh nhúng dung dịch HCl đặc lại gần miệng lọ đựng dung dịch NH₃ đặc (trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn) thấy
- 3Thông hiểu
Cho NH₃ tác dụng với O₂. Phát biểu đúng là
- 4Vận dụng
Oxi hoá 0,4 mol NH₃ bằng O₂ có xúc tác Pt (4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O). Thể tích O₂ (đkc) cần dùng là
- 5Vận dụng Hấp thụ hết 4,958 L NH₃ (đkc) vào dung dịch H₂SO₄ dư. Khối lượng muối (NH₄)₂SO₄ thu được là g (N = 14, S = 32, O = 16).
Sản xuất, ứng dụng
- 1Nhận biết
Trong công nghiệp, NH₃ được tổng hợp từ N₂ và H₂ ở điều kiện
- 2Thông hiểu
Phản ứng N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ có ΔrH = −92 kJ. Vì sao nhà máy không hạ nhiệt độ xuống thật thấp dù cân bằng khi đó chuyển sang phải?
- 3Vận dụng
Để điều chế 3,4 g NH₃ với hiệu suất 25 %, khối lượng N₂ cần dùng là
- 4Thông hiểu
Trong các phân đạm sau, phân có phần trăm khối lượng nitrogen cao nhất là
Muối ammonium
- 1Nhận biết
Thuốc thử dùng để nhận biết ion NH₄⁺ trong dung dịch là
- 2Thông hiểu
Nhiệt phân NH₄NO₃ thu được
- 3Vận dụng Nhiệt phân hoàn toàn 7,9 g NH₄HCO₃ (bột nở). Thể tích khí thu được ở đkc (hơi nước đã ngưng tụ) là L (làm tròn hai chữ số thập phân).
- 4Thông hiểu Cho các muối: NH₄Cl, NaCl, (NH₄)₂SO₄, KNO₃, NH₄NO₃, NH₄HCO₃, Na₂CO₃. Số muối khi đun nóng với dung dịch NaOH giải phóng khí làm quỳ tím ẩm hoá xanh là .
Thí nghiệm và số liệu
- 1Thông hiểu
Bốn dung dịch X, Y, Z, T là NH₄Cl, (NH₄)₂SO₄, Na₂SO₄, NaCl (không theo thứ tự). Đun nhẹ mỗi mẫu với Ba(OH)₂, đặt quỳ ẩm ở miệng ống: Y là
- 2Thông hiểu
Đun nóng đáy ống nghiệm khô chứa một ít NH₄Cl rắn (trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn). Chất rắn ở đáy mất dần, rồi lại thấy lớp bột trắng bám ở phần trên, nguội hơn, của ống. Giải thích đúng là
- 3Thông hiểu
Đo pH hai dung dịch cùng nồng độ ở 25 °C: Kết luận nào đúng?
- 4Vận dụng Đun nóng 50 mL dung dịch (NH₄)₂SO₄ 0,1 M với dung dịch NaOH dư. Thể tích khí NH₃ thu được ở đkc là L (làm tròn hai chữ số thập phân).
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Chỉ dùng một thuốc thử để phân biệt ba dung dịch NH₄Cl, NaCl, Na₂SO₄ đựng trong ba lọ mất nhãn, nên chọn
- 2Thông hiểu
Trong phản ứng 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O (xúc tác Pt), NH₃ đóng vai trò
- 3Vận dụng
Cho 13,2 g (NH₄)₂SO₄ tác dụng với dung dịch NaOH dư, đun nóng. Thể tích khí thu được ở đkc là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Thí nghiệm (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): Bước 1: cho 2 mL dung dịch NH₄Cl vào ống nghiệm, thêm 2 mL dung dịch NaOH. Bước 2: đun nhẹ ống nghiệm. Bước 3: đưa mẩu giấy quỳ tím (ướt) lên miệng ống.
a)Ở bước 2 có khí mùi khai thoát ra.
b)Ở bước 3, quỳ tím ướt chuyển sang màu xanh.
c)Thay quỳ ướt bằng quỳ khô thì quỳ vẫn chuyển xanh rõ rệt.
d)Thay NH₄Cl bằng NaCl thì hiện tượng ở bước 2, 3 vẫn y như vậy.
- 2Vận dụng
Đun nóng 5,35 g NH₄Cl với 200 mL dung dịch NaOH 1 M đến khi phản ứng hoàn toàn (N = 14, H = 1, Cl = 35,5; khí ở đkc).
a)Thể tích khí NH₃ thu được khoảng 2,48 L.
b)Dung dịch sau phản ứng làm phenolphthalein hoá hồng.
c)NaOH phản ứng vừa hết.
d)Khối lượng NaCl tạo thành là 11,7 g.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các phát biểu: (a) NH₃ có tính base yếu; (b) NH₃ có tính khử; (c) NH₃ có tính oxi hoá mạnh; (d) muối ammonium đều tan trong nước; (e) nhiệt phân NH₄NO₃ thu được NH₃. Số phát biểu đúng là bao nhiêu? Đáp số:
- 2Vận dụng Cần bao nhiêu mL dung dịch HCl 1 M để phản ứng vừa đủ với dung dịch chứa 3,4 g NH₃? Đáp số:
- 3Thông hiểu Phần trăm khối lượng nitrogen trong phân ammonium nitrate NH₄NO₃ là bao nhiêu (làm tròn đến hàng đơn vị)? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi hình dạng, tính tan, tính base yếu, tính khử của NH₃; điều kiện tổng hợp NH₃; sản phẩm nhiệt phân muối ammonium; thuốc thử nhận biết NH₄⁺.
- •Phần II hay có thí nghiệm muối ammonium + kiềm + quỳ ẩm, thí nghiệm "phun" hoặc khói trắng: ý dễ mất điểm là quỳ khô, NH₃ "base mạnh", NH₄NO₃ ra NH₃, kiềm dư hay hết.
- •Bài này nối với bài 1 (cân bằng tổng hợp NH₃), bài 2 (pH, base yếu Brønsted–Lowry), bài 4 (N₂) và bài 6 (NH₃ ⇒ NO ⇒ HNO₃, quy trình Ostwald); nhận biết ion bằng Ba²⁺ nối với bài 8 (ion sulfate).
Một số hợp chất của nitrogen với oxygen