Arene (Hydrocarbon thơm)
Mô tả cấu tạo vòng benzene, gọi tên arene đơn giản; giải thích vì sao benzene dễ thế, khó cộng, bền với chất oxi hoá; viết phản ứng halogen hoá, nitro hoá, cộng H₂, Cl₂, oxi hoá nhánh toluene, dự đoán vị trí thế theo nhóm có sẵn; rồi ôn cả chương 4: so sánh alkane, alkene, alkyne, arene, nhận biết, chuỗi chuyển hoá và bài đốt cháy, hỗn hợp.
Ứng với SGK Hoá học 11 (bộ thống nhất): Bài 17
⚡ Nhớ nhanh
- 1Arene là hydrocarbon có vòng benzene. Dãy đồng đẳng benzene: CₙH₂ₙ₋₆ (n ≥ 6): benzene C₆H₆, toluene C₆H₅CH₃, xylene CH₃C₆H₄CH₃ (ortho 1,2 · meta 1,3 · para 1,4), ethylbenzene; ngoài ra styrene C₆H₅CH=CH₂, naphthalene C₁₀H₈.
- 2Vòng benzene phẳng, sáu cạnh dài bằng nhau (139 pm, giữa C–C 154 và C=C 134 pm); sáu electron π giải toả đều quanh vòng ⇒ vòng rất bền: dễ thế, khó cộng, bền với chất oxi hoá — benzene không làm mất màu nước bromine, KMnO₄.
- 3Thế: C₆H₆ + Br₂ → C₆H₅Br + HBr (bột Fe, t°); C₆H₆ + HNO₃ → C₆H₅NO₂ + H₂O (H₂SO₄ đặc). Có sẵn –CH₃ (đẩy electron) ⇒ thế dễ hơn, vào ortho, para; có sẵn –NO₂ (hút electron) ⇒ khó hơn, vào meta.
- 4Cộng (điều kiện mạnh): C₆H₆ + 3H₂ → C₆H₁₂ (Ni, t°, p); C₆H₆ + 3Cl₂ → C₆H₆Cl₆ (ánh sáng). Oxi hoá nhánh: C₆H₅CH₃ + 2KMnO₄ → C₆H₅COOK + 2MnO₂ + KOH + H₂O (đun nóng), vòng giữ nguyên.
- 5Ôn chương 4: no ⇒ thế (alkane); không no ⇒ cộng, mất màu nước bromine (alkene, alkyne); ≡C–H đầu mạch ⇒ kết tủa với AgNO₃/NH₃; vòng thơm ⇒ thế. Đốt cháy: nH₂O − nCO₂ = n_alkane; = 0 với alkene; nCO₂ − nH₂O = n_alkyne; = 3n_arene (CₙH₂ₙ₋₆).
- 6Bẫy: nói benzene làm mất màu nước bromine như alkene (Br₂ chỉ tan sang lớp benzene); quên "đun nóng" khi phân biệt toluene bằng KMnO₄; cho rằng Cl₂ + benzene luôn là thế (ánh sáng, không Fe thì cộng).
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: ba liên kết đôi trên giấy hoá thành vòng π trải đều với sáu cạnh 139 pm, lắc benzene với nước bromine thì màu chỉ dồn lên lớp benzene (không phản ứng), có bột Fe thì Br thế một H mà vòng vẫn nguyên, toluene bị nitro hoá chủ yếu ở ortho và para; rồi tự kéo nhóm thế –Br, –NO₂ vào ô ortho / meta / para trên vòng toluene và nitrobenzene (có một thẻ bẫy "Nước bromine").
Trên giấy, benzene hay vẽ ba liên kết đôi xen kẽ (Kekulé).
Cảnh 1/4 · Sáu cạnh đều
- • Trên giấy, benzene hay vẽ ba liên kết đôi xen kẽ (Kekulé).
Vòng tròn trong lục giác = 6 electron π giải toả. Br "bay vào chỗ H", lắc ống là minh hoạ. Benzene độc: thí nghiệm chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn.
1 ⬡ Khái niệm, danh pháp và cấu tạo benzene
Cần nhớ
- ✦Arene (hydrocarbon thơm) là hydrocarbon trong phân tử có một hay nhiều vòng benzene. Benzene và các đồng đẳng (thay H của vòng bằng gốc alkyl) có công thức chung CₙH₂ₙ₋₆ (n ≥ 6).
- ✦Tên thường gặp: C₆H₅CH₃ toluene (methylbenzene), C₆H₅C₂H₅ ethylbenzene, CH₃C₆H₄CH₃ xylene, C₆H₅CH(CH₃)₂ cumene (isopropylbenzene), C₆H₅CH=CH₂ styrene, C₁₀H₈ naphthalene (băng phiến). Gốc C₆H₅– là phenyl.
- ✦Vòng có hai nhóm thế: đánh số sao cho số chỉ vị trí nhỏ nhất, hoặc dùng ortho (o-) = 1,2; meta (m-) = 1,3; para (p-) = 1,4. Ví dụ 1,4-dimethylbenzene là p-xylene.
- ✦Cấu tạo benzene: sáu C lai hoá sp² tạo vòng sáu cạnh phẳng, đều, góc 120°; sáu liên kết C–C dài bằng nhau (139 pm). Sáu electron π không thuộc riêng cặp C nào mà giải toả đều quanh vòng (vẽ vòng tròn bên trong); công thức Kekulé ba nối đôi chỉ là cách viết.
- ✦Tính chất vật lí: benzene, toluene là chất lỏng không màu, mùi thơm đặc trưng, không tan trong nước, nhẹ hơn nước (benzene sôi 80 °C, toluene 111 °C), hoà tan tốt nhiều chất hữu cơ. Benzene rất độc, hít lâu ngày gây ung thư máu.
Dạng bài
Gọi tên arene và đếm đồng phân
- 1 Viết vòng benzene; số C còn lại (n − 6) phân bố vào nhánh: một nhánh dài hay nhiều nhánh ngắn.
- 2 Nhiều nhánh thì xét vị trí tương đối: hai nhóm có 3 vị trí (o, m, p).
- 3 Gọi tên: số chỉ vị trí + tên nhánh + benzene (hoặc tên thường toluene, xylene…).
- 4 Kiểm tra: mọi chất cùng công thức CₙH₂ₙ₋₆; không trùng do đối xứng vòng (1,2 ≡ 1,6; 1,3 ≡ 1,5).
⚠️ Bẫy hay gặp: Đếm cả "1,5-dimethylbenzene", "1,6-dimethylbenzene" thành 6 đồng phân: vòng đối xứng nên 1,5 ≡ 1,3 và 1,6 ≡ 1,2. Hoặc quên ethylbenzene (chỉ đếm xylene) ⇒ ra 3.
Viết và gọi tên các đồng phân arene có công thức C₈H₁₀.
Hướng dẫn giải
2 🔁 Phản ứng thế và quy tắc thế
Cần nhớ
- ✦Phản ứng thế giữ nguyên vòng thơm bền nên dễ xảy ra hơn phản ứng cộng (cộng làm mất vòng thơm).
- ✦Halogen hoá: C₆H₆ + Br₂ → C₆H₅Br + HBr (Br₂ khan, bột Fe hoặc FeBr₃, t°). Dùng nước bromine thì không phản ứng: Br₂ chỉ tan sang lớp benzene (lớp trên màu vàng cam), lớp nước nhạt đi.
- ✦Nitro hoá: C₆H₆ + HNO₃ → C₆H₅NO₂ + H₂O (HNO₃ đặc, H₂SO₄ đặc, khoảng 50 °C). Nitrobenzene là chất lỏng màu vàng nhạt, nặng hơn nước, mùi hạnh nhân (độc).
- ✦Quy tắc thế: vòng đã có nhóm đẩy electron (–CH₃, –C₂H₅, –OH, –NH₂…) ⇒ thế dễ hơn benzene, ưu tiên ortho và para: C₆H₅CH₃ + HNO₃ → CH₃C₆H₄NO₂ + H₂O (o- khoảng 59 %, p- khoảng 37 %, m- chỉ khoảng 4 %). Nhóm hút electron (–NO₂, –COOH, –CHO) ⇒ thế khó hơn, ưu tiên meta: C₆H₅NO₂ + HNO₃ → C₆H₄(NO₂)₂ + H₂O (m-dinitrobenzene, cần t° cao hơn).
- ✦Toluene + Br₂: có bột Fe thì thế vào vòng (o-, p-bromotoluene); chiếu sáng (không Fe) thì thế ở nhánh như alkane: C₆H₅CH₃ + Br₂ → C₆H₅CH₂Br + HBr (ánh sáng).
Dạng bài
Bài tính theo phản ứng thế vòng benzene
- 1 Đổi ra mol arene (n = m/M; thể tích lỏng thì m = D · V).
- 2 Viết phương trình thế: tỉ lệ 1 : 1 giữa arene và sản phẩm thế một lần.
- 3 Nhân hiệu suất một lần: nsản phẩm = n_arene · H.
- 4 Đổi ra khối lượng: m = n · M (C₆H₅NO₂ 123; C₆H₅Br 157; CH₃C₆H₄NO₂ 137).
- 5 Kiểm tra: bảo toàn khối lượng ở hiệu suất 100 % (m_arene + mHNO₃ = msản phẩm + mH₂O).
⚠️ Bẫy hay gặp: Chia cho hiệu suất thay vì nhân (12,30,8 = 15,4 g, lớn hơn lí thuyết — vô lí), hoặc lấy M nitrobenzene là 124 (thừa một H): C₆H₅NO₂ = 72 + 5 + 14 + 32 = 123.
Nitro hoá 7,8 g benzene bằng hỗn hợp HNO₃ đặc và H₂SO₄ đặc (dư) với hiệu suất 80 %. Tính khối lượng nitrobenzene thu được.
Hướng dẫn giải
3 ⚗️ Phản ứng cộng và phản ứng oxi hoá
Cần nhớ
- ✦Cộng H₂ cần điều kiện mạnh: C₆H₆ + 3H₂ → C₆H₁₂ (cyclohexane; Ni, t°, áp suất). Cộng Cl₂ khi chiếu sáng, không có Fe: C₆H₆ + 3Cl₂ → C₆H₆Cl₆ (hexachlorocyclohexane, thuốc trừ sâu "666" nay đã cấm).
- ✦Benzene không làm mất màu dung dịch KMnO₄ kể cả khi đun nóng. Toluene làm mất màu KMnO₄ khi đun nóng: nhánh –CH₃ bị oxi hoá, vòng giữ nguyên: C₆H₅CH₃ + 2KMnO₄ → C₆H₅COOK + 2MnO₂ + KOH + H₂O. Thêm acid được benzoic acid: C₆H₅COOK + HCl → C₆H₅COOH + KCl.
- ✦Styrene C₆H₅CH=CH₂ có liên kết đôi ở nhánh ⇒ giống alkene: làm mất màu nước bromine (C₆H₅CH=CH₂ + Br₂ → C₆H₅CHBr–CH₂Br) và KMnO₄ ngay ở nhiệt độ thường; trùng hợp ra polystyrene (PS).
- ✦Cháy: arene cháy cho ngọn lửa nhiều khói đen (tỉ lệ C cao): 2C₆H₆ + 15O₂ → 12CO₂ + 6H₂O; C₇H₈ + 9O₂ → 7CO₂ + 4H₂O. Với CₙH₂ₙ₋₆: nCO₂ − nH₂O = 3n_arene.
Thuốc thử ⇒ hiện tượng (benzene, toluene, styrene)
| Thuốc thử | Benzene | Toluene | Styrene |
|---|---|---|---|
| Nước bromine | không phản ứng (Br₂ tan sang lớp benzene) | không phản ứng | mất màu |
| KMnO₄, nhiệt độ thường | không đổi | không đổi | mất màu tím |
| KMnO₄, đun nóng | không đổi | mất màu tím, có MnO₂ nâu đen | mất màu tím |
Dạng bài
Phân biệt benzene, toluene, styrene
- 1 Tìm điểm khác: styrene có C=C ở nhánh; toluene có nhánh –CH₃; benzene không nhánh.
- 2 Thử dung dịch KMnO₄ ở nhiệt độ thường (hoặc nước bromine): chất làm mất màu ngay là styrene.
- 3 Hai chất còn lại cho vào KMnO₄ rồi đun nóng: mất màu tím là toluene; không đổi là benzene.
- 4 Kiểm tra: mỗi chất ứng với một dấu hiệu riêng; viết phương trình cho từng dấu hiệu.
⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng KMnO₄ ở nhiệt độ thường để phân biệt benzene với toluene: cả hai đều không đổi màu — phải đun nóng. Hoặc nói benzene làm mất màu nước bromine như styrene.
Có ba chất lỏng mất nhãn: benzene, toluene, styrene. Chỉ dùng dung dịch KMnO₄, nêu cách nhận biết.
Hướng dẫn giải
4 🔁 Ôn chương 4: hydrocarbon
Tổng hợp
- ✦Một câu cho cả chương: no thì thế (alkane, cần ánh sáng); không no thì cộng (alkene, alkyne — mất màu nước bromine, KMnO₄); vòng thơm bền thì thế là chính, cộng khó, nhánh mới bị oxi hoá.
- ✦Nhận biết: AgNO₃/NH₃ (kết tủa vàng nhạt) ⇒ alk-1-yne; nước bromine ⇒ có liên kết π ngoài vòng thơm (alkene, alkyne, styrene); KMnO₄ đun nóng ⇒ toluene; không phản ứng cả ba ⇒ alkane hoặc benzene. Dùng thuốc thử riêng trước, chung sau.
- ✦Chuỗi chuyển hoá hay gặp: 2CH₄ → C₂H₂ + 3H₂ (1500 °C); CH≡CH + H₂ → CH₂=CH₂ (Pd/PbCO₃); CH₂=CH₂ + H₂ → CH₃–CH₃ (Ni); CaC₂ + 2H₂O → Ca(OH)₂ + C₂H₂; C₆H₆ + HNO₃ → C₆H₅NO₂ + H₂O; C₄H₁₀ → CH₄ + C₃H₆ (cracking); C₆H₁₄ → C₆H₆ + 4H₂ (reforming).
- ✦Đốt cháy: so nCO₂ với nH₂O: alkane nH₂O − nCO₂ = n; alkene bằng nhau; alkyne nCO₂ − nH₂O = n; arene (CₙH₂ₙ₋₆) nCO₂ − nH₂O = 3n. Hỗn hợp alkane + alkene: n_alkane = nH₂O − nCO₂.
- ✦Hỗn hợp khí qua các bình: AgNO₃/NH₃ giữ alk-1-yne (theo khối lượng kết tủa); nước bromine giữ chất không no (bình tăng = khối lượng khí bị giữ); khí thoát ra là alkane.
So sánh bốn loại hydrocarbon
| Alkane | Alkene | Alkyne | Arene (benzene) | |
|---|---|---|---|---|
| Công thức chung | CₙH₂ₙ₊₂ | CₙH₂ₙ | CₙH₂ₙ₋₂ | CₙH₂ₙ₋₆ |
| Liên kết đặc trưng | chỉ liên kết đơn | 1 liên kết đôi | 1 liên kết ba | vòng 6 electron π giải toả |
| Phản ứng đặc trưng | thế (ánh sáng) | cộng, trùng hợp | cộng; alk-1-yne thế Ag | thế (Fe; H₂SO₄ đặc), cộng khó |
| Nước bromine | không | mất màu | mất màu | không |
| KMnO₄ | không | mất màu (nguội) | mất màu (nguội) | benzene không; toluene khi đun |
| Đốt cháy | nH₂O > nCO₂ | nH₂O = nCO₂ | nH₂O < nCO₂ | nCO₂ − nH₂O = 3n |
Dạng bài
Bài hỗn hợp khí qua các bình thuốc thử
- 1 Đổi ra mol tổng hỗn hợp (V/24,79) và kết tủa (m/M).
- 2 Bình AgNO₃/NH₃ dư: nalk-1-yne = n kết tủa (C₂H₂ ⇒ AgC≡CAg, M = 240).
- 3 Bình nước bromine dư: khối lượng bình tăng = khối lượng alkene bị giữ ⇒ n alkene.
- 4 Khí thoát ra là alkane: n = ntổng − các phần trên ⇒ V hoặc %.
- 5 Kiểm tra: cộng lại đủ số mol ban đầu; đặt số vào sim/bảng nhận biết xem đúng thứ tự bình.
⚠️ Bẫy hay gặp: Đổi thứ tự bình: qua nước bromine trước thì cả C₂H₂ và C₂H₄ đều bị giữ, bình tăng cả khối lượng C₂H₂ ⇒ tính sai số mol C₂H₄. Hoặc dùng M kết tủa = 238 (quên C) thay vì 240.
Dẫn 7,437 L (đkc) hỗn hợp X gồm CH₄, C₂H₄, C₂H₂ lần lượt qua bình (1) đựng AgNO₃/NH₃ dư thu được 12 g kết tủa, rồi qua bình (2) đựng nước bromine dư thấy khối lượng bình tăng 2,8 g. Tính thể tích CH₄ trong X (đkc).
Hướng dẫn giải
5 🌍 Hoá học quanh ta
- ✦☣️ Benzene có trong xăng, khói thuốc lá, khí thải xe; hít lâu ngày gây ung thư máu — đổ xăng nên đứng tránh hơi xăng, không hút thuốc trong phòng kín.
- ✦🥤 Hộp xốp, khay đựng thức ăn làm từ polystyrene (PS), trùng hợp từ styrene; không nên quay hộp xốp trong lò vi sóng.
- ✦🎨 Toluene, xylene là dung môi pha sơn, keo dán; mùi "sơn mới" chính là hơi của chúng — sơn nhà nên mở cửa thoáng.
- ✦🧪 Từ benzene và toluene người ta làm ra thuốc nhuộm, dược phẩm, chất nổ TNT (từ toluene), aniline (từ nitrobenzene), phenol và acetone (từ cumene).
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦"Vòng thơm giữ vòng": dễ thế, khó cộng, không mất màu nước bromine, benzene không bị KMnO₄ oxi hoá.
- ✦Đổi điều kiện là đổi phản ứng: Br₂/Fe ⇒ thế vòng; Br₂/ánh sáng với toluene ⇒ thế nhánh; Cl₂/ánh sáng với benzene ⇒ cộng C₆H₆Cl₆.
- ✦Nhóm đẩy electron (–CH₃, –OH, –NH₂) ⇒ o, p và thế dễ hơn; nhóm hút (–NO₂, –COOH, –CHO) ⇒ meta và thế khó hơn.
- ✦Đốt cháy arene CₙH₂ₙ₋₆: n_arene = nCO₂ − nH₂O3.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Cho benzene làm mất màu nước bromine: lớp nước nhạt đi chỉ vì Br₂ tan sang lớp benzene (lớp trên vàng cam), không phản ứng.
- ✦Phân biệt benzene – toluene bằng KMnO₄ nguội: cả hai không đổi; phải đun nóng.
- ✦Viết sản phẩm oxi hoá toluene là C₆H₅CH₂OH hoặc phá vòng: sản phẩm là C₆H₅COOK (môi trường trung tính/kiềm), vòng nguyên vẹn.
- ✦Nitro hoá toluene cho m-nitrotoluene là chính: –CH₃ định hướng ortho, para (m chỉ khoảng 4 %).
- ✦Đếm đồng phân C₈H₁₀ quên ethylbenzene (ra 3) hoặc đếm trùng 1,5- và 1,6- (ra 6): đúng là 4.
⚖️ Kiểm tra bảo toàn
- ✦Khối lượng: nitro hoá 0,1 mol benzene: 7,8 + 6,3 = 12,3 + 1,8 (g) ✓.
- ✦Nguyên tố: thế một lần giữ nguyên số C; mỗi H bị thay sinh một HBr hoặc một H₂O.
- ✦Electron/oxi hoá – khử: toluene + KMnO₄: C nhánh từ −3 lên +3 (nhường 6e), 2Mn từ +7 xuống +4 (nhận 2 · 3 = 6e) ✓.
- ✦Đốt cháy: nCO₂ − nH₂O = 3n với arene (0,1 mol C₇H₈: 0,7 − 0,4 = 0,3 ✓).
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Khái niệm, danh pháp, cấu tạo
- 1Nhận biết
Công thức chung của dãy đồng đẳng benzene là
- 2Thông hiểu
Tên của CH₃–C₆H₄–CH₃ với hai nhóm CH₃ ở vị trí 1,3 trên vòng là
- 3Thông hiểu
Độ dài liên kết carbon – carbon đo được: Kết luận đúng về benzene là
- 4Thông hiểu Số đồng phân arene có công thức phân tử C₈H₁₀ là .
- 5Vận dụng Một arene X thuộc dãy đồng đẳng benzene có 90,57 % carbon về khối lượng. Số nguyên tử carbon trong phân tử X là .
Phản ứng thế, quy tắc thế
- 1Nhận biết
Benzene phản ứng với bromine tạo bromobenzene trong điều kiện
- 2Thông hiểu
Cho toluene tác dụng với Br₂ (tỉ lệ mol 1 : 1, có bột Fe, đun nóng). Sản phẩm chính là
- 3Thông hiểu
Nitro hoá nitrobenzene (HNO₃ đặc, H₂SO₄ đặc, đun nóng). Sản phẩm chính là
- 4Vận dụng Nitro hoá 7,8 g benzene bằng HNO₃ đặc (H₂SO₄ đặc) với hiệu suất 80 %. Khối lượng nitrobenzene thu được là g.
- 5Thông hiểu
Thí nghiệm (do giáo viên làm, có tủ hút): cho từ từ 1 mL benzene vào ống nghiệm chứa hỗn hợp HNO₃ đặc và H₂SO₄ đặc, lắc nhẹ, ngâm cốc nước khoảng 50 °C, rồi đổ hỗn hợp vào cốc nước lạnh. Thấy có chất lỏng màu vàng nhạt, mùi hạnh nhân, chìm xuống đáy cốc. Chất lỏng đó là
Phản ứng cộng, oxi hoá
- 1Nhận biết
Benzene cộng H₂ dư (Ni, t°, áp suất) tạo thành
- 2Thông hiểu
Ba chất lỏng X, Y, Z là benzene, toluene, styrene (không theo thứ tự). Kết quả thử: X, Y, Z lần lượt là
- 3Vận dụng Đun 9,2 g toluene với dung dịch KMnO₄ dư đến phản ứng hoàn toàn. Khối lượng muối potassium benzoate C₆H₅COOK thu được là g (K = 39).
- 4Vận dụng
Đốt cháy hoàn toàn một arene X thuộc dãy đồng đẳng benzene thu được 0,7 mol CO₂ và 0,4 mol H₂O. X là
Ôn chương 4
- 1Nhận biết
Hydrocarbon nào sau đây thuộc loại arene?
- 2Thông hiểu
Cho sơ đồ: CaC₂ → X → Y → polyethylene (mỗi mũi tên là một phản ứng; X → Y dùng H₂, xúc tác Pd/PbCO₃). X, Y lần lượt là
- 3Thông hiểu Cho các chất: methane, ethylene, acetylene, benzene, toluene, styrene, propane. Số chất làm mất màu nước bromine ở nhiệt độ thường là .
- 4Thông hiểu
Để phân biệt ba chất lỏng benzene, hex-1-ene và toluene, chỉ cần dùng
- 5Vận dụng Đốt cháy hoàn toàn 0,2 mol hỗn hợp gồm propane và propene, thu được 0,7 mol H₂O. Phần trăm số mol propane trong hỗn hợp là %.
- 6Vận dụng
Dẫn 0,4 mol hỗn hợp khí gồm CH₄, C₂H₄, C₂H₂ qua bình (1) đựng AgNO₃/NH₃ dư thu được 24 g kết tủa, khí còn lại qua bình (2) đựng nước bromine dư thấy bình tăng 5,6 g. Thể tích CH₄ trong hỗn hợp (đkc, 24,79 L/mol) là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Hoá học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây đúng?
- 2Thông hiểu
Chất nào sau đây vừa có vòng benzene, vừa làm mất màu nước bromine ở nhiệt độ thường?
- 3Vận dụng
Cho 15,6 g benzene tác dụng với Br₂ khan (bột Fe, t°) với hiệu suất 75 %. Khối lượng bromobenzene thu được là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Thí nghiệm (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): Bước 1: cho vào ba ống nghiệm (1), (2), (3) lần lượt 1 mL benzene, toluene, styrene. Bước 2: thêm vào mỗi ống 2 mL dung dịch KMnO₄ loãng, lắc đều ở nhiệt độ thường. Bước 3: ngâm cả ba ống vào cốc nước nóng khoảng 80 °C trong vài phút. Quan sát: ống (3) mất màu tím ngay ở bước 2; ống (2) chỉ mất màu tím ở bước 3, có kết tủa nâu đen; ống (1) vẫn giữ màu tím.
a)Ống (3) mất màu ngay vì styrene có liên kết đôi ở nhánh, bị KMnO₄ oxi hoá như alkene.
b)Ở ống (2), nhánh –CH₃ của toluene bị oxi hoá còn vòng benzene giữ nguyên; kết tủa nâu đen là MnO₂.
c)Ống (1) giữ màu tím chứng tỏ phân tử benzene không có electron π.
d)Sản phẩm hữu cơ ở ống (2) là C₆H₅CH₂OH (benzyl alcohol).
- 2Vận dụng
Hỗn hợp X gồm 0,1 mol C₂H₂, 0,1 mol C₂H₄ và 0,1 mol C₆H₆ (hơi). Cho Ag = 108, Br = 80.
a)X làm mất màu tối đa 0,3 mol Br₂ trong nước bromine.
b)Cho X vào dung dịch AgNO₃/NH₃ dư thu được 24 g kết tủa.
c)Đốt cháy hoàn toàn X thu được 0,8 mol CO₂.
d)Hydrogen hoá hoàn toàn X (Ni, t°, áp suất) cần tối đa 0,3 mol H₂.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Vận dụng Số đồng phân arene có công thức phân tử C₉H₁₂ là bao nhiêu? Đáp số:
- 2Thông hiểu Cho benzene lần lượt tác dụng với: (1) Br₂ khan, bột Fe, t°; (2) nước bromine; (3) HNO₃ đặc, H₂SO₄ đặc; (4) H₂, Ni, t°, áp suất; (5) dung dịch KMnO₄, nhiệt độ thường; (6) Cl₂, chiếu sáng. Số trường hợp xảy ra phản ứng là bao nhiêu? Đáp số:
- 3Vận dụng Khối lượng KMnO₄ tối thiểu cần để oxi hoá hoàn toàn 9,2 g toluene (đun nóng, tạo C₆H₅COOK) là bao nhiêu gam (K = 39, Mn = 55)? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi công thức chung CₙH₂ₙ₋₆, tên toluene, xylene, styrene, điều kiện thế (Fe) và cộng (Ni; ánh sáng), quy tắc thế o/p – meta, chất làm mất màu nước bromine hay KMnO₄.
- •Phần II hay có thí nghiệm benzene – toluene – styrene với KMnO₄ (nguội, đun nóng) hoặc nitro hoá benzene: ý dễ sai là cho benzene mất màu nước bromine, quên điều kiện đun nóng, viết sai sản phẩm oxi hoá toluene; bài ôn chương hay là hỗn hợp khí qua bình AgNO₃/NH₃ rồi nước bromine.
- •Phần III có thể hỏi số đồng phân arene, số phản ứng xảy ra, khối lượng sản phẩm thế có hiệu suất. Bài này nối với bài 15 – 16 (cả chương 4), bài 21 phenol (–OH làm vòng thế dễ hơn) và aniline, polymer (polystyrene) ở Hoá 12.
Dẫn xuất halogen