Cảm ứng ở động vật: hệ thần kinh, neuron và synapse
Phân biệt ba dạng hệ thần kinh, kể cấu tạo của neuron, giải thích điện thế nghỉ và điện thế hoạt động bằng sự di chuyển của Na⁺, K⁺, so sánh dẫn truyền liên tục với nhảy cóc qua eo Ranvier và mô tả cách tín hiệu qua synapse bằng acetylcholine.
Ứng với SGK Sinh học 11 (bộ thống nhất): Bài 17
⚡ Nhớ nhanh
- 1Ba dạng hệ thần kinh: lưới (thuỷ tức, neuron rải khắp cơ thể), chuỗi hạch (giun, côn trùng, neuron tập trung thành hạch), ống (động vật có xương sống: não + tuỷ sống là thần kinh trung ương, dây thần kinh và hạch là thần kinh ngoại biên).
- 2Neuron gồm thân (có nhân), sợi nhánh nhận tín hiệu vào, sợi trục đưa tín hiệu đi, cúc tận cùng. Điện thế nghỉ ≈ −70 mV (trong âm hơn ngoài) nhờ bơm Na⁺/K⁺ (đưa 3 Na⁺ ra, 2 K⁺ vào) và K⁺ rò ra ngoài.
- 3Điện thế hoạt động: kích thích đạt ngưỡng (khoảng −55 mV) ⇒ kênh Na⁺ mở, Na⁺ ùa vào ⇒ đỉnh ≈ +35 mV (mất phân cực / đảo cực); rồi kênh K⁺ mở, K⁺ đi ra ⇒ trở về âm (tái phân cực). "Tất cả hoặc không": kích thích mạnh hơn không làm đỉnh cao hơn.
- 4Lan truyền: sợi không myelin lan liên tục (vài m/s); sợi có myelin nhảy cóc qua eo Ranvier (hàng chục đến trăm m/s, ít tốn năng lượng). Synapse hoá học: xung ⇒ giải phóng acetylcholine vào khe ⇒ gắn thụ thể màng sau ⇒ mở kênh Na⁺; acetylcholinesterase phân huỷ chất này để dừng tín hiệu; truyền một chiều.
- 5Bẫy: nghĩ Na⁺ đi ra ở pha lên; nghĩ bao myelin dẫn điện tốt (nó cách điện, xung nhảy qua chỗ hở); nghĩ synapse truyền được hai chiều.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh tự chạy (điện thế nghỉ, điện thế hoạt động, xung đi nhanh nhờ bao myelin, synapse), rồi bấm "Tự chơi": kéo 5 thẻ (bơm Na⁺/K⁺, Na⁺ vào, K⁺ ra, nhảy cóc, acetylcholine) vào đúng ô trên đường đi của xung; có một thẻ bẫy.
Lúc nghỉ: Na⁺ nhiều ở ngoài, K⁺ nhiều ở trong.
Nghỉ: Na⁺ ngoài · K⁺ trong · −70 mV
1 🕸️ Các dạng hệ thần kinh
Cần nhớ
- ✦Cảm ứng ở động vật = tiếp nhận kích thích ⇒ dẫn truyền ⇒ xử lí ⇒ trả lời, nhờ hệ thần kinh. Từ thấp lên cao, hệ thần kinh ngày càng tập trung và chính xác.
- ✦Dạng lưới (thuỷ tức, ruột khoang): neuron rải khắp cơ thể, nối thành lưới; bị kích thích ở đâu thì cả cơ thể co lại, phản ứng toàn thân, kém chính xác, tốn năng lượng.
- ✦Dạng chuỗi hạch (giun dẹp, giun đốt, thân mềm, chân khớp): neuron tập trung thành hạch, các hạch nối bằng dây thần kinh; mỗi hạch điều khiển hoạt động của một vùng cơ thể; phản ứng chính xác hơn lưới.
- ✦Dạng ống (cá, lưỡng cư, bò sát, chim, thú): thần kinh trung ương gồm não và tuỷ sống nằm trong hộp sọ và cột sống; thần kinh ngoại biên gồm dây thần kinh và hạch thần kinh. Não phát triển nhất ở người.
So sánh ba dạng hệ thần kinh
| Lưới | Chuỗi hạch | Ống | |
|---|---|---|---|
| Đại diện | thuỷ tức | giun đốt, côn trùng | cá, chim, thú, người |
| Neuron | rải rác khắp cơ thể | tập trung thành hạch | tập trung thành não, tuỷ sống |
| Phản ứng | toàn thân, lan toả | từng vùng cơ thể | chính xác, phối hợp tốt |
| Tốn năng lượng | nhiều | ít hơn | ít, hiệu quả cao |
2 🧠 Neuron: đơn vị của hệ thần kinh
Cần nhớ
- ✦Thân neuron chứa nhân; sợi nhánh (nhiều, ngắn) nhận tín hiệu vào; sợi trục (một, dài) đưa tín hiệu đi, có thể bọc bao myelin; cuối sợi trục là cúc tận cùng tiếp xúc với tế bào khác tại synapse.
- ✦Bao myelin bọc sợi trục nhưng không liền mạch: chỗ hở giữa hai đoạn bao là eo Ranvier.
- ✦Ba loại neuron: cảm giác (đưa tín hiệu từ thụ thể về trung ương), trung gian (nằm trong trung ương, nối các neuron), vận động (đưa lệnh từ trung ương tới cơ, tuyến).
- ✦Tín hiệu trong một neuron đi theo chiều sợi nhánh → thân → sợi trục → cúc tận cùng, rồi qua synapse sang tế bào kế tiếp.
3 ⚡ Điện thế nghỉ và điện thế hoạt động
Cần nhớ
- ✦Điện thế nghỉ (≈ −70 mV): lúc không bị kích thích, mặt trong màng âm hơn mặt ngoài. Ngoài màng nhiều Na⁺, trong màng nhiều K⁺ (và anion lớn). Bơm Na⁺/K⁺ (dùng ATP) mỗi chu kì đưa 3 Na⁺ ra, 2 K⁺ vào; K⁺ lại rò ra ngoài qua kênh rò nên trong màng âm.
- ✦Điện thế hoạt động = thay đổi nhanh, tạm thời của điện thế màng khi bị kích thích đạt ngưỡng (khoảng −55 mV). Gồm 3 pha: mất phân cực (kênh Na⁺ mở, Na⁺ ùa vào, điện thế tăng tới ≈ +35 mV, trong màng dương) → tái phân cực (kênh Na⁺ đóng, kênh K⁺ mở, K⁺ đi ra, điện thế trở về âm) → phục hồi (bơm Na⁺/K⁺ trả lại nồng độ ion, về −70 mV).
- ✦Tất cả hoặc không: dưới ngưỡng thì không có điện thế hoạt động; đã đạt ngưỡng thì xuất hiện với biên độ như nhau, kích thích mạnh hơn không làm đỉnh cao hơn (chỉ làm xung dày hơn).
- ✦Một điện thế hoạt động kéo dài khoảng 2 ms, sau đó neuron trơ ngắn nên xung chỉ đi một chiều và không chồng lên nhau.
Ba pha của điện thế hoạt động
| Pha | Kênh | Ion di chuyển | Điện thế |
|---|---|---|---|
| Mất phân cực | kênh Na⁺ mở | Na⁺ vào trong | từ khoảng −55 lên ≈ +35 mV |
| Tái phân cực | kênh Na⁺ đóng, kênh K⁺ mở | K⁺ ra ngoài | từ +35 xuống âm (có thể thấp hơn −70 một chút) |
| Phục hồi | bơm Na⁺/K⁺ hoạt động | 3 Na⁺ ra, 2 K⁺ vào | trở về −70 mV |
Dạng bài
Đọc đồ thị / dữ kiện điện thế màng
- 1 Xác định dữ kiện: điện thế nghỉ, ngưỡng, đỉnh; các giá trị mV theo thời gian hoặc theo lần kích thích.
- 2 Điện thế đang đi lên ⇒ Na⁺ vào; đang đi xuống ⇒ K⁺ ra; nằm yên ở −70 ⇒ nghỉ.
- 3 Kích thích chưa tới ngưỡng ⇒ không có xung; đã tới ngưỡng ⇒ đỉnh luôn như nhau.
- 4 Kiểm tra: biên độ = đỉnh − nghỉ; với +35 và −70 thì 35 − (−70) = 105 mV ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng kích thích càng mạnh thì điện thế hoạt động càng lớn (nhầm với điện thế của các tế bào khác); hoặc nói Na⁺ đi ra ở pha lên.
Kích thích một sợi trục với 5 mức tăng dần, ghi được điện thế đỉnh: −65, −58, +34, +35, +35 mV (số liệu minh hoạ). Ngưỡng nằm trong khoảng nào, và kích thích mạnh hơn có làm đỉnh cao hơn không?
Hướng dẫn giải
4 🐸 Lan truyền xung thần kinh: liên tục và nhảy cóc
Cần nhớ
- ✦Xung thần kinh = điện thế hoạt động lan dọc sợi trục: vùng vừa có xung khử cực vùng kế bên đến ngưỡng, vùng kế bên lại có xung… (vùng phía sau đang trơ nên xung không quay lại).
- ✦Sợi không myelin: điện thế hoạt động xuất hiện liên tục từng đoạn màng sát nhau ⇒ chậm, khoảng 0,5 – 2 m/s.
- ✦Sợi có myelin: bao myelin cách điện nên điện thế hoạt động chỉ xuất hiện ở các eo Ranvier; xung nhảy cóc từ eo này sang eo kế tiếp ⇒ nhanh, khoảng 30 – 120 m/s (nhanh gấp hàng chục, có thể tới cả trăm lần) và tiết kiệm năng lượng vì bơm Na⁺/K⁺ chỉ phải làm việc ở các eo.
- ✦Myelin bị tổn thương (vd bệnh mất myelin) thì xung chậm hoặc đứt quãng ⇒ rối loạn vận động, cảm giác.
Hai kiểu dẫn truyền
| Không myelin | Có myelin | |
|---|---|---|
| Cách lan | liên tục, từng đoạn màng | nhảy cóc qua eo Ranvier |
| Vận tốc (minh hoạ) | khoảng 1 m/s | khoảng 100 m/s |
| Năng lượng | tốn nhiều | ít hơn |
| Gặp ở | sợi nhỏ, chậm (vd cảm giác đau âm ỉ) | sợi lớn, nhanh (vd vận động, phản xạ) |
Dạng bài
Tính thời gian xung đi trên sợi trục
- 1 Xác định dữ kiện: chiều dài sợi, vận tốc từng đoạn, thời gian trễ ở mỗi synapse.
- 2 Mỗi đoạn: t = chiều dài ÷ vận tốc; đổi s sang ms (nhân 1000).
- 3 Cộng các đoạn và các độ trễ synapse (thường khoảng 0,5 ms một synapse).
- 4 Kiểm tra: sợi có myelin thì thời gian phải ngắn hơn hẳn sợi không myelin cùng chiều dài ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi đơn vị (1 ÷ 100 = 0,01 là giây, không phải ms); hoặc nghĩ bao myelin làm xung đi nhanh vì nó "dẫn điện tốt" (thực ra cách điện).
Một sợi trục dài 1 m. Nếu có bao myelin, xung đi với vận tốc 100 m/s; nếu không có bao, vận tốc 2 m/s (số liệu minh hoạ). So sánh thời gian xung đi hết sợi.
Hướng dẫn giải
5 🔗 Synapse: truyền tín hiệu giữa hai tế bào
Cần nhớ
- ✦Synapse là nơi cúc tận cùng của một neuron tiếp xúc với neuron khác (hoặc tế bào cơ, tuyến). Có màng trước, khe synapse (rất hẹp, cỡ vài chục nm) và màng sau.
- ✦Synapse hoá học (phổ biến): ① xung tới cúc tận cùng, Ca²⁺ (ion calcium) vào; ② túi chứa chất trung gian hoá học (vd acetylcholine) hoà vào màng trước, giải phóng chất vào khe; ③ chất trung gian gắn thụ thể ở màng sau, mở kênh Na⁺, Na⁺ vào làm màng sau có điện thế mới; ④ acetylcholinesterase phân huỷ acetylcholine để chấm dứt tín hiệu.
- ✦Chỉ truyền một chiều: chỉ màng trước có túi chứa chất trung gian, chỉ màng sau có thụ thể tương ứng.
- ✦Qua synapse tín hiệu điện ⇒ hoá ⇒ điện và bị trễ khoảng 0,5 ms; nhiều thuốc, chất độc và chất gây nghiện tác động đúng ở synapse (đọc ở trang sau).
Dạng bài
Lần theo tín hiệu qua một synapse
- 1 Xác định dữ kiện: chất trung gian, chất nào bị chặn / kéo dài, nằm ở màng trước hay màng sau.
- 2 Ghi chuỗi: xung đến ⇒ Ca²⁺ vào ⇒ giải phóng chất ⇒ gắn thụ thể ⇒ mở kênh Na⁺ ⇒ phân huỷ chất.
- 3 Gắn chỗ bị tác động vào chuỗi: chặn thụ thể ⇒ màng sau không nhận; ức chế enzyme phân huỷ ⇒ chất tồn đọng, tín hiệu kéo dài.
- 4 Kiểm tra: chiều truyền vẫn từ màng trước sang màng sau ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng acetylcholine không được giải phóng (chất độc ở màng sau, không ở màng trước); hoặc nghĩ synapse truyền được cả hai chiều.
Một chất độc gắn vào thụ thể acetylcholine ở màng sau synapse thần kinh – cơ nhưng không mở được kênh Na⁺. Neuron vận động vẫn bắn xung bình thường. Hậu quả gì với cơ?
Hướng dẫn giải
6 🌏 Sinh học quanh ta
- ✦💉 Thuốc tê (vd lidocaine) chặn kênh Na⁺ ở sợi thần kinh nên xung đau không đi tiếp được; chỉ dùng khi có nhân viên y tế chỉ định.
- ✦🐡 Cá nóc có tetrodotoxin (TTX), chất chặn kênh Na⁺ cực mạnh ⇒ ăn nhầm có thể liệt cơ, nguy hiểm tính mạng. Không tự ý chế biến cá nóc.
- ✦🧬 Bệnh làm mất bao myelin (như xơ cứng rải rác) khiến xung dẫn truyền chậm, đứt quãng; cần bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán và theo dõi.
- ✦🌾 Một số thuốc trừ sâu và chất độc thần kinh ức chế acetylcholinesterase ⇒ acetylcholine tồn đọng; khi phun thuốc phải đeo đồ bảo hộ, nếu thấy vã mồ hôi, co giật, khó thở thì đi cấp cứu ngay.
7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Điện thế đi lên = Na⁺ vào; đi xuống = K⁺ ra; nằm yên −70 mV = bơm + K⁺ rò.
- ✦Thấy "nhanh", "tiết kiệm năng lượng", "eo Ranvier" ⇒ có myelin, nhảy cóc; thấy "liên tục từng đoạn" ⇒ không myelin.
- ✦Thấy "một chiều" ⇒ synapse: túi chứa ở màng trước, thụ thể ở màng sau.
- ✦Hệ thần kinh: neuron rải rác ⇒ lưới; có hạch ⇒ chuỗi hạch; có não + tuỷ sống ⇒ ống.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Cho rằng Na⁺ đi ra làm trong màng dương lên: đúng là Na⁺ vào ở pha mất phân cực, K⁺ mới đi ra ở pha tái phân cực.
- ✦Nghĩ bao myelin "dẫn điện tốt": nó cách điện, nhờ vậy xung chỉ xuất hiện ở eo Ranvier và nhảy cóc.
- ✦Cho điện thế nghỉ là +35 mV hoặc 0 mV: điện thế nghỉ khoảng −70 mV; +35 mV là đỉnh của điện thế hoạt động.
- ✦Nghĩ kích thích mạnh hơn thì điện thế hoạt động lớn hơn: tất cả hoặc không.
- ✦Cho synapse truyền hai chiều, hoặc nhầm acetylcholinesterase với enzyme tổng hợp acetylcholine (nó phân huỷ).
- ✦Quên đổi đơn vị khi tính thời gian: 0,01 s = 10 ms, không phải 0,01 ms.
🧮 Kiểm tra số / logic
- ✦Biên độ điện thế hoạt động = đỉnh − nghỉ = 35 − (−70) = 105 mV.
- ✦Bơm Na⁺/K⁺: ion ra : ion vào = 3 : 2; 90 Na⁺ ra thì 60 K⁺ vào (30 chu kì, 30 ATP).
- ✦Thời gian = chiều dài ÷ vận tốc; tổng thời gian = cộng các đoạn + độ trễ synapse.
- ✦Phản ví dụ: nếu bao myelin làm xung nhanh chỉ vì dẫn điện, thì sợi trần dẫn điện tốt hơn phải nhanh hơn — sai thực tế ⇒ lí do là nhảy cóc.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Hệ thần kinh và neuron
- 1Nhận biết
Hệ thần kinh dạng lưới có ở động vật nào?
- 2Thông hiểu
Điểm khác biệt chính của hệ thần kinh dạng chuỗi hạch so với dạng lưới là
- 3Thông hiểu
Hệ thần kinh dạng ống ở người gồm
- 4Vận dụng
Khi một đoạn thân của giun đốt bị tách rời, đoạn đó vẫn cử động trong một lúc. Giải thích hợp lí nhất là
Điện thế nghỉ và điện thế hoạt động
- 1Nhận biết
Điện thế nghỉ của neuron khoảng
- 2Thông hiểu
Ở trạng thái nghỉ, sự phân bố ion chủ yếu ở hai bên màng neuron là
- 3Thông hiểu
Nồng độ ion hai bên màng một neuron lúc nghỉ (số liệu minh hoạ): Nồng độ K⁺ trong tế bào gấp khoảng bao nhiêu lần ngoài tế bào?
- 4Thông hiểu
Thuốc X làm bơm Na⁺/K⁺ ngừng hoạt động. Theo thời gian, neuron sẽ
- 5Vận dụng Bơm Na⁺/K⁺ mỗi chu kì đưa 3 Na⁺ ra ngoài và 2 K⁺ vào trong. Khi có 90 Na⁺ được đưa ra ngoài thì có bao nhiêu K⁺ được đưa vào trong? Đáp số:
- 6Thông hiểu
Ở pha mất phân cực (khử cực) của điện thế hoạt động, điều gì xảy ra?
- 7Vận dụng
Kích thích một sợi trục với mức tăng dần (số liệu minh hoạ): Kết luận nào hợp lí?
Lan truyền xung thần kinh
- 1Nhận biết
Eo Ranvier là
- 2Thông hiểu
Sợi thần kinh có bao myelin dẫn truyền xung nhanh hơn sợi không có bao vì
- 3Vận dụng Một sợi trục có bao myelin dài 1 m dẫn truyền xung với vận tốc 100 m/s (số liệu minh hoạ). Xung đi hết sợi trục mất bao nhiêu mili giây (ms)? Đáp số:
- 4Thông hiểu
Ba loại sợi thần kinh (số liệu minh hoạ): Nhận xét nào đúng?
- 5Thông hiểu
Trong bệnh làm tổn thương bao myelin của một số sợi trục, hậu quả hợp lí là
Synapse
- 1Nhận biết
Chất trung gian hoá học thường gặp ở synapse thần kinh – cơ là
- 2Thông hiểu
Synapse hoá học chỉ truyền tín hiệu một chiều vì
- 3Thông hiểu
Vai trò của acetylcholinesterase ở synapse là
- 4Vận dụng Xung đi qua sợi A có bao myelin dài 0,6 m với vận tốc 60 m/s, qua một synapse (trễ 0,5 ms), rồi qua sợi B không bao dài 0,01 m với vận tốc 1 m/s (số liệu minh hoạ). Tổng thời gian là bao nhiêu mili giây (ms)? Đáp số:
- 5Vận dụng
Một số chất độc thần kinh ức chế enzyme acetylcholinesterase. Hậu quả đối với synapse thần kinh – cơ là
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Sinh học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Ở pha tái phân cực của điện thế hoạt động
- 2Thông hiểu
Phát biểu nào đúng về hệ thần kinh dạng lưới?
- 3Vận dụng
Curare (chất độc ở mũi tên của một số bộ tộc) gắn vào thụ thể acetylcholine ở màng sau synapse thần kinh – cơ nhưng không mở được kênh Na⁺. Khi neuron vận động bắn xung, kết quả hợp lí nhất là
Phần II · Đúng / sai
- 1Vận dụng
Ghi điện thế một sợi trục trong các điều kiện khác nhau (số liệu minh hoạ; TTX là chất độc của cá nóc):
a)Kích thích dưới ngưỡng không tạo được điện thế hoạt động.
b)Khi thêm TTX, kích thích trên ngưỡng vẫn tạo được điện thế hoạt động bình thường.
c)Điện thế nghỉ vẫn −70 mV khi có TTX chứng tỏ điện thế nghỉ không phụ thuộc kênh Na⁺ mở khi bị kích thích; còn Na⁺ vào là cần cho pha mất phân cực.
d)Thuốc chặn kênh K⁺ làm pha mất phân cực không xảy ra.
- 2Vận dụng
Một neuron vận động có sợi trục bọc bao myelin dài 0,8 m, xung đi với vận tốc 80 m/s; cúc tận cùng giải phóng acetylcholine lên một sợi cơ.
a)Eo Ranvier là chỗ bao myelin bị gián đoạn, nơi điện thế hoạt động xuất hiện khi xung nhảy cóc.
b)Xung đi hết sợi trục này mất 10 ms.
c)Sau khi acetylcholine gắn thụ thể, xung có thể truyền ngược từ sợi cơ về neuron vận động qua cùng synapse.
d)Nếu mất bao myelin thì thời gian dẫn truyền không đổi vì chỉ phụ thuộc chiều dài sợi.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) điện thế hoạt động là sự đảo cực tạm thời của màng neuron; (2) bao myelin dẫn điện tốt nên xung đi nhanh; (3) synapse hoá học truyền tín hiệu một chiều; (4) ở pha mất phân cực, K⁺ ùa vào tế bào; (5) acetylcholinesterase phân huỷ acetylcholine trong khe synapse. Có bao nhiêu phát biểu đúng? Đáp số:
- 2Vận dụng Với cùng một đoạn sợi trục, vận tốc có myelin là 90 m/s còn không myelin là 1,5 m/s (số liệu minh hoạ). Thời gian dẫn truyền ở sợi không myelin gấp bao nhiêu lần ở sợi có myelin? Đáp số:
- 3Vận dụng Một bơm Na⁺/K⁺ hoạt động 100 chu kì (mỗi chu kì đưa 3 Na⁺ ra và 2 K⁺ vào). Tổng số ion (Na⁺ và K⁺) được vận chuyển là bao nhiêu? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi nhận biết ba dạng hệ thần kinh, cấu tạo neuron, ion nào di chuyển ở từng pha, vì sao bao myelin làm xung nhanh (nhảy cóc), vai trò acetylcholine và acetylcholinesterase.
- •Phần II hay cho một bảng / thí nghiệm ghi điện thế (có thuốc chặn kênh, kích thích nhiều mức) rồi hỏi bốn ý: ngưỡng, tất cả hoặc không, ion nào qua màng, ảnh hưởng của myelin; ý dễ mất điểm là cho rằng kích thích mạnh hơn thì đỉnh cao hơn.
- •Phần III có thể hỏi thời gian dẫn truyền (chiều dài ÷ vận tốc, cộng độ trễ synapse), số ion qua bơm, hoặc số phát biểu đúng. Nối với Sinh 10: bơm Na⁺/K⁺ là vận chuyển chủ động qua màng tế bào (dùng ATP), kênh ion là vận chuyển thụ động.
Cảm ứng ở động vật: phản xạ, giác quan và bảo vệ hệ thần kinh