Công thức phân tử hợp chất hữu cơ
Phân biệt công thức đơn giản nhất với công thức phân tử, đọc phân tử khối trên phổ khối lượng (MS), rồi lập công thức phân tử từ phần trăm khối lượng nguyên tố, từ kết quả đốt cháy hoặc từ tỉ khối hơi.
Ứng với SGK Hoá học 11 (bộ thống nhất): Bài 12
⚡ Nhớ nhanh
- 1Công thức phân tử (CTPT) cho biết số nguyên tử thật của mỗi nguyên tố trong phân tử; công thức đơn giản nhất (CTĐGN) chỉ cho tỉ lệ tối giản. CTPT = (CTĐGN)ₙ: glucose C₆H₁₂O₆ = (CH₂O)₆.
- 2Với : x : y : z = %C/12 : %H/1 : %O/16 — chia phần trăm cho nguyên tử khối (đổi khối lượng ra số mol nguyên tử), rồi chia cả dãy cho số nhỏ nhất.
- 3Phân tử khối đo bằng phổ khối lượng (MS): peak ion phân tử [M⁺] thường có m/z lớn nhất (không phải peak cao nhất). Cách khác: M = 2·d(A/H₂) = 29·d(A/kk), hoặc M = m/n với n = V/24,79 (hơi ở đkc).
- 4n = M/M₀ (M₀ là khối lượng của CTĐGN) phải ra số nguyên. Ví dụ 54,54 % C, 9,10 % H, còn lại O ⇒ C₂H₄O (44); M⁺ = 88 ⇒ n = 2 ⇒ C₄H₈O₂. Đốt cháy: nC = nCO₂, nH = 2n_H₂O, mO = mA − mC − mH.
- 5Bẫy: lấy thẳng % làm tỉ lệ (54,54 : 9,10 : 36,36 ra "C₆HO₄"); dừng ở CTĐGN khi đề hỏi CTPT; lấy peak cao nhất (m/z 43) làm M; quên nhân 2 cho H; cộng oxygen trong CO₂ và H₂O coi là oxygen của chất.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 5 cảnh: % khối lượng của X, chia cho nguyên tử khối, rút gọn ra C₂H₄O, đọc peak M⁺ = 88 trên phổ MS để ra C₄H₈O₂, rồi ba chất cùng CH₂O; sau đó tự kéo thẻ công thức vào ô CTĐGN và ô CTPT cho 4 chất (mỗi chất có một thẻ bẫy).
Phân tích X: 54,54 % C, 9,10 % H, còn lại 36,36 % O.
1 🧾 Công thức phân tử và công thức đơn giản nhất
Cần nhớ
- ✦Công thức phân tử cho biết thành phần nguyên tố và số nguyên tử của mỗi nguyên tố trong một phân tử: ethanol C₂H₆O, glucose C₆H₁₂O₆. Công thức tổng quát của hợp chất chứa C, H, O, N viết là .
- ✦Công thức đơn giản nhất cho biết tỉ lệ tối giản số nguyên tử các nguyên tố. Glucose C₆H₁₂O₆ có CTĐGN là CH₂O (6 : 12 : 6 = 1 : 2 : 1); benzene C₆H₆ và acetylene C₂H₂ cùng CTĐGN là CH.
- ✦Quan hệ: CTPT = (CTĐGN)ₙ với n nguyên dương. Có chất CTPT trùng CTĐGN (CH₄, C₂H₆O, CH₂O).
- ✦Từ phần trăm khối lượng: x : y : z = %C/12 : %H/1 : %O/16. Oxygen thường không đo trực tiếp mà lấy phần còn lại: %O = 100 % − %C − %H (− %N).
- ✦Phần trăm là khối lượng, chỉ số trong công thức là số nguyên tử ⇒ bắt buộc chia cho nguyên tử khối trước khi so. Tỉ lệ ra 1,5 hay 1,33 thì nhân cả dãy với 2 hay 3 cho thành số nguyên.
Cùng công thức đơn giản nhất, khác công thức phân tử
| Chất | CTĐGN | M (g/mol) | CTPT |
|---|---|---|---|
| Formaldehyde | CH₂O | 30 | CH₂O (n = 1) |
| Acetic acid | CH₂O | 60 | C₂H₄O₂ (n = 2) |
| Glucose | CH₂O | 180 | C₆H₁₂O₆ (n = 6) |
| Acetylene | CH | 26 | C₂H₂ (n = 2) |
| Benzene | CH | 78 | C₆H₆ (n = 6) |
Dạng bài
Lập công thức đơn giản nhất từ phần trăm khối lượng
- 1 Tính phần trăm nguyên tố còn thiếu (thường là O) bằng 100 % trừ các phần đã biết.
- 2 Đổi ra mol: chia phần trăm của mỗi nguyên tố cho nguyên tử khối của nó (C 12, H 1, O 16, N 14) ⇒ tỉ lệ số mol nguyên tử.
- 3 Chia cả dãy cho số nhỏ nhất; còn số lẻ (1,5; 1,33…) thì nhân cả dãy với 2 hoặc 3 để được số nguyên tối giản.
- 4 Kiểm tra: tính lại phần trăm từ công thức vừa tìm, phải khớp số đề cho.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy thẳng phần trăm làm tỉ lệ: 54,54 : 9,10 : 36,36 ≈ 6 : 1 : 4 ⇒ "C₆HO₄" — 6 carbon mà chỉ 1 hydrogen, vô lí. Hydrogen nhẹ nhất nên 9,10 % khối lượng lại là nhiều nguyên tử nhất (9,10 mol so với 4,55 mol C).
Kết quả phân tích nguyên tố hợp chất hữu cơ X: 54,54 % C; 9,10 % H; còn lại là O. Lập công thức đơn giản nhất của X.
Hướng dẫn giải
2 📈 Xác định phân tử khối bằng phổ khối lượng
Cần nhớ
- ✦Phổ khối lượng (MS): phân tử chất ở thể hơi bị bắn phá bằng chùm electron năng lượng cao, mất một electron thành ion phân tử [M⁺]; một phần ion vỡ tiếp thành các mảnh nhỏ. Máy ghi tỉ số khối lượng/điện tích (m/z) và cường độ tương đối của từng loại ion.
- ✦Ion mang điện tích +1 nên m/z bằng khối lượng ion. Peak ion phân tử [M⁺] thường là peak có m/z lớn nhất ⇒ giá trị đó là phân tử khối của chất.
- ✦Peak cao nhất (cường độ 100 %, gọi là peak cơ sở) là mảnh bền nhất, thường không phải ion phân tử: ethyl acetate có peak cao nhất ở m/z 43 (mảnh CH₃CO⁺) nhưng M⁺ ở m/z 88.
- ✦Biết M và CTĐGN (M₀): n = M/M₀ ⇒ CTPT. Hoặc tính thẳng số nguyên tử: x = M·%C/(12·100), y = M·%H/(1·100), z = M·%O/(16·100).
Dạng bài
Lập công thức phân tử từ phần trăm nguyên tố và phổ MS
- 1 Lập CTĐGN từ phần trăm khối lượng (chia nguyên tử khối, rút gọn), tính M₀.
- 2 Đọc phổ MS: peak có m/z lớn nhất là [M⁺] ⇒ M.
- 3 n = M/M₀ (phải nguyên) ⇒ CTPT = (CTĐGN)ₙ.
- 4 Kiểm tra: tính lại M của CTPT; thử thêm cách x = M·%C/1200.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy peak cao nhất làm phân tử khối: M = 43 ⇒ n = 4344 ≈ 0,98 rồi cho CTPT là C₂H₄O. Peak cao nhất (cường độ 100 %) là mảnh bền nhất; phân tử khối là peak có m/z lớn nhất (88).
Chất X ở ví dụ trên (CTĐGN C₂H₄O) có phổ khối lượng như bảng: Lập công thức phân tử của X.
Hướng dẫn giải
3 🔥 Lập công thức phân tử từ kết quả đốt cháy
Cần nhớ
- ✦Đốt cháy hoàn toàn chất hữu cơ: mọi C đi vào CO₂, mọi H đi vào H₂O ⇒ nC = nCO₂, nH = 2·nH₂O (mỗi phân tử nước có hai H); chất có N thì nN = 2·nN₂.
- ✦Oxygen trong chất lấy bằng hiệu khối lượng: mO = mA − mC − mH (− mN). Ra 0 thì chất không có oxygen. Không cộng oxygen trong CO₂ và H₂O, vì phần lớn oxygen đó đến từ O₂ (không khí).
- ✦Phương trình chung: .
- ✦Khí CO₂ đo ở đkc: n = V/24,79. Hấp thụ sản phẩm: bình P₂O₅ hay H₂SO₄ đặc tăng đúng khối lượng nước; bình nước vôi trong dư cho kết tủa CaCO₃, nCaCO₃ = nCO₂.
Dạng bài
Bài đốt cháy: tìm C, H, O rồi CTPT
- 1 Đổi ra mol: nCO₂ = m/44 (hoặc V/24,79), nH₂O = m/18 ⇒ nC = nCO₂, nH = 2·nH₂O.
- 2 mO = mA − 12·nC − 1·nH ⇒ nO = mO/16.
- 3 Lập tỉ lệ nC : nH : nO ⇒ CTĐGN; tìm M (tỉ khối, MS) ⇒ n ⇒ CTPT.
- 4 Kiểm tra: bảo toàn nguyên tố C, H theo số mol chất; bảo toàn oxygen hai vế phương trình cháy.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên nhân 2: nH = 0,2 ⇒ ra C₄H₄O₂ (M = 84 ≠ 88, lệch ngay). Hoặc lấy oxygen của B bằng oxygen trong 8,8 g CO₂ và 3,6 g H₂O (6,4 + 3,2 = 9,6 g) — lớn hơn cả khối lượng B 4,4 g.
Đốt cháy hoàn toàn 4,4 g chất hữu cơ B thu được 8,8 g CO₂ và 3,6 g H₂O. Tỉ khối hơi của B so với H₂ bằng 44. Lập công thức phân tử của B.
Hướng dẫn giải
4 ⚖️ Tìm phân tử khối từ tỉ khối và thể tích hơi
Cần nhớ
- ✦Tỉ khối hơi: MA = 2·d(A/H₂), MA = 29·d(A/kk) (không khí coi M = 29), tổng quát MA = MB·d(A/B).
- ✦Thể tích hơi: n = V/24,79 (đkc: 25 °C, 1 bar) ⇒ M = m/n. Hai khí cùng thể tích, cùng điều kiện thì cùng số mol.
- ✦Đây là cách tìm M khi không có phổ MS; sau đó vẫn tính n = M/M₀ như trên.
Dạng bài
Tìm M từ thể tích hơi rồi lập CTPT
- 1 Đổi ra mol hơi: n = V/24,79 (hoặc bằng số mol khí so sánh cùng thể tích).
- 2 M = m/n.
- 3 Lập CTĐGN từ phần trăm, n = M/M₀ ⇒ CTPT.
- 4 Kiểm tra: tính lại M và phần trăm của CTPT.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng 22,4 L/mol: n = 0,495822,4 = 0,0221 ⇒ M ≈ 66,9, không khớp bội nào của M₀ = 74. Ở đkc mới (25 °C, 1 bar) dùng 24,79 L/mol.
Hoá hơi 1,48 g chất hữu cơ Y thì thu được 0,4958 L hơi (đkc). Y chứa 64,86 % C; 13,51 % H; còn lại là O. Lập CTPT của Y.
Hướng dẫn giải
5 🌍 Hoá học quanh ta
- ✦🔬 Máy phân tích nguyên tố (CHN) đốt vài miligam mẫu trong oxygen rồi đo CO₂, H₂O, N₂ sinh ra — đúng cách tính nC = nCO₂, nH = 2n_H₂O của bài này, chỉ là tự động.
- ✦🚓 Phổ khối lượng được dùng để tìm chất cấm trong mẫu thử doping của vận động viên, kiểm tra ma tuý, thuốc giả: mỗi chất có "dấu vân tay" là bộ peak riêng.
- ✦🍯 Phòng kiểm nghiệm thực phẩm dùng MS phát hiện mật ong pha đường, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trong rau quả ở mức rất nhỏ.
- ✦🚀 Robot thám hiểm sao Hoả Curiosity mang theo máy phổ khối lượng để phân tích khí và đất, tìm hợp chất hữu cơ.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Có M thì tính thẳng số nguyên tử: x = M·%C/1200, y = M·%H/100 — khỏi qua CTĐGN (X: 88·54,541200 = 4).
- ✦Thử ngược đáp án: tính %C của từng phương án, phương án nào khớp đề là xong (C₄H₈O₂: 4888 = 54,55 %).
- ✦Hydrocarbon CₓHᵧ luôn có y chẵn và y ≤ 2x + 2: "C₂H₅" chỉ là CTĐGN, CTPT phải là C₄H₁₀.
- ✦Phổ MS: nhìn peak ngoài cùng bên phải (m/z lớn nhất), đừng nhìn peak cao nhất.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Lấy thẳng %: 40,00 : 6,67 : 53,33 ⇒ "C₆HO₈" thay vì chia nguyên tử khối ra CH₂O.
- ✦Dừng ở CTĐGN: đề cho M = 60 mà trả lời CH₂O; đúng là C₂H₄O₂ (n = 2).
- ✦Quên nhân 2 cho H: 3,6 g H₂O cho nH = 0,4 mol chứ không phải 0,2 mol.
- ✦Đọc d(B/H₂) = 44 thành M = 44; đúng là M = 2 · 44 = 88. Tỉ khối so với không khí thì nhân 29.
- ✦Lấy peak cao nhất (m/z 43 của ethyl acetate, m/z 31 của ethanol) làm M; M là peak có m/z lớn nhất (88; 46).
- ✦Dùng 22,4 L/mol cho khí ở đkc: 7,437 L CO₂ là 0,3 mol (24,79 L/mol), không phải 0,332 mol.
⚖️ Kiểm tra bảo toàn
- ✦Khối lượng: mC + mH + mO = mA (4,4 g B = 2,4 + 0,4 + 1,6 g); mO ra âm là tính sai.
- ✦Nguyên tố: nC trong sản phẩm = nA · x (0,05 · 4 = 0,2 mol CO₂), nH = nA · y.
- ✦Oxygen hai vế phương trình cháy: nO(A) + 2n_O₂ = 2n_CO₂ + nH₂O (0,1 + 0,5 = 0,4 + 0,2).
- ✦Phần trăm: tổng %C + %H + %O của CTPT tìm được phải bằng 100 % và khớp số đề cho.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
CTĐGN và CTPT
- 1Nhận biết
Công thức đơn giản nhất của một hợp chất hữu cơ cho biết
- 2Thông hiểu
Chất nào sau đây có cùng công thức đơn giản nhất với glucose (C₆H₁₂O₆)?
- 3Thông hiểu
Hợp chất A có 40,00 % C; 6,67 % H; còn lại là O. Công thức đơn giản nhất của A là
- 4Thông hiểu Hydrocarbon A có 85,71 % C và 14,29 % H. Trong công thức đơn giản nhất CₓHᵧ của A, tỉ số y : x = .
Phổ khối lượng và n = M/M₀
- 1Nhận biết
Trên phổ khối lượng (MS) của một hợp chất hữu cơ, phân tử khối thường ứng với
- 2Thông hiểu Hợp chất A có tỉ khối hơi so với H₂ bằng 30. Phân tử khối của A là .
- 3Thông hiểu
Hợp chất X có công thức đơn giản nhất là CH₂O; trên phổ MS của X, peak có m/z lớn nhất là 60. Công thức phân tử của X là
- 4Vận dụng Hợp chất X có 54,54 % C; 9,10 % H; còn lại là O; peak ion phân tử trên phổ MS ở m/z = 88. Số nguyên tử H trong một phân tử X là .
Đốt cháy
- 1Nhận biết
Đốt cháy hoàn toàn một chất hữu cơ thu được CO₂ và H₂O. Số mol nguyên tử H trong chất đem đốt bằng
- 2Thông hiểu
Đốt cháy hoàn toàn chất hữu cơ X chỉ thu được CO₂ và H₂O. Kết luận nào đúng?
- 3Thông hiểu
Đốt cháy hoàn toàn 2,3 g chất hữu cơ A thu được 4,4 g CO₂ và 2,7 g H₂O. Khối lượng oxygen trong 2,3 g A là
- 4Vận dụng Đốt cháy hoàn toàn 0,1 mol hydrocarbon E thu được 7,437 L CO₂ (đkc) và 7,2 g H₂O. Số nguyên tử H trong một phân tử E là .
- 5Vận dụng
Đốt cháy hoàn toàn 3,0 g chất hữu cơ D thu được 4,4 g CO₂ và 1,8 g H₂O. Phổ MS của D có peak ion phân tử ở m/z = 60. Công thức phân tử của D là
Tỉ khối và thể tích hơi
- 1Nhận biết
Hơi chất A có tỉ khối so với không khí là d. Phân tử khối của A là
- 2Thông hiểu
Hydrocarbon A có công thức đơn giản nhất C₂H₅ và tỉ khối hơi so với không khí bằng 2. Công thức phân tử của A là
- 3Vận dụng Hoá hơi 0,74 g chất hữu cơ Y thì thu được thể tích hơi đúng bằng thể tích của 0,32 g khí O₂ (đo cùng điều kiện). Phân tử khối của Y là .
Thí nghiệm và số liệu
- 1Thông hiểu
Trộn một ít chất hữu cơ với bột CuO rồi đun nóng trong ống nghiệm (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn). Khí và hơi thoát ra đi qua bông tẩm CuSO₄ khan rồi vào nước vôi trong. Thấy bông CuSO₄ từ trắng chuyển xanh, nước vôi trong vẩn đục. Kết luận nào đúng?
- 2Thông hiểu
Chất Z chứa 52,17 % C; 13,04 % H; còn lại là O. Phổ khối lượng của Z: Công thức phân tử của Z là
- 3Vận dụng
Phân tích nguyên tố một mẫu chất lỏng T (chỉ chứa C, H, O) ba lần được bảng: Phổ MS của T có peak ion phân tử ở m/z = 58. Lấy trung bình ba lần đo, công thức phân tử của T là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Một hydrocarbon có công thức đơn giản nhất CH₂; trên phổ khối lượng, peak có m/z lớn nhất là 56. Công thức phân tử của hydrocarbon là
- 2Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây đúng?
- 3Vận dụng
Đốt cháy hoàn toàn 1,8 g chất hữu cơ X (chứa C, H, O) thu được 2,64 g CO₂ và 1,08 g H₂O. Phổ MS của X có peak ion phân tử ở m/z = 180. Công thức phân tử của X là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Phân tích 0,30 g chất hữu cơ A (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): trộn A với CuO dư rồi nung; một phần khí qua bông tẩm CuSO₄ khan thấy bông hoá xanh. Cho toàn bộ sản phẩm lần lượt qua bình (1) đựng P₂O₅ thì bình tăng 0,18 g, rồi qua bình (2) đựng nước vôi trong dư thì thu được 1,00 g kết tủa trắng (CaCO₃ = 100).
a)Bông CuSO₄ khan hoá xanh chứng tỏ A có chứa hydrogen.
b)Kết tủa trắng ở bình (2) chứng tỏ A có chứa oxygen.
c)Khối lượng oxygen trong 0,30 g A là 0,16 g.
d)Công thức đơn giản nhất của A là CH₄O.
- 2Vận dụng
Chất lỏng Y chứa 60,00 % C; 13,33 % H; còn lại là O. Phổ khối lượng của Y có các peak ở m/z = 29, 31, 42, 59, 60; peak cao nhất ở m/z = 31.
a)Phân tử khối của Y là 60.
b)Công thức phân tử của Y là C₃H₈O.
c)Vì peak cao nhất ở m/z = 31 nên phân tử khối của Y là 31.
d)Y có cùng công thức phân tử với acetic acid vì cùng có M = 60.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các chất: CH₂O (formaldehyde), C₂H₄O₂ (acetic acid), C₃H₆O₃ (lactic acid), C₂H₆O (ethanol), C₆H₁₂O₆ (glucose), C₄H₈O₂ (ethyl acetate). Có bao nhiêu chất có công thức đơn giản nhất là CH₂O? Đáp số:
- 2Vận dụng Hợp chất X chứa 40,68 % C; 5,08 % H; còn lại là O. Peak ion phân tử trên phổ MS của X ở m/z = 118. Một phân tử X có bao nhiêu nguyên tử oxygen? Đáp số:
- 3Vận dụng Đốt cháy hoàn toàn 2,9 g hydrocarbon A thu được 8,8 g CO₂. Tỉ khối hơi của A so với không khí bằng 2. Một phân tử A có bao nhiêu nguyên tử hydrogen? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Bài kiểm tra trên lớp thường hỏi phân biệt CTĐGN với CTPT, đọc peak [M⁺] trên phổ MS, và lập CTPT từ phần trăm nguyên tố + phân tử khối.
- •Hay có bài đốt cháy (nH = 2n_H₂O, oxygen lấy bằng hiệu khối lượng, CO₂ đo ở đkc 24,79 L/mol) và bài tìm M từ tỉ khối; câu đúng/sai có thể mô tả thí nghiệm phân tích nguyên tố bằng CuO, CuSO₄ khan, nước vôi trong.
- •Bài này nối Hoá 10 (mol, khối lượng mol, tỉ khối, đkc 24,79 L/mol) với bài 13 (cùng CTPT có nhiều cấu tạo — đồng phân) và các bài đốt cháy hydrocarbon, alcohol, carbonyl lớp 11; lớp 12 dùng lại để tìm CTPT ester, amine, carbohydrate.
Cấu tạo hoá học hợp chất hữu cơ