Dẫn xuất halogen
Nhận ra và gọi tên dẫn xuất halogen, giải thích tính chất vật lí qua liên kết C–X phân cực, viết phản ứng thế (kiềm trong nước ra alcohol) và tách (kiềm trong ethanol ra alkene, quy tắc Zaitsev), tính lượng chất theo phương trình.
Ứng với SGK Hoá học 11 (bộ thống nhất): Bài 19
⚡ Nhớ nhanh
- 1Dẫn xuất halogen R–X: thay nguyên tử H của hydrocarbon bằng halogen (F, Cl, Br, I). Dẫn xuất monohalogen no, mạch hở: CₙH₂ₙ₊₁X. Tên thay thế: số chỉ vị trí + tên halogen (fluoro, chloro, bromo, iodo) + tên hydrocarbon: CH₃CHClCH₃ là 2-chloropropane.
- 2Liên kết phân cực (X âm điện hơn) nên carbon gắn X dễ bị OH⁻ tấn công. Dẫn xuất halogen không tan trong nước, tan trong dung môi hữu cơ; nhiệt độ sôi tăng theo M (CH₃F −78 °C … CH₃I 42 °C).
- 3Thế (kiềm trong nước, đun nóng): C₂H₅Br + NaOH → C₂H₅OH + NaBr — ra alcohol.
- 4Tách (kiềm trong ethanol, đun nóng): C₂H₅Br + KOH → CH₂=CH₂ + KBr + H₂O — ra alkene. Quy tắc Zaitsev: X tách cùng H ở carbon bậc cao hơn bên cạnh ⇒ 2-bromobutane cho but-2-ene là sản phẩm chính.
- 5Bẫy: thấy "R–X + KOH" là viết alcohol — phải đọc dung môi trước; nhầm Zaitsev (tách: H rời carbon ít H hơn) với Markovnikov (cộng: H vào carbon nhiều H hơn).
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: C–Br phân cực, trong nước OH⁻ thế chỗ Br ra ethanol, trong ethanol OH⁻ giật H bên cạnh tách HBr ra ethylene, rồi Zaitsev với 2-bromobutane; sau đó tự kéo sản phẩm vào đúng 4 bình phản ứng (cẩn thận thẻ but-1-ene).
Ethyl bromide C₂H₅Br: Br hút electron mạnh hơn C.
1 🏷️ Khái niệm, đồng phân và danh pháp
Cần nhớ
- ✦Khi thay một hay nhiều nguyên tử hydrogen trong phân tử hydrocarbon bằng nguyên tử halogen ta được dẫn xuất halogen của hydrocarbon: CH₃Cl, CH₂Cl₂, CHCl₃, CH₂=CHCl, C₆H₅Br…
- ✦Dẫn xuất monohalogen no, đơn chức, mạch hở có công thức chung CₙH₂ₙ₊₁X (n ≥ 1). Đồng phân do mạch carbon và vị trí X: C₃H₇Cl có 2 đồng phân, C₄H₉Cl có 4.
- ✦Tên thay thế: chọn mạch carbon dài nhất có X, đánh số từ đầu gần nhóm thế, đọc: số chỉ vị trí – tên halogen (fluoro, chloro, bromo, iodo) + tên hydrocarbon. Nhiều nhóm thế thì xếp theo chữ cái: CH₃CHBrCH(CH₃)₂ là 2-bromo-3-methylbutane.
- ✦Tên gốc – chức: tên gốc hydrocarbon + halide: CH₃CH₂Br là ethyl bromide, CH₂=CHCl là vinyl chloride, C₆H₅CH₂Cl là benzyl chloride. Tên thông thường: CHCl₃ chloroform, CHI₃ iodoform.
Gọi tên một số dẫn xuất halogen
| Công thức | Tên thay thế | Tên gốc – chức / thông thường |
|---|---|---|
| CH₃Cl | chloromethane | methyl chloride |
| CH₃CH₂Br | bromoethane | ethyl bromide |
| CH₃CHClCH₃ | 2-chloropropane | isopropyl chloride |
| CH₂=CHCl | chloroethene | vinyl chloride |
| CHCl₃ | trichloromethane | chloroform |
Dạng bài
Tìm công thức dẫn xuất monohalogen từ % khối lượng
- 1 Viết công thức chung CₙH₂ₙ₊₁X; M = 14n + 1 + MX.
- 2 Đổi ra M: M = MX/(%X) (một nguyên tử X trong phân tử).
- 3 Giải 14n + 1 + MX = M tìm n, rồi viết các đồng phân (mạch carbon, vị trí X).
- 4 Kiểm tra: tính ngược %X từ công thức vừa tìm.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên số 1 trong 2n + 1: viết M = 14n + 35,5 ⇒ 14n = 43 ⇒ n ≈ 3,07, không ra số nguyên. Hoặc đếm thêm "3-chloropropane" — đánh số từ đầu kia, trùng với 1-chloropropane.
Một dẫn xuất monochlorine no, mạch hở chứa 45,22 % chlorine về khối lượng. Tìm công thức phân tử và viết các đồng phân, gọi tên thay thế.
Hướng dẫn giải
2 🧲 Đặc điểm cấu tạo và tính chất vật lí
Cần nhớ
- ✦Halogen âm điện hơn carbon nên liên kết C–X phân cực: carbon mang một phần điện tích dương δ+, halogen mang δ−. Vì vậy carbon gắn X dễ bị tác nhân giàu electron (OH⁻) tấn công.
- ✦Ở điều kiện thường, CH₃F, CH₃Cl, CH₃Br, C₂H₅F, C₂H₅Cl là chất khí; phần lớn dẫn xuất khác là chất lỏng hoặc rắn.
- ✦Dẫn xuất halogen hầu như không tan trong nước (phần hydrocarbon không phân cực chiếm ưu thế), tan tốt trong dung môi hữu cơ; nhiều chất là dung môi tốt (CH₂Cl₂, CHCl₃).
- ✦Cùng gốc R, nhiệt độ sôi tăng theo khối lượng mol: R–F < R–Cl < R–Br < R–I; cùng X thì tăng theo số carbon (CH₃Cl −24 °C, C₂H₅Cl 12 °C).
Nhiệt độ sôi (°C) của CH₃X và C₂H₅X
| X | F | Cl | Br | I |
|---|---|---|---|---|
| CH₃X | −78,4 | −24,2 | 3,6 | 42,4 |
| C₂H₅X | −37,7 | 12,3 | 38,4 | 72,3 |
3 ⚗️ Tính chất hoá học: thế và tách
Cần nhớ
- ✦Phản ứng thế nguyên tử halogen bằng nhóm –OH: đun với dung dịch kiềm trong nước ⇒ alcohol. .
- ✦Phản ứng tách hydrogen halide: đun với kiềm trong ethanol ⇒ alkene. .
- ✦Quy tắc Zaitsev: khi tách HX, nguyên tử X tách ra cùng H ở nguyên tử carbon bậc cao hơn bên cạnh (carbon có ít H hơn) ⇒ sản phẩm chính là alkene có nhiều nhóm thế ở hai đầu nối đôi.
- ✦Phân biệt với Markovnikov (bài 16): khi cộng HX vào alkene, H vào carbon có nhiều H hơn. Hai quy tắc trỏ về hai phía ngược nhau vì một là cộng, một là tách.
Đổi dung môi là đổi sản phẩm
| Phản ứng thế | Phản ứng tách | |
|---|---|---|
| Thuốc thử | NaOH (hoặc KOH) | KOH (hoặc NaOH) |
| Dung môi | Nước, đun nóng | Ethanol, đun nóng |
| OH⁻ tấn công | carbon gắn X (thay chỗ X) | H ở carbon bên cạnh |
| Sản phẩm hữu cơ | Alcohol R–OH | Alkene (theo Zaitsev) |
Dạng bài
Thế hay tách? Tìm sản phẩm chính
- 1 Gạch chân dung môi: nước ⇒ thế; ethanol ⇒ tách.
- 2 Thế: chỉ đổi –X thành –OH, giữ nguyên mạch và vị trí.
- 3 Tách: tìm các carbon bên cạnh carbon gắn X còn H; carbon nào bậc cao hơn (ít H hơn) thì H tách từ đó ⇒ nối đôi nằm giữa hai carbon ấy.
- 4 Kiểm tra: đếm nguyên tố hai vế; sản phẩm tách ít hơn chất đầu đúng một phân tử HX.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đọc lướt "C₂H₅Br + KOH" rồi luôn viết ethanol: với dung môi ethanol, sản phẩm là ethylene. Hoặc áp nhầm Markovnikov cho phản ứng tách: chọn but-1-ene (H lấy từ CH₃ nhiều H) — đó là sản phẩm phụ.
Cho C₂H₅Br tác dụng với KOH trong hai điều kiện: (a) dung môi nước, đun nóng; (b) dung môi ethanol, đun nóng. Viết phương trình, gọi tên loại phản ứng. Đun CH₃–CHBr–CH₂–CH₃ với KOH trong ethanol thì sản phẩm chính là gì?
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Tính lượng chất theo phản ứng thế, tách
- 1 Viết phương trình đúng loại phản ứng (đọc dung môi).
- 2 Đổi ra mol chất đầu: n = m/M (C₂H₅Br = 109, C₂H₅Cl = 64,5, C₄H₉Br = 137).
- 3 Tỉ lệ 1 : 1 giữa R–X và sản phẩm hữu cơ (alcohol hoặc alkene); nhân hiệu suất một lần.
- 4 Đổi ra m = n·M hoặc V = n·24,79 L (khí ở đkc).
- 5 Kiểm tra: bảo toàn khối lượng hoặc bảo toàn nguyên tố halogen (nR–X = nX⁻ = n kết tủa AgX).
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng 22,4 L/mol: 0,1 mol C₂H₄ ra 2,24 L thay vì 2,48 L. Hoặc quên acid hoá bằng HNO₃: NaOH dư tạo Ag₂O nâu đen với AgNO₃, che mất màu vàng nhạt của AgBr.
Đun 10,9 g C₂H₅Br với dung dịch NaOH dư (dung môi nước). Tính khối lượng ethanol tạo thành. Lấy dung dịch sau phản ứng acid hoá bằng HNO₃ rồi nhỏ AgNO₃ dư thì thu được bao nhiêu gam kết tủa? Nếu đun cùng lượng C₂H₅Br với KOH trong ethanol thì thu bao nhiêu lít ethylene (đkc)?
Hướng dẫn giải
4 🏭 Ứng dụng và tác hại
Cần nhớ
- ✦Dung môi: CH₂Cl₂, CHCl₃ hoà tan tốt chất hữu cơ (tách chiết, tẩy rửa). Nguyên liệu: vinyl chloride CH₂=CHCl trùng hợp ra PVC; tetrafluoroethylene CF₂=CF₂ trùng hợp ra Teflon (lớp chống dính).
- ✦Chất làm lạnh CFC (freon, ví dụ CF₂Cl₂) từng dùng trong tủ lạnh, điều hoà; chúng phá huỷ tầng ozone nên đã bị cấm theo Nghị định thư Montreal, thay bằng chất khác.
- ✦Một số thuốc trừ sâu chứa halogen (DDT, 666) rất bền, tích tụ trong chuỗi thức ăn nên đã bị cấm. Nhiều dẫn xuất halogen độc, phải dùng trong tủ hút.
- ✦Điều chế (đã học ở chương 4): alkane + Cl₂ (ánh sáng) ⇒ thế; alkene + HX ⇒ cộng theo Markovnikov.
5 🌍 Hoá học quanh ta
- ✦🍳 Chảo chống dính phủ Teflon (poly(tetrafluoroethylene)) — liên kết C–F rất bền nên lớp phủ trơ; không nên đun chảo rỗng ở lửa quá to.
- ✦🚰 Ống nhựa PVC dẫn nước, vỏ dây điện làm từ vinyl chloride; khi đốt PVC sinh khí HCl độc, không đốt rác nhựa.
- ✦❄️ Tầng ozone đang hồi phục dần từ khi CFC bị cấm; tủ lạnh, điều hoà đời mới dùng môi chất lạnh không chứa chlorine.
- ✦🩹 Bình xịt giảm đau thể thao (chloroethane) bay hơi rất nhanh, làm lạnh tê chỗ đau trong chốc lát.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Thấy R–X + kiềm: nhìn ngay dung môi — "nước" ⇒ alcohol, "ethanol / rượu" ⇒ alkene.
- ✦Zaitsev: nối đôi về phía carbon ít H nhất bên cạnh; sản phẩm chính có nhiều nhóm thế quanh C=C nhất.
- ✦Đếm đồng phân CₙH₂ₙ₊₁X: n = 2 ⇒ 1, n = 3 ⇒ 2, n = 4 ⇒ 4.
- ✦Bài tính: nR–X = n alcohol = n alkene = n AgX; khí nhân 24,79.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Viết C₂H₅Br + KOH (ethanol, t°) ra C₂H₅OH: dung môi ethanol cho CH₂=CH₂.
- ✦Chọn but-1-ene làm sản phẩm chính khi tách HBr từ 2-bromobutane: đúng là but-2-ene (H tách ở CH₂ bậc II).
- ✦Gán carbon trong C–X mang δ−: halogen âm điện hơn nên carbon mang δ+.
- ✦Cho rằng dẫn xuất halogen tan tốt trong nước vì C–X phân cực: CHCl₃ lắc với nước vẫn tách lớp.
- ✦Nhỏ AgNO₃ thẳng vào C₂H₅Br rồi chờ kết tủa: Br liên kết cộng hoá trị, không có ion Br⁻ nên không có AgBr; phải thuỷ phân trước.
- ✦Dùng 22,4 L/mol: 0,2 mol C₂H₄ ra 4,48 L thay vì 4,96 L.
⚖️ Kiểm tra bảo toàn
- ✦Halogen: nX trong R–X = nX⁻ sau thuỷ phân = n kết tủa AgX (0,1 mol C₂H₅Br ⇒ 18,8 g AgBr).
- ✦Khối lượng: mR–X + mNaOH = m alcohol + m NaX (10,9 + 4,0 = 4,6 + 10,3).
- ✦Công thức: sản phẩm tách = chất đầu − HX (C₄H₉Br − HBr = C₄H₈); sản phẩm thế = chất đầu − X + OH.
- ✦Độ lớn: %X của CₙH₂ₙ₊₁Cl giảm dần khi n tăng (CH₃Cl 70,3 %, C₃H₇Cl 45,2 %).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Khái niệm, đồng phân, danh pháp
- 1Nhận biết
Chất nào sau đây là dẫn xuất halogen của hydrocarbon?
- 2Thông hiểu
Tên thay thế của CH₃–CHCl–CH₃ là
- 3Thông hiểu Số đồng phân cấu tạo có công thức phân tử C₄H₉Cl là .
- 4Vận dụng Một dẫn xuất monochlorine no, mạch hở CₙH₂ₙ₊₁Cl chứa 45,22 % chlorine về khối lượng. Số nguyên tử carbon trong phân tử là .
Cấu tạo và tính chất vật lí
- 1Nhận biết
Ở điều kiện thường, dẫn xuất halogen
- 2Thông hiểu
Trong liên kết C–X của dẫn xuất halogen R–X, nguyên tử carbon
- 3Thông hiểu
Nhiệt độ sôi của dãy CH₃X được cho trong bảng: Nhận xét nào đúng?
- 4Thông hiểu Theo bảng nhiệt độ sôi của CH₃F, CH₃Cl, CH₃Br, CH₃I ở trên, số chất ở thể khí ở 25 °C (áp suất 1 bar) là .
Phản ứng thế và tách
- 1Nhận biết
Đun C₂H₅Br với dung dịch NaOH (dung môi nước), sản phẩm hữu cơ là
- 2Thông hiểu
Đun CH₃–CHBr–CH₂–CH₃ với KOH trong ethanol. Sản phẩm chính là
- 3Thông hiểu
Đun 10,9 g C₂H₅Br với dung dịch NaOH dư (dung môi nước), phản ứng hoàn toàn. Khối lượng ethanol thu được là (C₂H₅Br = 109)
- 4Vận dụng Đun nóng 0,2 mol C₂H₅Br với KOH trong ethanol, phản ứng hoàn toàn. Thể tích ethylene thu được ở đkc là L (24,79 L/mol, làm tròn hai chữ số thập phân).
- 5Vận dụng
Đun 2-bromo-2-methylbutane CH₃–CBr(CH₃)–CH₂–CH₃ với KOH trong ethanol. Sản phẩm chính là
- 6Vận dụng Thuỷ phân 21,8 g C₂H₅Br bằng dung dịch NaOH (dung môi nước, đun nóng) với hiệu suất 80 %. Khối lượng ethanol thu được là g.
Thí nghiệm thuỷ phân ethyl bromide
- 1Thông hiểu
Thí nghiệm (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): cho ethyl bromide vào dung dịch NaOH, đun nhẹ; để nguội, lấy phần dung dịch nước, thêm HNO₃ dư rồi mới nhỏ dung dịch AgNO₃. Bước thêm HNO₃ dư nhằm
- 2Thông hiểu
Nhỏ dung dịch AgNO₃ trực tiếp vào ethyl bromide (chưa đun với kiềm) thì không thấy kết tủa. Giải thích đúng là
- 3Vận dụng Thuỷ phân hoàn toàn 10,9 g C₂H₅Br bằng dung dịch NaOH, acid hoá dung dịch bằng HNO₃ rồi nhỏ AgNO₃ dư. Khối lượng kết tủa AgBr là g (Ag = 108, Br = 80).
Ứng dụng
- 1Nhận biết
Các chất CFC (freon) từng dùng làm chất làm lạnh bị hạn chế, cấm sử dụng chủ yếu vì
- 2Thông hiểu
Nhựa PVC dùng làm ống dẫn nước được trùng hợp từ
- 3Thông hiểu
Một dẫn xuất chlorine của methane chứa 89,12 % chlorine về khối lượng. Chất đó là (C = 12, H = 1, Cl = 35,5)
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Đun CH₃–CHCl–CH₂–CH₃ với dung dịch NaOH (dung môi nước). Sản phẩm hữu cơ chính là
- 2Thông hiểu
Khi đun với KOH trong ethanol, dẫn xuất nào sau đây cho hai alkene đồng phân cấu tạo?
- 3Vận dụng
Đun 12,9 g C₂H₅Cl với KOH trong ethanol, hiệu suất 50 %. Thể tích ethylene thu được ở đkc là (24,79 L/mol)
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Thí nghiệm thuỷ phân ethyl bromide (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn). Bước 1: cho 0,5 mL C₂H₅Br vào ống nghiệm chứa 1 mL dung dịch NaOH 20 %, lắc. Bước 2: đun nhẹ vài phút, để nguội. Bước 3: lấy phần dung dịch nước sang ống khác, thêm HNO₃ dư, rồi nhỏ vài giọt dung dịch AgNO₃.
a)Ở bước 1, chất lỏng trong ống tách thành hai lớp vì ethyl bromide không tan trong nước.
b)Sau bước 3 xuất hiện kết tủa màu vàng nhạt là AgBr.
c)Nếu thay dung dịch NaOH (nước) bằng KOH trong ethanol thì sản phẩm hữu cơ chính vẫn là ethanol.
d)Có thể bỏ HNO₃ ở bước 3 mà hiện tượng vẫn y như cũ.
- 2Vận dụng
Đun nóng 13,7 g 2-bromobutane CH₃–CHBr–CH₂–CH₃ với KOH trong ethanol, phản ứng hoàn toàn (Br = 80; khí đo ở đkc, 24,79 L/mol).
a)Đây là phản ứng tách HBr, tạo alkene.
b)Sản phẩm chính là but-1-ene vì H tách ra từ carbon có nhiều H nhất.
c)Tổng thể tích alkene (gồm cả sản phẩm phụ) thu được khoảng 2,48 L.
d)Cho but-1-ene cộng HBr (theo Markovnikov) sẽ thu được chủ yếu 1-bromobutane.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các chất: CH₃Cl, CH₂=CHCl, C₆H₅Cl, CH₃CH₂OH, CHCl₃, CH₃COOH, CCl₄. Có bao nhiêu chất là dẫn xuất halogen của hydrocarbon? Đáp số:
- 2Thông hiểu Phần trăm khối lượng bromine trong C₂H₅Br là bao nhiêu (%, làm tròn một chữ số thập phân)? Đáp số:
- 3Vận dụng Thuỷ phân hoàn toàn m gam C₃H₇Cl bằng dung dịch NaOH, acid hoá bằng HNO₃ rồi thêm AgNO₃ dư, thu được 14,35 g kết tủa trắng. Giá trị của m là bao nhiêu (gam)? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Bài kiểm tra trên lớp thường hỏi gọi tên thay thế, đếm đồng phân CₙH₂ₙ₊₁X, so sánh nhiệt độ sôi, và chọn sản phẩm thế hay tách theo dung môi.
- •Câu đúng/sai hay có thí nghiệm thuỷ phân ethyl bromide rồi thử AgNO₃ (vì sao acid hoá HNO₃) và câu Zaitsev với 2-bromobutane; câu tính thường theo tỉ lệ 1 : 1 R–X ⇒ alcohol/alkene/AgX, nhớ 24,79 L/mol.
- •Bài này nối chương 4 (alkane + Cl₂, alkene + HX theo Markovnikov sinh ra R–X) với bài 20 Alcohol (thuỷ phân R–X là một cách điều chế alcohol) và Hoá 12 (vinyl chloride ⇒ PVC trong bài polymer).
Alcohol