Cảm ứng ở động vật: phản xạ, giác quan và bảo vệ hệ thần kinh
Mô tả cung phản xạ năm khâu và giải thích vì sao rụt tay trước khi thấy đau, phân biệt phản xạ không điều kiện với có điều kiện, nêu chức năng thụ thể và cấu tạo mắt, tai, kể một số bệnh thần kinh, tác hại của chất gây nghiện và cách bảo vệ hệ thần kinh.
Ứng với SGK Sinh học 11 (bộ thống nhất): Bài 17
⚡ Nhớ nhanh
- 1Phản xạ là phản ứng của cơ thể trả lời kích thích qua hệ thần kinh. Cung phản xạ có 5 khâu: ① thụ thể → ② neuron cảm giác → ③ trung ương thần kinh → ④ neuron vận động → ⑤ cơ quan trả lời (cơ, tuyến). Kết quả phản ứng lại được báo ngược về trung ương để điều chỉnh (liên hệ ngược).
- 2Rụt tay trước khi thấy đau: cung phản xạ chỉ đi qua tuỷ sống (≈ 21 ms), còn tín hiệu lên vỏ não để sinh cảm giác đau đến sau (≈ 120 ms, số liệu minh hoạ). Không điều kiện: bẩm sinh, bền, đặc trưng loài, trung ương ở tuỷ sống / thân não. Có điều kiện: học được, không bền (phải củng cố), riêng từng cá thể, trung ương ở vỏ não (Pavlov: chuông + thức ăn).
- 3Thụ thể đổi kích thích thành xung thần kinh (cơ học, nhiệt, hoá học, ánh sáng, đau). Mắt: võng mạc có tế bào nón (màu, sáng mạnh, nhiều ở điểm vàng) và que (sáng yếu, không phân biệt màu); điểm mù không có thụ thể. Tai: màng nhĩ → chuỗi 3 xương nhỏ → ốc tai (thụ thể âm thanh); tiền đình và ống bán khuyên giữ thăng bằng.
- 4Bệnh thần kinh (Parkinson, Alzheimer, động kinh, trầm cảm, đột quỵ…) cần bác sĩ chẩn đoán. Chất gây nghiện (rượu bia, thuốc lá, ma tuý) làm rối loạn synapse và "đường thưởng" ở não ⇒ lệ thuộc, giảm trí nhớ, phản xạ chậm. Bảo vệ: ngủ đủ, vận động, học xen nghỉ, đội mũ bảo hiểm, tránh chất gây nghiện.
- 5Bẫy: nghĩ não ra lệnh rụt tay (thật ra tuỷ sống); nghĩ phản xạ có điều kiện là bẩm sinh hay bền suốt đời; coi thụ thể là cơ quan trả lời; nhầm tế bào que với tế bào nón.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh tự chạy (cung phản xạ rụt tay, vì sao đau đến sau, phản xạ có điều kiện của Pavlov, so sánh hai kiểu phản xạ), rồi bấm "Tự chơi": kéo 5 khâu (thụ thể, neuron cảm giác, tuỷ sống, neuron vận động, cơ) vào đúng ô của cung phản xạ; có một thẻ bẫy.
Ngón tay chạm vào chảo nóng.
Qua tuỷ sống: rụt tay sau ~21 ms
1 🔁 Phản xạ và cung phản xạ
Cần nhớ
- ✦Ở trang trước bạn đã biết xung đi dọc neuron và qua synapse; giờ ghép lại thành cung phản xạ: đường đi của xung từ nơi nhận kích thích đến nơi trả lời.
- ✦Năm khâu: ① thụ thể (phát hiện kích thích) → ② neuron cảm giác (đưa tín hiệu vào trung ương) → ③ trung ương thần kinh (tuỷ sống, não: xử lí, ra lệnh) → ④ neuron vận động (đưa lệnh ra) → ⑤ cơ quan trả lời (cơ co, tuyến tiết).
- ✦Rụt tay khỏi vật nóng: cung phản xạ chỉ đi tới tuỷ sống rồi quay ra, không chờ não. Tín hiệu cũng chạy lên vỏ não, nhưng vỏ não xử lí và sinh cảm giác đau chậm hơn ⇒ tay rụt trước, đau đến sau. Nhờ đường tắt này mà ta tránh được bỏng nặng.
- ✦Phản xạ đầu gối (gõ nhẹ gân dưới xương bánh chè, cẳng chân đá ra): cung chỉ gồm neuron cảm giác nối thẳng với neuron vận động qua một synapse ở tuỷ sống ⇒ rất nhanh.
- ✦Sau khi trả lời, kết quả được thụ thể báo ngược về trung ương (liên hệ ngược) để phản ứng được điều chỉnh chính xác.
Dạng bài
Chỉ ra các khâu của một cung phản xạ
- 1 Xác định dữ kiện: kích thích là gì, cơ quan nào trả lời.
- 2 Khâu ①: thụ thể nhận đúng loại kích thích đó (ánh sáng ⇒ võng mạc, nóng ⇒ thụ thể nhiệt ở da…).
- 3 Khâu ②–④: neuron cảm giác → trung ương → neuron vận động (phản xạ đơn giản: trung ương là tuỷ sống hoặc thân não).
- 4 Khâu ⑤: cơ hoặc tuyến thực hiện phản ứng. Kiểm tra: có đủ 5 khâu, đúng thứ tự, tín hiệu vào rồi ra ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Coi thụ thể (khâu ①) là cơ quan trả lời, hoặc cho rằng rụt tay do não ra lệnh (thật ra tuỷ sống ra lệnh, não nhận cảm giác sau).
Bụi bay vào mắt, mi mắt khép lại ngay (chớp mắt). Chỉ ra 5 khâu của cung phản xạ.
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Tính thời gian của một cung phản xạ
- 1 Xác định dữ kiện: chiều dài và vận tốc từng neuron, số synapse và độ trễ mỗi synapse (thường 0,5 ms).
- 2 Mỗi đoạn: t = chiều dài ÷ vận tốc, đổi ra ms (nhân 1000).
- 3 Cộng hai đoạn neuron và các độ trễ synapse.
- 4 Kiểm tra: tổng nhỏ hơn thời gian lên vỏ não, nên tay rụt trước khi thấy đau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên cộng độ trễ synapse hoặc quên đổi giây ra mili giây (0,01 s là 10 ms, không phải 0,01 ms).
Cung phản xạ rụt tay: neuron cảm giác dài 0,7 m, neuron vận động dài 0,7 m, cả hai dẫn truyền 70 m/s; có 2 synapse, mỗi synapse trễ 0,5 ms (số liệu minh hoạ). Từ lúc chạm đến lúc cơ nhận lệnh mất bao lâu? Vỏ não thấy đau sau khoảng 120 ms thì tay rụt trước bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
2 🔔 Phản xạ không điều kiện và có điều kiện
So sánh hai loại phản xạ
| Không điều kiện | Có điều kiện | |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | bẩm sinh, di truyền | hình thành trong đời sống nhờ học tập |
| Độ bền | bền vững suốt đời | không bền: không củng cố thì mất dần |
| Của ai | đặc trưng cho loài | riêng từng cá thể |
| Số lượng | có hạn | không giới hạn |
| Trung ương | tuỷ sống, thân não | vỏ não |
| Ví dụ | rụt tay, chớp mắt, co đồng tử, tiết nước bọt khi thức ăn vào miệng | chó tiết nước bọt khi nghe chuông, dừng lại khi thấy đèn đỏ, học thuộc bài |
Cần nhớ
- ✦Thí nghiệm của Pavlov: thức ăn là kích thích không điều kiện (gây tiết nước bọt sẵn có). Tiếng chuông ban đầu không gây tiết nước bọt. Nếu rung chuông rồi cho ăn, lặp lại nhiều lần, thì chỉ tiếng chuông cũng gây tiết nước bọt ⇒ chuông thành kích thích có điều kiện.
- ✦Điều kiện hình thành: kích thích có điều kiện phải đi trước (hoặc trùng) kích thích không điều kiện và lặp lại nhiều lần; vỏ não thiết lập đường nối mới giữa hai vùng.
- ✦Chỉ rung chuông mà không cho ăn nhiều lần thì phản xạ tắt dần (không được củng cố) — vì thế phản xạ có điều kiện không bền; muốn nhớ lâu phải ôn lại cách quãng.
- ✦Phản xạ có điều kiện giúp động vật và người thích nghi linh hoạt với môi trường (và là cơ sở của nhiều tập tính học được, đọc ở bài sau).
Dạng bài
Phân loại phản xạ và đọc số liệu Pavlov
- 1 Xác định dữ kiện: phản xạ có sẵn từ lúc sinh ra hay phải học; trung ương ở đâu; có cần lặp lại không.
- 2 Có sẵn, bền, theo loài ⇒ không điều kiện. Phải học, riêng cá thể, cần củng cố ⇒ có điều kiện.
- 3 Đọc số liệu: lượng nước bọt tăng dần theo số lần ghép ⇒ hình thành dần; giảm khi không củng cố ⇒ tắt dần.
- 4 Kiểm tra: kích thích có điều kiện là thứ trung tính lúc đầu (chuông), còn thức ăn là không điều kiện ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng tiếng chuông gây tiết nước bọt ngay từ đầu (đó mới là kích thích không điều kiện), hoặc nghĩ phản xạ có điều kiện đã có thì bền suốt đời.
Thí nghiệm Pavlov (số liệu minh hoạ): ghép chuông + thức ăn 0, 2, 5, 8, 12 lần rồi chỉ rung chuông thì chó tiết 0, 5, 12, 18, 20 giọt nước bọt trong 1 phút. Sau đó chỉ rung chuông nhiều lần không cho ăn, lượng nước bọt giảm từ 20 xuống 4 giọt. Nêu kết luận và tính phần trăm giảm.
Hướng dẫn giải
3 👁️ Thụ thể và cơ quan cảm giác: mắt, tai
Thụ thể theo loại kích thích
| Loại thụ thể | Nhận kích thích | Ví dụ |
|---|---|---|
| Cơ học | chạm, áp lực, rung | xúc giác ở da, tế bào lông ở ốc tai (âm thanh) |
| Nhiệt | nóng, lạnh | thụ thể nhiệt ở da |
| Hoá học | chất hoá học | khứu giác (mũi), vị giác (lưỡi) |
| Quang | ánh sáng | tế bào que, tế bào nón ở võng mạc |
| Đau | tổn thương mô | đầu mút dây thần kinh ở da, nội tạng |
Mắt
- ✦Ánh sáng đi qua giác mạc, đồng tử (mống mắt co dãn để điều chỉnh lượng sáng), thuỷ tinh thể (thấu kính hội tụ, điều tiết bằng cách phồng lên hay dẹt đi) rồi tạo ảnh thu nhỏ, ngược chiều trên võng mạc.
- ✦Võng mạc có tế bào nón (cần ánh sáng mạnh, phân biệt màu, tập trung nhiều ở điểm vàng — nơi nhìn rõ nhất) và tế bào que (nhạy với ánh sáng yếu, không phân biệt màu, giúp nhìn ban đêm).
- ✦Điểm mù: chỗ dây thần kinh thị giác rời mắt, không có tế bào thụ cảm ánh sáng nên ảnh rơi vào đó thì không thấy. Tín hiệu theo dây thị giác tới vỏ não (thuỳ chẩm) và được "dựng" thành hình.
- ✦Cận thị: ảnh rơi trước võng mạc (nhãn cầu dài hoặc thuỷ tinh thể quá cong) ⇒ đeo kính phân kì (lõm). Viễn thị: ảnh rơi sau võng mạc ⇒ kính hội tụ (lồi). Cần đo thị lực ở cơ sở y tế để chọn kính.
Tai
- ✦Tai ngoài (vành tai, ống tai, màng nhĩ) hứng sóng âm; tai giữa có chuỗi ba xương nhỏ (búa, đe, bàn đạp) khuếch đại rung động, vòi nhĩ cân bằng áp suất; tai trong có ốc tai và tiền đình – ống bán khuyên.
- ✦Đường truyền âm thanh: sóng âm → màng nhĩ rung → chuỗi xương nhỏ → ốc tai (dịch rung, tế bào lông thụ cảm bị kích thích) → dây thần kinh thính giác → vỏ não (thuỳ thái dương).
- ✦Tiền đình và ống bán khuyên cảm nhận tư thế đầu và chuyển động nên giúp giữ thăng bằng, không liên quan tới nghe.
- ✦Nghe nhạc quá to bằng tai nghe lâu ngày làm hỏng tế bào lông của ốc tai (không hồi phục) — nên giữ âm lượng vừa phải.
Dạng bài
Lần theo đường đi của một cảm giác
- 1 Xác định dữ kiện: loại kích thích (ánh sáng, âm thanh…).
- 2 Chọn cơ quan cảm giác và thụ thể đúng loại (võng mạc, ốc tai…).
- 3 Thụ thể → dây thần kinh cảm giác → vùng vỏ não phụ trách (thị giác: thuỳ chẩm; thính giác: thuỳ thái dương).
- 4 Kiểm tra: cảm giác chỉ hình thành ở vỏ não, thụ thể chỉ đổi kích thích thành xung ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm tế bào que với tế bào nón (nón = màu, sáng mạnh); hoặc cho rằng điểm vàng và điểm mù là một chỗ.
Võng mạc một mắt có khoảng 120 triệu tế bào que và 6 triệu tế bào nón (số liệu minh hoạ). Tế bào que nhiều gấp bao nhiêu lần tế bào nón? Vì sao ban đêm ta nhìn rõ hình nhưng không rõ màu?
Hướng dẫn giải
4 🛡️ Bệnh thần kinh, chất gây nghiện và bảo vệ hệ thần kinh
Một số bệnh về hệ thần kinh (chỉ để biết; chẩn đoán phải do bác sĩ)
- ✦Parkinson: các neuron tiết chất trung gian dopamine ở một vùng não bị thoái hoá ⇒ run, cơ cứng, vận động chậm.
- ✦Alzheimer: neuron chết dần, tích tụ protein bất thường ⇒ suy giảm trí nhớ và khả năng suy nghĩ, thường gặp ở người cao tuổi.
- ✦Động kinh: nhiều neuron phóng điện đồng loạt bất thường ⇒ cơn co giật hoặc mất ý thức ngắn.
- ✦Trầm cảm, rối loạn lo âu: liên quan tới rối loạn chất trung gian (như serotonin) và hoàn cảnh sống; đột quỵ: mạch máu não bị tắc hoặc vỡ nên neuron thiếu máu. Gặp dấu hiệu lạ hoặc kéo dài hãy nói với người lớn và đến cơ sở y tế; người bệnh cần được thông cảm, không kì thị.
Chất gây nghiện
- ✦Rượu bia, thuốc lá (nicotine), ma tuý (heroin, ma tuý tổng hợp…) tác động thẳng lên synapse: bắt chước hoặc làm tăng chất trung gian như dopamine ở "đường thưởng" của não ⇒ cảm giác khoái cảm giả tạo.
- ✦Dùng lặp lại ⇒ dung nạp (cần liều cao hơn), lệ thuộc, ngừng thì có hội chứng cai (lo âu, run, mất ngủ…). Về lâu dài làm neuron suy yếu hoặc chết, giảm trí nhớ, rối loạn cảm xúc, phản xạ chậm (nguy hiểm khi lái xe).
- ✦Rượu bia kéo dài thời gian phản ứng (ví dụ 250 ms → 350 ms), làm tăng nguy cơ tai nạn; pháp luật Việt Nam nghiêm cấm lái xe khi đã uống rượu bia.
- ✦Cách tốt nhất là không thử. Người đã lệ thuộc cần được hỗ trợ y tế, không bị kì thị; nếu bạn hay người thân gặp khó khăn, hãy nói với người lớn tin cậy, thầy cô hoặc cơ sở y tế.
Bảo vệ hệ thần kinh
- ✦Ngủ đủ giấc (học sinh khoảng 8 – 10 giờ), học tập xen nghỉ ngơi, vận động thể thao đều đặn, ăn uống đủ chất.
- ✦Tránh căng thẳng kéo dài, biết chia sẻ với bạn bè, người thân khi lo lắng.
- ✦Không dùng chất gây nghiện; đội mũ bảo hiểm khi đi xe, tránh chấn thương đầu; giữ âm lượng tai nghe vừa phải, nghỉ mắt khi dùng màn hình lâu.
Dạng bài
Tính quãng đường xe đi thêm khi phản xạ chậm
- 1 Xác định dữ kiện: vận tốc xe (km/h) và thời gian phản ứng chậm thêm (s).
- 2 Đổi vận tốc sang m/s: chia cho 3,6.
- 3 Quãng đường thêm = vận tốc (m/s) × thời gian chậm thêm (s).
- 4 Kiểm tra: đơn vị là mét; thời gian càng chậm thì quãng đường càng dài ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi km/h sang m/s (lấy 50 × 0,2 = 10 là sai); hoặc cho rằng phản xạ chậm chỉ "một chút" nên không nguy hiểm.
Xe máy chạy 50 km/h. Người lái phản ứng chậm thêm 0,2 s vì mệt mỏi hoặc dùng chất kích thích. Xe đi thêm bao nhiêu mét trong khoảng chậm đó (làm tròn một chữ số thập phân)?
Hướng dẫn giải
5 🌏 Sinh học quanh ta
- ✦🛵 Đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy, xe đạp điện: bảo vệ não và hệ thần kinh; đã uống rượu bia thì không lái xe vì phản xạ chậm đi.
- ✦🎧 Tai nghe: nghe vừa phải, mỗi giờ nghỉ vài phút — tế bào lông của ốc tai hỏng thì không mọc lại.
- ✦👓 Cận thị học đường khá phổ biến: học nơi đủ sáng, nghỉ mắt, ra ngoài trời; đo thị lực định kì và đeo kính đúng số.
- ✦🚭 Không thử thuốc lá (kể cả thuốc lá điện tử), rượu bia, ma tuý; thấy bạn bè rủ rê hãy nói "không" và báo người lớn. Cần giúp đỡ: nói với thầy cô, phụ huynh hay cơ sở y tế.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Cung phản xạ luôn 5 khâu theo thứ tự: thụ thể → neuron cảm giác → trung ương → neuron vận động → cơ quan trả lời.
- ✦Thấy "bẩm sinh, bền, theo loài, tuỷ sống" ⇒ không điều kiện; thấy "học được, không bền, vỏ não, riêng cá thể" ⇒ có điều kiện.
- ✦Thấy "màu, ánh sáng mạnh, điểm vàng" ⇒ tế bào nón; "ánh sáng yếu, ban đêm" ⇒ tế bào que; "không có tế bào thụ cảm" ⇒ điểm mù.
- ✦Thấy "thăng bằng" ⇒ tiền đình, ống bán khuyên; "nghe" ⇒ ốc tai.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Cho rằng não ra lệnh rụt tay khỏi vật nóng: đúng là tuỷ sống, não nhận cảm giác đau sau.
- ✦Nhầm phản xạ có điều kiện là bẩm sinh hoặc bền suốt đời: nó học được và phải củng cố.
- ✦Cho rằng tiếng chuông gây tiết nước bọt ngay từ đầu: lúc đầu chuông chỉ là kích thích trung tính, thức ăn mới là không điều kiện.
- ✦Nhầm tế bào que (sáng yếu, không màu) với tế bào nón (sáng mạnh, màu); hoặc nhầm điểm vàng với điểm mù.
- ✦Nghĩ tiền đình giúp nghe (nó giữ thăng bằng; ốc tai mới nghe).
- ✦Quên đổi đơn vị: 0,01 s = 10 ms; 50 km/h = 13,9 m/s (chia 3,6).
🧮 Kiểm tra số / logic
- ✦Thời gian cung phản xạ = Σ (chiều dài ÷ vận tốc) + độ trễ các synapse; phải nhỏ hơn thời gian cảm nhận đau (có thêm đoạn lên vỏ não).
- ✦Phần trăm giảm = (trước − sau) ÷ trước: (20 − 4) ÷ 20 = 80 %.
- ✦Phản ví dụ: nếu não ra lệnh rụt tay thì phải thấy đau trước khi rụt — trái với thực tế (tay rụt trước) ⇒ tuỷ sống ra lệnh.
- ✦Số lần lặp tăng mà lượng nước bọt không tăng thêm (đạt 20) ⇒ phản xạ đã hình thành đầy đủ.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Phản xạ và cung phản xạ
- 1Nhận biết
Thứ tự đúng của một cung phản xạ là
- 2Nhận biết
Neuron đưa lệnh từ trung ương thần kinh tới cơ quan trả lời (cơ, tuyến) là
- 3Thông hiểu
Chạm tay vào vật nóng, tay rụt lại trước khi ta thấy đau vì
- 4Vận dụng Cung phản xạ rụt tay: neuron cảm giác dài 0,7 m, neuron vận động dài 0,7 m, cả hai dẫn truyền 70 m/s; có 2 synapse, mỗi synapse trễ 0,5 ms (số liệu minh hoạ). Từ lúc chạm đến lúc cơ nhận lệnh mất bao nhiêu mili giây (ms)? Đáp số:
- 5Thông hiểu
Phản xạ đầu gối (gõ nhẹ vào gân dưới xương bánh chè thì cẳng chân đá ra) xảy ra rất nhanh vì
Phản xạ không điều kiện và có điều kiện
- 1Nhận biết
Phản xạ nào sau đây là phản xạ không điều kiện?
- 2Thông hiểu
Phản xạ có điều kiện không bền vững vì
- 3Thông hiểu
Thí nghiệm Pavlov (số liệu minh hoạ): Kết luận nào hợp lí?
- 4Vận dụng Sau khi hình thành phản xạ, chỉ rung chuông mà không cho ăn nhiều lần: lượng nước bọt giảm từ 20 xuống 4 giọt (số liệu minh hoạ). Lượng nước bọt đã giảm bao nhiêu phần trăm? Đáp số:
- 5Thông hiểu
Trong thí nghiệm của Pavlov, kích thích có điều kiện là
- 6Vận dụng
Một em bé bị bỏng khi chạm vào bếp lửa; từ đó mỗi lần thấy bếp lửa em lại rụt tay lại. Đây là
Thụ thể, mắt và tai
- 1Nhận biết
Thụ thể ánh sáng của mắt nằm ở
- 2Thông hiểu
Ở võng mạc, tế bào nón khác tế bào que ở chỗ
- 3Vận dụng Võng mạc một mắt có khoảng 120 triệu tế bào que và 6 triệu tế bào nón (số liệu minh hoạ). Tế bào que nhiều gấp bao nhiêu lần tế bào nón? Đáp số:
- 4Thông hiểu
Đường truyền sóng âm trong tai theo thứ tự là
- 5Thông hiểu
Thí nghiệm: che mắt trái, mắt phải nhìn một dấu cộng trên giấy, bên phải cách vài cm có chấm đen. Dịch tờ giấy ra xa dần thì ở một khoảng cách nhất định chấm đen biến mất. Giải thích hợp lí là
- 6Thông hiểu
Một bạn bị cận thị: ảnh của vật ở xa hiện ra ở đâu và cần đeo kính loại nào?
Bệnh thần kinh, chất gây nghiện, bảo vệ
- 1Thông hiểu
Bệnh Parkinson liên quan đến
- 2Nhận biết
Chất gây nghiện (ma tuý, nicotine…) tác động mạnh lên hệ thần kinh chủ yếu ở
- 3Vận dụng
Một thí nghiệm có kiểm soát (số liệu minh hoạ): Kết luận hợp lí là
- 4Vận dụng Xe máy chạy 50 km/h. Người lái phản ứng chậm thêm 0,2 s do mệt mỏi. Xe đi thêm bao nhiêu mét trong khoảng thời gian đó? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 5Thông hiểu
Việc làm nào dưới đây không giúp bảo vệ hệ thần kinh?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Sinh học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Phản xạ nào sau đây có trung ương ở vỏ não?
- 2Vận dụng
Một bệnh nhân bị đứt các neuron cảm giác ở ngón tay (tín hiệu không đi được vào tuỷ sống). Khi ngón tay chạm vật nóng, hiện tượng hợp lí nhất là
- 3Vận dụng
Một con mèo quen nghe tiếng mở hộp thức ăn thì chạy tới. Một thời gian chủ chỉ mở hộp rỗng, mèo chạy tới ít dần rồi thôi. Hiện tượng này cho thấy
Phần II · Đúng / sai
- 1Vận dụng
Một người chạm tay vào vật nóng. Máy ghi cho thấy cơ gập tay bắt đầu co sau 25 ms, còn người đó báo "thấy đau" sau 120 ms (số liệu minh hoạ). Một bệnh nhân khác bị đứt đường dẫn truyền cảm giác từ tuỷ sống lên não nhưng cung phản xạ ở tuỷ sống còn nguyên.
a)Cung phản xạ rụt tay đi qua tuỷ sống.
b)Cảm giác đau xuất hiện trước khi cơ gập tay co.
c)Bệnh nhân bị đứt đường lên não vẫn rụt tay khi chạm vật nóng nhưng không thấy đau.
d)Rụt tay khỏi vật nóng là phản xạ có điều kiện vì cần được học.
- 2Vận dụng
Thí nghiệm trên chó (số liệu minh hoạ): ① chỉ rung chuông ⇒ không tiết nước bọt; ② ghép chuông + thức ăn 8 lần; ③ chỉ rung chuông ⇒ tiết 18 giọt nước bọt; ④ rung chuông 6 lần liên tiếp không cho ăn ⇒ lượng nước bọt giảm dần về 0.
a)Thức ăn là kích thích không điều kiện.
b)Sau bước ②, tiếng chuông trở thành kích thích có điều kiện.
c)Bước ④ cho thấy phản xạ có điều kiện bền vững suốt đời.
d)Trung ương của phản xạ tiết nước bọt khi nghe chuông nằm ở tuỷ sống.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) tế bào nón cần ánh sáng mạnh và phân biệt màu; (2) ốc tai chứa thụ thể thính giác; (3) điểm mù có nhiều tế bào nón nhất; (4) phản xạ không điều kiện bền vững và di truyền; (5) chất gây nghiện làm rối loạn synapse ở não. Có bao nhiêu phát biểu đúng? Đáp số:
- 2Vận dụng Một cung phản xạ: neuron cảm giác dài 0,8 m dẫn truyền 80 m/s; neuron vận động dài 0,6 m dẫn truyền 40 m/s; có 3 synapse, mỗi synapse trễ 0,5 ms (số liệu minh hoạ). Tổng thời gian từ thụ thể đến cơ là bao nhiêu mili giây (ms)? Đáp số:
- 3Vận dụng Cơ co sau 24 ms kể từ lúc chạm vật nóng, còn cảm giác đau được báo sau 135 ms (số liệu minh hoạ). Cảm giác đau đến chậm hơn cơ co bao nhiêu mili giây (ms)? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi nhận biết các khâu của cung phản xạ, vì sao rụt tay trước khi thấy đau, so sánh phản xạ không điều kiện với có điều kiện (thí nghiệm Pavlov), chức năng tế bào que / nón, đường truyền âm, tác hại của chất gây nghiện.
- •Phần II hay cho một thí nghiệm hoặc bảng số liệu (Pavlov, thời gian phản xạ, người bị tổn thương một khâu) rồi hỏi bốn ý; ý dễ mất điểm là cho rằng não ra lệnh rụt tay hoặc phản xạ có điều kiện bền suốt đời.
- •Phần III có thể hỏi thời gian của cung phản xạ (chiều dài ÷ vận tốc, cộng độ trễ synapse), phần trăm giảm, quãng đường xe đi thêm, hoặc số phát biểu đúng. Nối với bài sau và Sinh 12: phản xạ có điều kiện là cơ sở của tập tính học được; Sinh 10: ATP, ion qua màng ở neuron.
Tập tính ở động vật