Khái quát về sinh sản ở sinh vật
Nêu sinh sản là gì và dấu hiệu đặc trưng, phân biệt sinh sản vô tính với hữu tính, kể các hình thức vô tính, và giải thích vì sao không kiểu nào tốt hơn tuyệt đối mà tuỳ môi trường.
Ứng với SGK Sinh học 11 (bộ thống nhất): Bài 24
⚡ Nhớ nhanh
- 1Sinh sản là quá trình tạo ra cơ thể mới, duy trì nòi giống: dấu hiệu là truyền vật chất di truyền cho thế hệ sau, hình thành cơ thể mới và được hormone điều hoà.
- 2Vô tính: chỉ một cá thể, không có kết hợp giao tử, con thường giống mẹ (phân đôi, nảy chồi, phân mảnh, trinh sinh…). Hữu tính: giao tử đực kết hợp giao tử cái thành hợp tử, con mang tổ hợp gene mới, đa dạng.
- 3Vô tính nhân nhanh, không cần bạn tình; hữu tính chậm hơn nhưng đa dạng. Quần thể vô tính gồm các cá thể giống nhau nên cùng một điểm yếu: một mầm bệnh mới có thể xoá sổ cả quần thể.
- 4Không kiểu nào tốt hơn tuyệt đối: môi trường ổn định thì vô tính thắng, môi trường đổi thay thì hữu tính thắng; nhiều loài dùng cả hai (rệp cây: hè vô tính, cuối thu hữu tính).
- 5Bẫy hay gặp: nghĩ "hữu tính luôn hơn vì đa dạng" hoặc "vô tính luôn hơn vì nhanh"; và nhầm trinh sinh (trứng không thụ tinh) với sinh sản hữu tính.
👀 Nhìn là hiểu
Trình diễn 4 cảnh: hai quần thể (vô tính, hữu tính) trong môi trường ổn định, rồi gặp mầm bệnh mới chỉ hạ được kiểu A, rồi gây lại đàn, cuối cùng là rệp cây dùng cả hai kiểu. Tự chơi: kéo thẻ Vô tính / Hữu tính / Cả hai theo mùa vào bốn hoàn cảnh (ao ổn định, dịch bệnh, hạn, rệp hè – thu) và xem số cá thể sống sót.
Hai quần thể, mỗi bên 4 cá thể, môi trường ổn định.
Vô tính ×2 mỗi thế hệ · hữu tính ×1,5 (số liệu minh hoạ)
1 🧬 Sinh sản là gì? Hai kiểu sinh sản
Cần nhớ
- ✦Sinh sản là quá trình tạo ra cơ thể mới từ cơ thể mẹ (bố mẹ), bảo đảm sự duy trì nòi giống qua các thế hệ. Sinh vật chết đi mà không sinh sản thì loài sẽ mất.
- ✦Dấu hiệu đặc trưng: (1) truyền vật chất di truyền cho thế hệ sau; (2) hình thành cơ thể mới; (3) quá trình được hormone điều hoà (ở động vật, thực vật).
- ✦Hai kiểu: sinh sản vô tính (một cá thể, không kết hợp giao tử) và hữu tính (có kết hợp giao tử đực với giao tử cái). Sinh sản không phải là sinh trưởng: sinh trưởng làm một cơ thể lớn lên, sinh sản tạo cơ thể mới.
So sánh vô tính và hữu tính
| Vô tính | Hữu tính | |
|---|---|---|
| Số cá thể tham gia | một cá thể | thường hai cá thể (đực và cái), có loài lưỡng tính |
| Giao tử | không kết hợp giao tử | giao tử đực kết hợp giao tử cái ⇒ hợp tử |
| Con sinh ra | thường giống nhau, giống mẹ | đa dạng, khác bố mẹ (tổ hợp gene mới) |
| Tốc độ | nhanh, không tốn công tìm bạn tình | chậm hơn, tốn công hơn |
| Khi môi trường đổi | cả quần thể cùng một điểm yếu | luôn có cá thể tình cờ hợp hoàn cảnh mới |
Dạng bài
Xếp một hiện tượng vào vô tính hay hữu tính
- 1 Xác định dữ kiện: cơ thể mới được tạo ra bằng cách nào.
- 2 Hỏi: có giao tử đực kết hợp giao tử cái (thụ tinh) không? Có ⇒ hữu tính.
- 3 Không có kết hợp giao tử (một cá thể tách đôi, mọc chồi, đứt mảnh, trứng không thụ tinh) ⇒ vô tính.
- 4 Kiểm tra: số hiện tượng vô tính + hữu tính = tổng số hiện tượng đã xét ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Thấy "đẻ trứng" là cho rằng hữu tính: trứng không thụ tinh nở thành con (trinh sinh ở ong, kiến) vẫn không có kết hợp giao tử; ngược lại trứng đã thụ tinh mới là hữu tính.
Xếp các hiện tượng: (a) vi khuẩn phân đôi; (b) bò đực giao phối với bò cái, bò cái đẻ bê; (c) giun dẹp bị đứt đôi, mỗi nửa mọc lại thành một con; (d) nấm men nảy chồi; (e) kiến chúa đẻ trứng đã được thụ tinh nở thành kiến thợ. Có bao nhiêu hiện tượng là sinh sản vô tính?
Hướng dẫn giải
2 ✂️ Các hình thức sinh sản vô tính
Hình thức vô tính ở sinh vật
| Hình thức | Diễn ra thế nào | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phân đôi | cơ thể (tế bào) tách làm hai phần gần bằng nhau | vi khuẩn, trùng roi, trùng giày |
| Nảy chồi | mọc chồi con trên cơ thể mẹ, lớn dần rồi tách ra | thuỷ tức, san hô, nấm men |
| Phân mảnh | một mảnh cơ thể tái sinh thành cá thể mới | giun dẹp, sao biển |
| Trinh sinh | trứng không thụ tinh vẫn phát triển thành cơ thể mới | ong, kiến (con đực), một số thằn lằn |
| Bào tử, sinh dưỡng | cây mới mọc từ bào tử, hoặc từ rễ, thân, lá của cây mẹ (học kĩ ở bài 25) | rêu, dương xỉ; gừng, khoai tây, cây thuốc bỏng |
Cần nhớ
- ✦Điểm chung của vô tính: một cá thể, không có kết hợp giao tử, con thường giống nhau và giống mẹ về di truyền (nên không có đa dạng di truyền).
- ✦Nhờ vậy vô tính nhân rất nhanh: phân đôi thì mỗi lần số cá thể gấp đôi ( sau lần).
- ✦Trinh sinh vẫn là vô tính vì không có thụ tinh, nhưng trứng ở ong được tạo ra nhờ giảm phân nên ong đực chỉ có bộ nhiễm sắc thể đơn bội (ong chúa 2n = 32 ⇒ ong đực n = 16).
Dạng bài
Tính số cá thể sau nhiều lần phân đôi
- 1 Xác định dữ kiện: số cá thể ban đầu , chu kì phân đôi, thời gian quan sát.
- 2 Số lần phân đôi = thời gian quan sát : chu kì (đổi cùng đơn vị).
- 3 Số cá thể (mỗi lần gấp đôi).
- 4 Kiểm tra: lần phân đôi thì gấp đôi lần, nên chẵn khi ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhân thời gian với số tế bào (100 × 3) hoặc lấy thay vì : phân đôi là tăng theo luỹ thừa, không phải cộng đều.
Có 100 tế bào vi khuẩn, cứ 20 phút phân đôi một lần (số liệu minh hoạ). Sau 1 giờ liên tục có bao nhiêu tế bào? Nếu chỉ có 1 tế bào, phân đôi 30 phút một lần thì sau 3 giờ có bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
3 🧑🤝🧑 Sinh sản hữu tính
Cần nhớ
- ✦Giao tử (tinh trùng/trứng ở động vật, tinh tử/trứng ở thực vật) là tế bào sinh sản đơn bội, được tạo ra nhờ giảm phân (bạn đã học ở Sinh học 10).
- ✦Thụ tinh: giao tử đực kết hợp giao tử cái tạo hợp tử; hợp tử phân chia, lớn lên thành cơ thể mới. Hữu tính vì thế luôn gồm hai bước: tạo giao tử và thụ tinh.
- ✦Mỗi cá thể bố mẹ cho nhiều loại giao tử khác nhau, giao tử nào gặp giao tử nào là ngẫu nhiên ⇒ con mang tổ hợp gene mới, khác bố mẹ và khác nhau (đây là nguồn biến dị tổ hợp).
- ✦Cái giá phải trả: phải tìm bạn tình, tốn thời gian, năng lượng; số con tăng chậm hơn vô tính.
Đa dạng có lợi gì?
| Tình huống | Quần thể vô tính | Quần thể hữu tính |
|---|---|---|
| Môi trường ổn định | nhân nhanh, con giống mẹ nên hợp môi trường | nhân chậm hơn, nhưng vẫn sống tốt |
| Xuất hiện mầm bệnh mới | cùng kiểu di truyền ⇒ cùng chết | một số cá thể tình cờ kháng được ⇒ còn sống |
| Sau thử thách | có thể bị xoá sổ | số còn lại tiếp tục sinh sản, gây lại đàn |
4 ⚖️ Môi trường quyết định kiểu nào thắng
Cần nhớ
- ✦Môi trường ổn định: vô tính thắng vì nhân nhanh, không tốn công tìm bạn tình, và con giống mẹ (mẹ đã sống tốt ở đó) nên cũng hợp môi trường.
- ✦Môi trường đổi thay (dịch bệnh mới, hạn, rét…): hữu tính thắng vì quần thể đa dạng, luôn có cá thể tình cờ hợp hoàn cảnh mới; quần thể vô tính chung một điểm yếu có thể mất hết cùng lúc.
- ✦Không kiểu nào tốt hơn tuyệt đối. Nhiều loài dùng cả hai tuỳ lúc: rệp cây sinh sản vô tính suốt mùa hè thuận lợi để nhân nhanh, cuối mùa chuyển sang hữu tính tạo trứng đa dạng vượt đông.
Dạng bài
Dự đoán quần thể nào còn sống khi môi trường đổi
- 1 Xác định dữ kiện: kiểu di truyền của từng cá thể và kiểu nào bị môi trường mới hạ.
- 2 Đếm số cá thể thuộc kiểu bị hạ trong mỗi quần thể.
- 3 Số sống sót = số cá thể − số cá thể bị hạ.
- 4 Kiểm tra: quần thể toàn một kiểu thì chỉ có hai khả năng: sống hết hoặc chết hết ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng hữu tính luôn nhiều cá thể hơn: ở môi trường ổn định vô tính 16 > hữu tính 9; hữu tính chỉ hơn khi môi trường đổi.
Theo mô hình của sim: quần thể vô tính có 16 cá thể, tất cả kiểu A. Quần thể hữu tính có 9 cá thể: 3 kiểu A, 2 kiểu B, 2 kiểu C, 2 kiểu D. Dịch bệnh mới chỉ hạ kiểu A; hạn kéo dài hạ kiểu A và B. Mỗi quần thể còn bao nhiêu cá thể sau dịch bệnh? sau hạn?
Hướng dẫn giải
5 🌍 Vai trò của sinh sản
Cần nhớ
- ✦Duy trì nòi giống: nhờ sinh sản, loài tồn tại dù từng cá thể chết đi.
- ✦Tạo nguồn biến dị (nhất là sinh sản hữu tính) cho chọn lọc tự nhiên và tiến hoá; quần thể đa dạng thích nghi tốt hơn khi môi trường đổi.
- ✦Với con người: cơ sở của nhân giống cây trồng, vật nuôi (giữ nguyên đặc tính tốt nhờ vô tính), lai tạo giống mới (nhờ hữu tính), bảo tồn loài quý hiếm và sinh đẻ có kế hoạch.
6 🌱 Sinh học quanh ta
- ✦🦠 Vi khuẩn phân đôi rất nhanh nên cơm, sữa để ngoài tủ lạnh lâu dễ chua thiu: vài giờ số vi khuẩn đã tăng lên hàng chục lần. Vì vậy phải bảo quản lạnh.
- ✦🪸 San hô nảy chồi tạo nên rạn san hô ở vùng biển nước ta (Khánh Hoà, Côn Đảo…); nhiều quần thể giống hệt nhau nên dễ bị tẩy trắng hàng loạt khi nước ấm lên.
- ✦🐛 Rệp cây ở vườn rau bùng phát rất nhanh vào mùa thuận lợi vì sinh sản vô tính; cuối mùa chúng đẻ trứng hữu tính để qua mùa lạnh.
- ✦🐝 Ong mật: ong đực nở từ trứng không thụ tinh, ong chúa và ong thợ nở từ trứng đã thụ tinh. Trong tổ, đây là ví dụ cả hai kiểu cùng có.
- ✦🌾 Lai tạo giống lúa, nuôi cá: nhà chọn giống dùng sinh sản hữu tính để tạo nhiều tổ hợp mới, chọn cá thể tốt rồi giữ lại bằng sinh sản vô tính (với cây trồng).
7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Thấy giao tử, thụ tinh, hợp tử ⇒ hữu tính; thấy một cá thể, phân đôi, mọc chồi, đứt mảnh, trứng không thụ tinh ⇒ vô tính.
- ✦"Con giống nhau, giống mẹ, nhân nhanh" ⇒ vô tính; "con đa dạng, tổ hợp gene mới" ⇒ hữu tính.
- ✦Hỏi "kiểu nào tốt hơn" ⇒ đáp án đúng luôn có chữ tuỳ môi trường (ổn định: vô tính; đổi thay: hữu tính).
- ✦Bài đếm: phân đôi thì ; quần thể mô hình thì trừ số cá thể thuộc kiểu bị hạ.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Cho "hữu tính luôn tốt hơn vì đa dạng": ở môi trường ổn định vô tính nhân 4 → 16 còn hữu tính chỉ 4 → 9.
- ✦Cho "vô tính luôn tốt hơn vì nhanh": khi môi trường đổi, cả 16 cá thể cùng kiểu A chết hết (016) còn quần thể hữu tính còn 69.
- ✦Nghĩ "trứng thì chắc chắn là hữu tính": trứng không thụ tinh phát triển thành con là trinh sinh (vô tính), ví dụ ong đực.
- ✦Nhầm sinh sản với sinh trưởng: tế bào lớn lên, cây cao lên chưa phải sinh sản; sinh sản phải tạo cơ thể mới.
- ✦Tính phân đôi bằng cách cộng: 100 tế bào, 3 lần phân đôi là 800 chứ không phải 100 + 3 hay 100 × 3.
- ✦Cho rằng "không kiểu nào tốt hơn" nghĩa là kiểu nào cũng như nhau: tốt hơn hay không tuỳ môi trường, nên số cá thể sống sót mỗi kiểu rất khác nhau.
🧮 Kiểm tra logic
- ✦Quần thể vô tính toàn một kiểu: kết quả sau thử thách chỉ có hai khả năng, sống hết hoặc chết hết (016 hoặc 1616), không có "chết một nửa".
- ✦Số sống sót = tổng − số cá thể kiểu bị hạ (9 − 3 = 6; 9 − 5 = 4; 16 − 8 = 8).
- ✦Phân đôi lần: , nên 6 lần từ 1 tế bào là 64, 3 lần từ 100 tế bào là 800.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Sinh sản là gì? Hai kiểu sinh sản
- 1Nhận biết
Dấu hiệu đặc trưng của sinh sản là
- 2Nhận biết
Sinh sản vô tính khác sinh sản hữu tính ở chỗ
- 3Thông hiểu
Hiện tượng nào sau đây là sinh sản hữu tính?
- 4Vận dụng Cho các hiện tượng: (1) trùng roi phân đôi; (2) thuỷ tức mọc chồi; (3) cá chép đẻ trứng đã thụ tinh; (4) sao biển tái sinh từ một mảnh cơ thể; (5) ong chúa đẻ trứng không thụ tinh nở thành ong đực. Số hiện tượng là sinh sản vô tính:
- 5Thông hiểu
Con sinh ra từ sinh sản vô tính thường
Các hình thức sinh sản vô tính
- 1Nhận biết
Sinh vật nào sau đây sinh sản bằng phân đôi?
- 2Thông hiểu
Cặp nào ghép đúng hình thức sinh sản vô tính với ví dụ?
- 3Vận dụng Một tế bào vi khuẩn phân đôi cứ 30 phút một lần (số liệu minh hoạ). Sau 3 giờ liên tục có tế bào.
- 4Vận dụng Ong mật chúa có 32 nhiễm sắc thể (2n = 32). Ong đực nở từ trứng không thụ tinh (trinh sinh) có nhiễm sắc thể.
Sinh sản hữu tính
- 1Nhận biết
Sinh sản hữu tính luôn có quá trình
- 2Thông hiểu
Vì sao con sinh ra bằng sinh sản hữu tính đa dạng, khác bố mẹ?
- 3Thông hiểu
Phát biểu nào đúng khi so sánh hai kiểu sinh sản?
Môi trường quyết định kiểu nào thắng
- 1Thông hiểu
Trong môi trường ổn định kéo dài, ưu thế của sinh sản vô tính là
- 2Thông hiểu
Vì sao quần thể chỉ sinh sản vô tính dễ bị xoá sổ khi môi trường đổi thay?
- 3Thông hiểu
Hai quần thể cùng 4 cá thể ban đầu (số liệu minh hoạ): Nhận xét nào đúng?
- 4Vận dụng Theo bảng trên, sau dịch bệnh quần thể Y còn bao nhiêu phần trăm số cá thể trước dịch (làm tròn đến hàng đơn vị, đơn vị %)? Đáp số:
- 5Vận dụng
Rệp cây sinh sản vô tính suốt mùa hè rồi chuyển sang hữu tính vào cuối mùa. Vì sao có lợi?
- 6Thông hiểu
Kết luận đúng về việc "sinh sản vô tính hay hữu tính tốt hơn" là
Vai trò của sinh sản
- 1Nhận biết
Vai trò của sinh sản đối với sinh vật là
- 2Thông hiểu
Ứng dụng nào sau đây dựa chủ yếu trên sinh sản vô tính?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Sinh học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây đúng về sinh sản vô tính?
- 2Vận dụng
Một ao thuỷ tức nảy chồi, mọi cá thể trong ao thuộc cùng một kiểu di truyền. Một mầm bệnh mới xuất hiện, chỉ gây chết ở đúng kiểu di truyền ấy. Dự đoán hợp lí nhất là
- 3Thông hiểu
Điểm chung của mọi hình thức sinh sản vô tính (phân đôi, nảy chồi, phân mảnh, trinh sinh) là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Nhóm học sinh nuôi hai quần thể trùng roi (mỗi quần thể 4 cá thể ban đầu, số liệu minh hoạ), môi trường ổn định rồi gặp hạn kéo dài:
a)Khi môi trường ổn định, quần thể X tăng nhanh hơn quần thể Y (16 so với 9 sau hai thế hệ).
b)Sau hạn, quần thể Y còn hơn một nửa số cá thể trước hạn.
c)Quần thể X mất hết vì mọi cá thể cùng kiểu di truyền nên cùng một điểm yếu.
d)Y còn sống sót chứng tỏ sinh sản hữu tính tốt hơn vô tính trong mọi môi trường.
- 2Vận dụng
Rệp cây sống ở vườn rau: mùa hè nóng ẩm thuận lợi kéo dài, cuối thu trời trở rét. Rệp sinh sản vô tính suốt mùa hè, cuối thu đẻ trứng hữu tính để qua mùa đông.
a)Vào mùa hè, sinh sản vô tính giúp rệp tăng số lượng nhanh vì không tốn công tìm bạn tình.
b)Cuối thu rệp chuyển sang sinh sản hữu tính nên trứng đều giống hệt rệp mẹ.
c)Trứng tạo ra bằng hữu tính có tổ hợp gene đa dạng, nên có khả năng một số trứng chịu được mùa đông.
d)Ví dụ rệp chứng tỏ sinh sản vô tính luôn tốt hơn sinh sản hữu tính.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) sinh sản vô tính cần có sự kết hợp giao tử; (2) phân mảnh ở sao biển là sinh sản vô tính; (3) con sinh ra bằng sinh sản hữu tính thường đa dạng về di truyền; (4) quần thể vô tính không bao giờ tăng nhanh; (5) trinh sinh là trứng không thụ tinh phát triển thành cơ thể mới; (6) hữu tính luôn tốt hơn vô tính ở mọi môi trường. Số phát biểu đúng là bao nhiêu? Đáp số:
- 2Vận dụng Một quần thể vô tính có 4 cá thể, mỗi thế hệ số cá thể gấp đôi (môi trường ổn định). Sau 5 thế hệ liên tiếp có bao nhiêu cá thể? Đáp số:
- 3Vận dụng Quần thể hữu tính gồm 9 cá thể: 3 kiểu A, 2 kiểu B, 2 kiểu C, 2 kiểu D (số liệu minh hoạ). Một đợt hạn chỉ hạ kiểu A và B. Số cá thể sống sót là bao nhiêu? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi định nghĩa và dấu hiệu của sinh sản, xếp ví dụ vào vô tính hay hữu tính, các hình thức vô tính (phân đôi, nảy chồi, phân mảnh, trinh sinh) và "vì sao hữu tính thích nghi hơn khi môi trường đổi".
- •Phần II hay cho một thí nghiệm hoặc bảng số liệu hai quần thể: ý dễ mất điểm là "hữu tính luôn tốt hơn", "vô tính luôn tốt hơn", "trứng thì phải là hữu tính".
- •Phần III có thể hỏi số phát biểu đúng, số tế bào sau n lần phân đôi, hoặc số cá thể còn sống khi môi trường hạ một số kiểu. Liên hệ: giảm phân và giao tử ở Sinh học 10; biến dị tổ hợp ở Sinh học 12.
Sinh sản ở thực vật