Hoá học lớp 11
Bài 20 · Cơ bản

Alcohol

Nhận ra alcohol, xác định bậc và gọi tên thay thế; giải thích nhiệt độ sôi, độ tan bằng liên kết hydrogen; viết phản ứng với Na, tách nước (ether, alkene theo Zaitsev), oxi hoá bằng CuO theo bậc, polyalcohol với Cu(OH)₂; tính lượng chất, độ cồn.

Ứng với SGK Hoá học 11 (bộ thống nhất): Bài 20

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Alcohol: nhóm –OH gắn với carbon no (sp³). Alcohol no, đơn chức, mạch hở: CₙH₂ₙ₊₁OH (n ≥ 1). Bậc alcohol = bậc của carbon mang –OH (số carbon nối với nó). Tên thay thế: tên mạch chính bỏ "e" + vị trí –OH + "ol": CH₃CH(OH)CH₃ là propan-2-ol.
  • 2Có liên kết hydrogen giữa các phân tử ⇒ nhiệt độ sôi cao hơn hẳn hydrocarbon, ether cùng M (ethanol 78 °C, dimethyl ether −24 °C); C₁ – C₃ tan vô hạn trong nước.
  • 3Với Na: 2C₂H₅OH + 2Na → 2C₂H₅ONa + H₂ (alcohol không phản ứng với NaOH). H₂SO₄ đặc: 140 °C ra ether, 170 °C ra alkene (Zaitsev). Đốt: C₂H₅OH + 3O₂ → 2CO₂ + 3H₂O.
  • 4CuO, t°: bậc I ⇒ aldehyde, bậc II ⇒ ketone, bậc III không phản ứng (carbon mang –OH không còn H); CuO đen ⇒ Cu đỏ. Polyalcohol có các –OH kề nhau (glycerol, ethylene glycol) hoà tan Cu(OH)₂ ⇒ dung dịch xanh lam.
  • 5Bẫy: nhầm bậc với số chức (glycerol 3 chức nhưng không phải bậc III); (CH₃)₂CH–CH₂OH vẫn là bậc I; rượu 40° là 40 mL ethanol trong 100 mL rượu, không phải 40 g.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 5 cảnh: đếm bậc của ethanol, CuO nóng lấy 2 H của ethanol ra aldehyde (CuO đen hoá đỏ), propan-2-ol ra ketone, 2-methylpropan-2-ol đứng yên, rồi so sánh ba ống; sau đó tự kéo 5 alcohol vào đúng ô sản phẩm (aldehyde · ketone · không phản ứng).

ethanol · CH₃CH₂OHCCH₃HHOHnối 1 C ⇒ bậc I · còn 2 H trên C

Ethanol: tìm carbon mang nhóm –OH.

1 🏷️ Khái niệm, phân loại, danh pháp

Cần nhớ

  • ✦Alcohol là hợp chất hữu cơ có nhóm hydroxy (–OH) liên kết trực tiếp với nguyên tử carbon no. –OH gắn thẳng vào vòng benzene là phenol (bài 21), không phải alcohol.
  • ✦Phân loại: theo số nhóm –OH (đơn chức C₂H₅OH; đa chức – polyalcohol: ethylene glycol C₂H₄(OH)₂, glycerol C₃H₅(OH)₃); theo gốc (no, không no CH₂=CH–CH₂OH, thơm C₆H₅CH₂OH); theo bậc.
  • ✦Bậc alcohol = bậc của nguyên tử carbon mang –OH (số carbon liên kết trực tiếp với nó): bậc I R–CH₂OH, bậc II R–CH(OH)–R′, bậc III (R)₃C–OH. Số chức và bậc là hai chuyện khác nhau.
  • ✦Tên thay thế: chọn mạch carbon dài nhất có –OH, đánh số từ đầu gần –OH; tên = (vị trí nhánh – tên nhánh) + tên alkane bỏ "e" + vị trí –OH + "ol": butan-2-ol, 2-methylpropan-2-ol, ethane-1,2-diol, propane-1,2,3-triol (glycerol). Tên thông thường: alcohol + tên gốc: ethyl alcohol, isopropyl alcohol.

Dạng bài

Viết đồng phân, xác định bậc và gọi tên alcohol

  1. 1 Viết các mạch carbon (thẳng, nhánh) của CₙH₂ₙ₊₁OH.
  2. 2 Đặt –OH vào từng carbon khác nhau về vị trí (bỏ vị trí trùng do đối xứng).
  3. 3 Với mỗi chất, đếm số carbon nối với carbon mang –OH ⇒ bậc; gọi tên thay thế.
  4. 4 Kiểm tra: tổng số đồng phân alcohol C₃H₈O = 2, C₄H₁₀O = 4.

⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy mạch nhánh nhiều CH₃ là gọi bậc cao: (CH₃)₂CH–CH₂OH vẫn là alcohol bậc I (carbon mang –OH là CH₂, nối 1 carbon). Hay gọi glycerol là bậc III vì có 3 nhóm –OH — đó là số chức, còn bậc là I và II.

🧬
Làm mẫu

Viết các đồng phân alcohol có công thức C₄H₁₀O, gọi tên thay thế và cho biết bậc của từng chất.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 💧 Tính chất vật lí

Cần nhớ

  • ✦Nhóm –OH có H gắn trực tiếp vào O ⇒ các phân tử alcohol tạo liên kết hydrogen với nhau và với nước.
  • ✦Vì thế nhiệt độ sôi của alcohol cao hơn hẳn hydrocarbon, ether, dẫn xuất halogen có M tương đương: ethanol (M 46) sôi 78,3 °C, dimethyl ether (M 46) sôi −24 °C, propane (M 44) sôi −42 °C.
  • ✦Methanol, ethanol, propanol tan vô hạn trong nước; số carbon tăng thì phần gốc không phân cực lớn dần nên độ tan giảm (butan-1-ol chỉ tan khoảng 7 g/100 g nước).
  • ✦Nhiều –OH thì nhiều liên kết hydrogen hơn: ethylene glycol sôi 197 °C, glycerol sôi 290 °C, sánh như siro.

Cùng khối lượng mol, khác nhiệt độ sôi

ChấtM (g/mol)Nhiệt độ sôiLiên kết hydrogen giữa phân tử?
C₂H₅OH (ethanol)4678,3 °CCó (H gắn O)
CH₃OCH₃ (dimethyl ether)46−24 °CKhông (H gắn C)
CH₃CH₂CH₃ (propane)44−42 °CKhông

3 ⚗️ Tính chất hoá học

Cần nhớ

  • ✦Thế H của –OH bằng kim loại kiềm: 2R–OH + 2Na → 2R–ONa + H₂↑. Mỗi nhóm –OH cho ½ H₂ ⇒ đo H₂ biết số nhóm –OH. Alcohol không tác dụng với dung dịch NaOH.
  • ✦Tách nước tạo ether (H₂SO₄ đặc, 140 °C): .
  • ✦Tách nước tạo alkene (H₂SO₄ đặc, 170 °C): ; theo Zaitsev: butan-2-ol cho but-2-ene là sản phẩm chính.
  • ✦Oxi hoá không hoàn toàn bằng CuO, t°: bậc I ⇒ aldehyde, bậc II ⇒ ketone, bậc III không phản ứng. Cháy: C₂H₅OH + 3O₂ → 2CO₂ + 3H₂O (ngọn lửa xanh nhạt, ít khói).
  • ✦Polyalcohol có ít nhất hai nhóm –OH kề nhau hoà tan Cu(OH)₂ tạo dung dịch xanh lam: 2C₃H₅(OH)₃ + Cu(OH)₂ → [C₃H₅(OH)₂O]₂Cu + 2H₂O. Ethanol không có phản ứng này ⇒ dùng để nhận biết.

Bậc alcohol quyết định sản phẩm oxi hoá bằng CuO

BậcSố H trên C mang –OHSản phẩmVí dụCuO
I2 (methanol: 3)Aldehyde R–CHOC₂H₅OH ⇒ CH₃CHOđen ⇒ đỏ
II1Ketone R–CO–R′CH₃CH(OH)CH₃ ⇒ CH₃COCH₃đen ⇒ đỏ
III0Không phản ứng(CH₃)₃C–OHvẫn đen

Dạng bài

Oxi hoá alcohol bằng CuO

  1. 1 Đếm số carbon nối với carbon mang –OH ⇒ bậc (hoặc đếm số H trên carbon đó: 2, 1, 0).
  2. 2 CuO lấy đi 2 H: H của –OH và một H trên carbon mang –OH ⇒ C=O. Còn 0 H ⇒ không phản ứng.
  3. 3 Viết phương trình: R–OH + CuO → (aldehyde/ketone) + Cu + H₂O; đổi ra mol alcohol, tỉ lệ 1 : 1 : 1 : 1.
  4. 4 Kiểm tra: chất rắn giảm đúng khối lượng O đã mất (16 g mỗi mol alcohol).

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng mọi alcohol đều bị CuO oxi hoá: (CH₃)₃C–OH không còn H trên carbon mang –OH nên CuO vẫn đen. Hoặc viết CH₃COOH cho ethanol + CuO — acid là sản phẩm oxi hoá mạnh hơn (bài 24), CuO chỉ cho aldehyde.

🔥
Làm mẫu

Cho hơi của từng alcohol đi qua ống đựng CuO nung nóng: (a) ethanol; (b) propan-2-ol; (c) 2-methylpropan-2-ol. Viết sản phẩm. Với (a), nếu dùng 4,6 g ethanol và CuO dư thì thu bao nhiêu gam aldehyde và khối lượng chất rắn giảm bao nhiêu?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Tìm alcohol theo phản ứng với Na, tách nước

  1. 1 Viết phương trình: 2R–OH + 2Na → 2R–ONa + H₂ (đơn chức: nROH = 2n_H₂).
  2. 2 Đổi ra mol: nH₂ = V/24,79; suy ra n alcohol.
  3. 3 M = m/n; với CₙH₂ₙ₊₁OH: 14n + 18 = M ⇒ n; liệt kê đồng phân nếu đề hỏi.
  4. 4 Tách nước, đốt cháy: nhân hiệu suất một lần ở bước cuối; khí đổi V = n · 24,79.
  5. 5 Kiểm tra: tính ngược V H₂ từ công thức vừa tìm.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy nX = nH₂ (quên tỉ lệ 2 : 1): M = 7,40,05 = 148, không ra alcohol nào. Dùng 22,4 L/mol: nH₂ ≈ 0,0553 mol ⇒ M ≈ 66,9 — số lẻ là dấu hiệu sai.

🧪
Làm mẫu

Cho 7,4 g một alcohol X no, đơn chức, mạch hở tác dụng với Na dư, thu được 1,2395 L H₂ (đkc). Tìm công thức phân tử của X và số đồng phân alcohol của X.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🏭 Ứng dụng, điều chế, độ cồn

Cần nhớ

  • ✦Ethanol: dung môi, nhiên liệu (xăng sinh học E5 có 5 % ethanol), sát khuẩn (cồn 70°), nguyên liệu sản xuất acetic acid, đồ uống. Methanol rất độc (vài mL gây mù, lượng lớn gây tử vong) — có trong rượu giả.
  • ✦Ethylene glycol: chất chống đông cho nước làm mát động cơ; glycerol: giữ ẩm trong mỹ phẩm, kem đánh răng.
  • ✦Điều chế ethanol: hydrate hoá ethylene ; lên men tinh bột: (C₆H₁₀O₅)ₙ thuỷ phân ra glucose, rồi .
  • ✦Độ cồn (độ rượu) = số mL ethanol nguyên chất trong 100 mL dung dịch rượu (đo ở 20 °C). Khối lượng riêng của ethanol D = 0,789 g/mL.

Dạng bài

Tính theo độ cồn và lên men

  1. 1 V ethanol nguyên chất = V rượu · độ cồn100.
  2. 2 Đổi ra mol: m = V · D (D = 0,789 g/mL), n = m/46.
  3. 3 Lên men: 1 mol glucose ⇒ 2 mol ethanol + 2 mol CO₂; nhân hiệu suất một lần.
  4. 4 Kiểm tra: đổi ngược m ⇒ V ⇒ độ cồn.

⚠️ Bẫy hay gặp: Hiểu 40° là 40 g ethanol trong 100 mL: 500 mL ra 200 g thay vì 157,8 g (quên khối lượng riêng 0,789). Hoặc quên hệ số 2 khi lên men: tính ra gấp đôi lượng glucose.

🍶
Làm mẫu

Một chai rượu 500 mL có độ cồn 40°. Tính thể tích và khối lượng ethanol nguyên chất trong chai (D = 0,789 g/mL). Cần lên men bao nhiêu gam glucose (hiệu suất 100 %) để có lượng ethanol đó?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🌍 Hoá học quanh ta

  • ✦🧴 Cồn 70° sát khuẩn tốt hơn cồn 96°: lượng nước vừa đủ giúp ethanol thấm vào tế bào vi khuẩn trước khi lớp ngoài bị đông lại.
  • ✦⛽ Xăng E5 pha 5 % ethanol sinh học (lên men sắn, mía), giảm một phần xăng dầu mỏ.
  • ✦☠️ Rượu giả, rượu không rõ nguồn gốc có thể lẫn methanol: gây mù, tử vong. Không uống rượu khi chưa đủ tuổi; người lái xe không được có nồng độ cồn.
  • ✦🚗 Nước làm mát ô tô pha ethylene glycol để không đóng băng mùa lạnh, không sôi trào khi máy nóng.

6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Bậc alcohol: nhìn carbon mang –OH — CH₂OH (bậc I), CH(OH) (bậc II), C(OH) không còn H (bậc III).
  • ✦CuO: đếm H trên carbon mang –OH — 2 ⇒ aldehyde, 1 ⇒ ketone, 0 ⇒ không.
  • ✦H₂SO₄ đặc: nhớ "140 ether, 170 alkene"; alkene chính theo Zaitsev (nối đôi giữa mạch).
  • ✦Na: nH₂ = ½ · (tổng số nhóm –OH); glycerol 0,1 mol cho 0,15 mol H₂. Cu(OH)₂ tan, xanh lam ⇒ có các –OH kề nhau.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Gọi glycerol là alcohol bậc III vì có 3 nhóm –OH: đó là 3 chức; bậc của các carbon mang –OH là I, II, I.
  • ✦Cho ethanol tác dụng với NaOH: alcohol không có tính acid, chỉ phản ứng với kim loại Na, K.
  • ✦Đun ethanol với H₂SO₄ đặc ở 140 °C ra ethylene: 140 °C ra diethyl ether, 170 °C mới ra ethylene.
  • ✦Oxi hoá (CH₃)₃C–OH bằng CuO ra ketone: bậc III không phản ứng.
  • ✦Tính H₂ cho hỗn hợp ethanol + glycerol (0,1 + 0,1 mol) mà quên glycerol có 3 –OH: ra 0,1 mol thay vì 0,2 mol H₂.
  • ✦Dùng 22,4 L/mol: 0,3 mol C₂H₄ ra 6,72 L thay vì 7,44 L.

⚖️ Kiểm tra bảo toàn

  • ✦Khối lượng (CuO): m alcohol + m CuO = m sản phẩm + m Cu + m H₂O; chất rắn giảm = 16 · n alcohol.
  • ✦H linh động: nH₂ = ½ · n(–OH); 2 mol Na cho 1 mol H₂.
  • ✦Nguyên tố (đốt cháy): nCO₂ = số C · n alcohol; alcohol no đơn chức có nH₂O − nCO₂ = n alcohol.
  • ✦Độ cồn: V ethanol ≤ V rượu; m = V · 0,789 luôn nhỏ hơn số mL.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🏷️

Khái niệm, bậc, danh pháp

  1. 1
    Nhận biết

    Chất nào sau đây là alcohol?

  2. 2
    Thông hiểu

    Tên thay thế của CH₃–CH(OH)–CH₂–CH₃ là

  3. 3
    Thông hiểu

    Alcohol (CH₃)₂CH–CH₂OH (2-methylpropan-1-ol) có bậc

  4. 4
    Thông hiểu Số đồng phân alcohol có công thức phân tử C₄H₁₀O là .
💧

Liên kết hydrogen và tính chất vật lí

  1. 1
    Nhận biết

    Ethanol (M = 46) sôi ở 78,3 °C, còn dimethyl ether (M = 46) sôi ở −24 °C. Nguyên nhân chính là

  2. 2
    Thông hiểu

    Nhiệt độ sôi và độ tan trong nước của một số alcohol bậc I mạch thẳng: Nhận xét nào đúng?

  3. 3
    Thông hiểu Theo bảng trên, số alcohol tan vô hạn trong nước là .
⚗️

Na, tách nước, oxi hoá

  1. 1
    Nhận biết

    Alcohol nào sau đây không bị CuO (đun nóng) oxi hoá?

  2. 2
    Thông hiểu

    Cho hơi propan-2-ol đi qua CuO nung nóng, sản phẩm hữu cơ là

  3. 3
    Thông hiểu

    Đun ethanol với H₂SO₄ đặc ở 140 °C, sản phẩm hữu cơ chính là

  4. 4
    Thông hiểu

    Đun butan-2-ol với H₂SO₄ đặc ở 170 °C, sản phẩm chính là

  5. 5
    Thông hiểu

    Cho 9,2 g ethanol tác dụng với Na dư. Thể tích H₂ thu được ở đkc là (24,79 L/mol)

  6. 6
    Vận dụng Cho 6,0 g một alcohol no, đơn chức, mạch hở tác dụng hết với Na dư, thu được 0,1 g H₂. Số nguyên tử carbon trong phân tử alcohol là .
  7. 7
    Vận dụng Khối lượng Cu(OH)₂ tối đa bị hoà tan bởi 18,4 g glycerol là g (glycerol = 92, Cu(OH)₂ = 98).
  8. 8
    Vận dụng

    Đun 23 g ethanol với H₂SO₄ đặc ở 170 °C, hiệu suất 60 %. Thể tích ethylene thu được ở đkc là (24,79 L/mol)

🔬

Thí nghiệm

  1. 1
    Thông hiểu

    Thí nghiệm: cho dung dịch CuSO₄ vào dung dịch NaOH được kết tủa Cu(OH)₂, chia vào hai ống. Ống 1 thêm glycerol, ống 2 thêm ethanol, lắc nhẹ. Hiện tượng là

  2. 2
    Thông hiểu

    Nung dây đồng trên lửa đèn cồn tới khi phủ lớp đen, rồi nhúng ngay vào ống chứa ethanol (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn). Làm lại với ống chứa 2-methylpropan-2-ol. Hiện tượng đúng là

  3. 3
    Vận dụng Cho hơi của 4,6 g ethanol đi qua ống đựng CuO dư nung nóng, phản ứng hoàn toàn. Khối lượng chất rắn trong ống giảm g.
🏭

Ứng dụng, điều chế, độ cồn

  1. 1
    Nhận biết

    Rượu 40° có nghĩa là

  2. 2
    Nhận biết

    Chất có trong rượu giả, rất độc, có thể gây mù và tử vong là

  3. 3
    Vận dụng Khối lượng ethanol nguyên chất có trong 500 mL rượu 40° là g (D_ethanol = 0,789 g/mL, làm tròn đến hàng đơn vị).
  4. 4
    Vận dụng

    Lên men 360 g glucose với hiệu suất 75 %. Khối lượng ethanol thu được là (C₆H₁₂O₆ → 2C₂H₅OH + 2CO₂)

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Alcohol X có công thức C₄H₁₀O, bị CuO đun nóng oxi hoá thành ketone. X là

  2. 2
    Thông hiểu

    Thuốc thử dùng để phân biệt glycerol với ethanol là

  3. 3
    Vận dụng

    Đốt cháy hoàn toàn 0,1 mol alcohol X no, đơn chức, mạch hở, thu được 7,437 L CO₂ (đkc). Phát biểu đúng là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Thí nghiệm (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): Bước 1: cho 2 mL ethanol khan và 4 mL H₂SO₄ đặc vào ống nghiệm có vài viên đá bọt. Bước 2: đun nóng hỗn hợp đến khoảng 170 °C. Bước 3: dẫn khí sinh ra qua dung dịch NaOH rồi sục vào ống đựng nước bromine.

    a)Đá bọt giúp hỗn hợp sôi êm, tránh sôi bùng.

    b)Nước bromine bị nhạt màu vì khí ethylene sinh ra cộng bromine.

    c)Nếu chỉ đun đến khoảng 140 °C thì sản phẩm hữu cơ chính vẫn là ethylene.

    d)H₂SO₄ đặc chỉ là chất phản ứng, bị ethanol tiêu thụ hết theo tỉ lệ 1 : 1.

  2. 2
    Vận dụng

    Hỗn hợp X gồm ethanol và glycerol có khối lượng 13,8 g. X hoà tan được tối đa 4,9 g Cu(OH)₂. Cho Cu(OH)₂ = 98, glycerol = 92; khí đo ở đkc (24,79 L/mol).

    a)Trong X, chỉ glycerol hoà tan được Cu(OH)₂.

    b)Số mol glycerol trong X là 0,1 mol.

    c)Phần trăm khối lượng ethanol trong X là 50 %.

    d)Cho X tác dụng với Na dư thu được khoảng 2,48 L H₂.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Trong các đồng phân alcohol có công thức C₄H₁₀O, có bao nhiêu chất bị CuO (đun nóng) oxi hoá thành aldehyde? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Đun 6,9 g ethanol với H₂SO₄ đặc ở 140 °C, giả sử chỉ tạo ether và phản ứng hoàn toàn. Khối lượng diethyl ether thu được là bao nhiêu gam (làm tròn hai chữ số thập phân)? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Lên men 270 g glucose với hiệu suất 80 %, toàn bộ ethanol pha thành rượu 40°. Thể tích rượu 40° thu được là bao nhiêu mL (D_ethanol = 0,789 g/mL, làm tròn đến hàng đơn vị)? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Bài kiểm tra trên lớp thường hỏi bậc alcohol, tên thay thế, so sánh nhiệt độ sôi bằng liên kết hydrogen, và sản phẩm oxi hoá bằng CuO hay tách nước ở 140170 °C.
  • •Câu đúng/sai hay có thí nghiệm tách nước ethanol, glycerol + Cu(OH)₂, dây đồng nung nóng; câu tính hay gặp: tìm alcohol qua thể tích H₂ (nROH = 2n_H₂), hỗn hợp ethanol – glycerol, độ cồn, lên men.
  • •Bài này nối bài 19 (thuỷ phân dẫn xuất halogen ra alcohol), bài 23 – 24 (alcohol bậc I ⇒ aldehyde ⇒ carboxylic acid; ester hoá) và Hoá 12 (ester, chất béo là ester của glycerol; glucose lên men ra ethanol).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Phenol