Miễn dịch ở người và động vật
Kể các nguyên nhân gây bệnh; phân biệt ba lớp phòng thủ (hàng rào, miễn dịch không đặc hiệu, miễn dịch đặc hiệu); giải thích vì sao chỉ miễn dịch đặc hiệu có trí nhớ và đó là cơ sở của vaccine; nêu cơ chế dị ứng và vì sao HIV làm suy giảm miễn dịch.
Ứng với SGK Sinh học 11 (bộ thống nhất): Bài 12
⚡ Nhớ nhanh
- 1Nguyên nhân gây bệnh: vi khuẩn, virus, nấm, nguyên sinh vật (sốt rét), giun sán; ngoài ra còn bệnh do di truyền, lối sống, môi trường.
- 2Ba lớp phòng thủ nối tiếp: ① da, niêm mạc, dịch nhầy, lông rung, acid dạ dày chặn từ ngoài; ② không đặc hiệu: thực bào, viêm, sốt, đánh mọi kẻ lạ, không nhớ; ③ đặc hiệu: lympho B tạo kháng thể, lympho T diệt tế bào đã nhiễm.
- 3Sốt vừa phải là phản ứng bảo vệ, không phải bệnh: nhiệt độ cao làm nhiều mầm bệnh khó sinh sản và bạch cầu hoạt động mạnh hơn; chỉ sốt quá cao hoặc kéo dài mới cần xử lí.
- 4Kháng thể khớp một loại kháng nguyên (ổ khoá – chìa khoá). Chỉ lớp ③ có trí nhớ: sau lần đầu còn tế bào nhớ, gặp lại thì kháng thể lên nhanh hơn, mạnh hơn nhiều (ví dụ mô hình: 2 ngày so với 10 ngày; đỉnh gấp ≈ 6 lần). Vaccine tạo trí nhớ ấy mà không gây bệnh.
- 5Dị ứng là phản ứng quá mức với chất vô hại; HIV tấn công lympho T nên cơ thể mất khả năng chống đỡ, giai đoạn AIDS dễ mắc bệnh cơ hội.
👀 Nhìn là hiểu
Xem mầm bệnh gặp ba lớp phòng thủ, lần gặp đầu (kháng thể lên chậm, để lại tế bào nhớ), lần gặp lại (nhanh và mạnh) và vaccine. Sau đó tự chơi: kéo thẻ "Mầm bệnh" và "Vaccine" vào các ngày trên trục thời gian, xem đường kháng thể và số ngày chưa đủ bảo vệ.
Ba mầm bệnh (hạt xanh lá) tiến vào cơ thể.
① chặn ngoài · ② đánh chung, không nhớ · ③ đánh riêng, có nhớ
1 🛡️ Nguyên nhân gây bệnh và ba lớp phòng thủ
Cần nhớ
- ✦Nguyên nhân gây bệnh: vi khuẩn (lao, tả), virus (cúm, sởi, HIV), nấm, nguyên sinh vật (sốt rét), giun sán; ngoài ra còn bệnh do di truyền, lối sống (hút thuốc, ăn uống kém), môi trường (ô nhiễm).
- ✦Cơ thể có ba lớp phòng thủ đi từ ngoài vào, từ chung tới riêng. Ba lớp nối tiếp, không thay thế nhau: lớp trước chặn không được thì lớp sau lo.
- ✦Lớp ① và ② là miễn dịch không đặc hiệu (có sẵn từ khi sinh, đánh mọi kẻ lạ); lớp ③ là miễn dịch đặc hiệu (hình thành sau khi gặp mầm bệnh, chỉ nhắm đúng một loại).
So sánh không đặc hiệu và đặc hiệu
| Không đặc hiệu (lớp ① và ②) | Đặc hiệu (lớp ③) | |
|---|---|---|
| Có từ khi nào | bẩm sinh, có sẵn | hình thành sau khi gặp mầm bệnh |
| Đánh ai | bất kì kẻ lạ nào | chỉ đúng một loại kháng nguyên |
| Tốc độ | nhanh, có ngay | chậm hơn ở lần đầu |
| Gồm những gì | da, niêm mạc, thực bào, viêm, sốt | lympho B (kháng thể), lympho T |
| Có trí nhớ không | không | có — cơ sở của vaccine |
Dạng bài
Xếp một cơ chế phòng thủ vào đúng lớp
- 1 Xác định dữ kiện: cơ chế đó làm gì, ở đâu, với loại mầm bệnh nào.
- 2 Hỏi 1: nó chặn mầm bệnh ngay từ bên ngoài (da, niêm mạc, dịch tiết)? ⇒ lớp ①.
- 3 Hỏi 2: nó đánh bất kì mầm bệnh nào lọt vào (thực bào, viêm, sốt)? ⇒ lớp ②.
- 4 Hỏi 3: nó nhận đúng một loại kháng nguyên và có tế bào nhớ? ⇒ lớp ③.
- 5 Kiểm tra: chỉ lớp ③ có trí nhớ; nếu cơ chế "nhớ mặt kẻ địch" thì chắc chắn là ③ ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng viêm, sốt là "bệnh" cần dập tắt ngay: đó là vũ khí của lớp ②; vấn đề chỉ xảy ra khi quá mức hoặc kéo dài.
Em bị trầy xước đầu gối. Hôm sau chỗ trầy sưng, nóng, đỏ, đau và có chút mủ vàng. Các hiện tượng này thuộc lớp phòng thủ nào, mủ là gì?
Hướng dẫn giải
2 🧱 Miễn dịch không đặc hiệu: hàng rào, thực bào, viêm, sốt
Cần nhớ
- ✦Lớp ①: da che kín; niêm mạc và dịch nhầy ở mũi, họng giữ bụi và vi khuẩn; lông rung đẩy ra ngoài; acid dạ dày giết vi khuẩn trong thức ăn; nước mắt, nước bọt có enzyme diệt khuẩn. Lớp này chặn ngay từ ngoài.
- ✦Lớp ②: thực bào (bạch cầu nuốt và tiêu hoá mầm bệnh); phản ứng viêm (sưng, nóng, đỏ, đau — dồn máu và bạch cầu tới ổ nhiễm); sốt.
- ✦Sốt là phản ứng bảo vệ, không phải bệnh: nhiệt độ cao làm nhiều mầm bệnh khó sinh sản và làm bạch cầu hoạt động mạnh hơn. Sốt vừa phải là dấu hiệu cơ thể đang chống lại bệnh; sốt quá cao, kéo dài hoặc người bệnh mệt lả thì cần hỏi nhân viên y tế (không tự cho thuốc cho trẻ nhỏ).
- ✦Lớp ① và ② đều không có trí nhớ: lần thứ hai gặp cùng mầm bệnh thì phản ứng vẫn như lần đầu.
3 🧬 Miễn dịch đặc hiệu: kháng thể và trí nhớ
Cần nhớ
- ✦Kháng nguyên là chất lạ (thường trên bề mặt mầm bệnh) mà cơ thể nhận ra; kháng thể là protein do lympho B (sau khi biệt hoá) tiết ra, bám vào kháng nguyên để vô hiệu hoá. Hai bên khớp nhau như ổ khoá – chìa khoá, nên mỗi kháng thể chỉ khớp một loại kháng nguyên — đó là nghĩa của chữ "đặc hiệu".
- ✦Miễn dịch dịch thể: lympho B tạo kháng thể. Miễn dịch tế bào: lympho T trực tiếp tiêu diệt tế bào đã bị nhiễm (vd tế bào nhiễm virus).
- ✦Sau khi đánh xong, một số lympho trở thành tế bào nhớ tồn tại lâu. Gặp lại đúng kháng nguyên ấy, cơ thể đáp ứng nhanh hơn và mạnh hơn nhiều — nên nhiều bệnh chỉ mắc một lần.
- ✦Kháng thể sau khi tạo ra giảm dần theo thời gian (mô hình: nửa đời 20 ngày); trí nhớ thì lưu ở tế bào nhớ nên lần sau kháng thể được tạo lại rất nhanh.
Mức kháng thể (đơn vị tương đối, ngưỡng bảo vệ 0,5; số liệu minh hoạ)
| Ngày kể từ lúc gặp | 0 | 2 | 4 | 7 | 10 |
|---|---|---|---|---|---|
| lần đầu | 0 | 0 | 0 | 0,1 | 0,6 |
| gặp lại lần hai | 0,4 | 1,9 | 6,3 | 5,7 | 5,1 |
Dạng bài
Đọc đáp ứng kháng thể lần đầu và khi gặp lại
- 1 Xác định dữ kiện: bảng (hoặc đồ thị) mức kháng thể theo ngày cho hai lần gặp, ngưỡng bảo vệ.
- 2 Tìm ngày đầu tiên mức kháng thể ≥ ngưỡng ở từng lần.
- 3 So đỉnh hai lần (đỉnh lần hai / đỉnh lần đầu).
- 4 Kết luận: lần gặp lại đạt ngưỡng sớm hơn và đỉnh cao hơn ⇒ có trí nhớ miễn dịch.
- 5 Kiểm tra: cùng một mầm bệnh thì mới có hiệu ứng này; mầm bệnh khác thì vẫn như lần đầu ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng gặp lại thì kháng thể "có sẵn đủ nhiều từ đầu": lúc mới gặp (ngày 0) mức vẫn thấp (0,4); điều khác là được tạo ra rất nhanh nhờ tế bào nhớ.
Theo bảng trên (ngưỡng bảo vệ 0,5): sau bao nhiêu ngày kháng thể đạt ngưỡng ở lần đầu và ở lần gặp lại? Đỉnh lần gặp lại gấp khoảng mấy lần lần đầu (đỉnh lần đầu ≈ 1,0 ở ngày 14)?
Hướng dẫn giải
4 💉 Vaccine, dị ứng và HIV/AIDS
Cần nhớ
- ✦Vaccine chứa kháng nguyên của mầm bệnh (đã làm yếu, bất hoạt hoặc chỉ một phần) — không đủ gây bệnh. Hệ miễn dịch đặc hiệu vẫn nhận diện, phản ứng và để lại tế bào nhớ; gặp mầm bệnh thật, cơ thể đáp ứng nhanh, mạnh ngay từ đầu nên bệnh không phát hoặc rất nhẹ. Vaccine phòng bệnh, không chữa bệnh đang mắc; thường phải tiêm đủ mũi và đúng lịch của cơ sở y tế.
- ✦Dị ứng là hệ miễn dịch phản ứng quá mức với chất vốn vô hại (phấn hoa, tôm cua, lông thú). Không phải "miễn dịch yếu", mà là phản ứng nhầm và quá đà; nghi dị ứng nặng (khó thở, sưng môi họng) cần đi cấp cứu, hỏi nhân viên y tế.
- ✦HIV là virus tấn công chính lympho T — bộ phận chỉ huy của miễn dịch đặc hiệu. Lympho T cạn dần thì cả miễn dịch tế bào lẫn dịch thể suy yếu; ở giai đoạn AIDS những mầm bệnh người khoẻ dễ vượt qua (nấm miệng, lao, viêm phổi) thành bệnh cơ hội gây nguy hiểm. Bản thân virus không "giết" trực tiếp như các phương án thường nhầm.
- ✦Lây truyền HIV: qua máu, quan hệ tình dục không an toàn, từ mẹ sang con. Không lây khi bắt tay, ôm, ăn chung, dùng chung nhà vệ sinh, muỗi đốt. Người nhiễm HIV được điều trị bằng thuốc kháng virus theo hướng dẫn của bác sĩ có thể kiểm soát bệnh và sống lâu; họ cần được đối xử bình thường, không kỳ thị. Muốn biết tình trạng của mình thì xét nghiệm tại cơ sở y tế.
Dạng bài
Dự đoán diễn biến khi tiêm vaccine rồi gặp mầm bệnh
- 1 Xác định dữ kiện: ngày tiêm vaccine, ngày gặp mầm bệnh thật, ngưỡng bảo vệ.
- 2 Vaccine là lần gặp kháng nguyên đầu tiên: kháng thể lên chậm (đỉnh ngày 14) rồi giảm, nhưng tế bào nhớ còn.
- 3 Mầm bệnh thật là lần gặp thứ hai của cùng kháng nguyên: đáp ứng thứ cấp (đạt ngưỡng sau ≈ 2 ngày).
- 4 So với không tiêm: lần gặp đầu phải chờ ≈ 10 ngày mới đủ kháng thể.
- 5 Kiểm tra: chỉ khi vaccine và mầm bệnh có cùng kháng nguyên thì mới được bảo vệ ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng kháng sinh "tiêm trước" cũng tạo được trí nhớ như vaccine: kháng sinh chỉ diệt vi khuẩn đang có mặt (và không tác dụng với virus), không dạy hệ miễn dịch nhận mặt mầm bệnh.
Một em được tiêm vaccine ở ngày 0, ngày 42 gặp đúng mầm bệnh thật. Một em khác không tiêm, gặp cùng mầm bệnh. Mỗi em phải chờ mấy ngày mới đủ kháng thể bảo vệ (mô hình minh hoạ, ngưỡng 0,5)? Nếu em được tiêm gặp mầm bệnh lần nữa ở ngày 84 thì sao?
Hướng dẫn giải
5 🌱 Sinh học quanh ta
- ✦💉 Tiêm chủng mở rộng ở trạm y tế cho trẻ nhiều loại vaccine (lao, bạch hầu, ho gà, sởi…): lịch tiêm giúp tạo tế bào nhớ trước khi bé gặp mầm bệnh thật.
- ✦🤒 Đo nhiệt độ bằng nhiệt kế, cho trẻ nghỉ ngơi, uống đủ nước; sốt cao, co giật hoặc sốt kéo dài thì đưa đến cơ sở y tế, không tự xử lí.
- ✦🧼 Rửa tay bằng xà phòng, đeo khẩu trang khi cần giúp lớp ① chặn mầm bệnh; ăn đủ chất, ngủ đủ giấc giúp các lớp sau hoạt động tốt.
- ✦🤝 Không kỳ thị người nhiễm HIV: virus không lây qua tiếp xúc thông thường; xét nghiệm và điều trị sớm tại cơ sở y tế là cách bảo vệ mình và cộng đồng.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Thấy chữ "trí nhớ", "tế bào nhớ", "vaccine", "đặc hiệu" ⇒ chỉ có thể là lớp ③ (lympho B, T).
- ✦Thấy "có sẵn từ khi sinh", "đánh mọi mầm bệnh", "thực bào, viêm, sốt, da, niêm mạc" ⇒ không đặc hiệu.
- ✦Kháng thể do lympho B; tiêu diệt tế bào đã nhiễm do lympho T; HIV tấn công lympho T.
- ✦Bài đọc bảng/đồ thị: tìm ngày đầu vượt ngưỡng và so đỉnh; lần gặp lại luôn sớm hơn và cao hơn.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Coi sốt là bệnh rồi hạ sốt ngay khi mới 37,5 – 38 °C: sốt vừa phải là phản ứng bảo vệ; chỉ xử lí khi quá cao, kéo dài hoặc người bệnh mệt (hỏi nhân viên y tế).
- ✦Cho miễn dịch không đặc hiệu "cũng có trí nhớ": chỉ lớp ③ có; lần hai viêm vẫn như lần đầu.
- ✦Nghĩ dị ứng là miễn dịch yếu: đó là phản ứng quá mức với chất vô hại.
- ✦Nghĩ một kháng thể diệt được mọi mầm bệnh: mỗi kháng thể chỉ khớp một kháng nguyên.
- ✦Nghĩ vaccine chữa bệnh đang mắc hoặc "gây bệnh nặng": vaccine chứa kháng nguyên không đủ gây bệnh và dùng để phòng.
- ✦Nghĩ HIV giết trực tiếp người bệnh, hoặc HIV lây khi bắt tay, ôm: virus phá lympho T, bệnh cơ hội mới gây nguy hiểm; HIV không lây qua tiếp xúc thông thường.
🧮 Kiểm tra logic
- ✦Mỗi cơ chế phải thuộc đúng một trong ba lớp; có "trí nhớ" thì chắc chắn lớp ③.
- ✦Bảng hai lần gặp: lần gặp lại phải sớm hơn (2 < 10 ngày) và cao hơn (≈ 6,3 > 1,0); nếu ngược lại thì đã đọc nhầm hàng.
- ✦Nửa đời 20 ngày: sau 20 ngày còn 12, sau 40 ngày còn 14 (6,0 → 3,0 → 1,5).
- ✦Tỉ lệ tiêm chủng = số đã tiêm / tổng × 100 % (3640 = 90 %).
- ✦Kháng thể và kháng nguyên cùng loại thì mới khớp: vaccine A không bảo vệ khỏi mầm bệnh B.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Nguyên nhân gây bệnh và ba lớp phòng thủ
- 1Nhận biết
Bệnh sốt rét do loại tác nhân nào gây ra?
- 2Nhận biết
Cấu trúc nào sau đây thuộc lớp phòng thủ thứ nhất (hàng rào bên ngoài)?
- 3Thông hiểu
Ba lớp phòng thủ của cơ thể theo thứ tự từ ngoài vào là
- 4Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây đúng khi so sánh miễn dịch không đặc hiệu và đặc hiệu?
Miễn dịch không đặc hiệu
- 1Nhận biết
Thực bào là quá trình
- 2Thông hiểu
Một bạn cảm cúm, sốt 38 °C nhưng vẫn tỉnh táo, ăn uống được. Nhận định hợp lí nhất là
- 3Thông hiểu
Các dấu hiệu sưng, nóng, đỏ, đau ở ổ nhiễm là do
- 4Vận dụng
Em bị trầy da, hôm sau chỗ trầy sưng đỏ, có mủ. Phản ứng này thuộc
- 5Thông hiểu
Đặc điểm chung của acid dạ dày, thực bào và phản ứng viêm là
Miễn dịch đặc hiệu
- 1Nhận biết
Kháng thể do loại tế bào nào tiết ra?
- 2Thông hiểu
Kháng thể chống virus cúm không chống được virus sởi vì
- 3Thông hiểu
Vai trò của lympho T trong miễn dịch tế bào là
- 4Vận dụng
Mức kháng thể ở một người (đơn vị tương đối, ngưỡng bảo vệ 0,5; số liệu minh hoạ): Nhận xét nào đúng?
- 5Vận dụng Theo bảng trên (các mốc 0, 2, 4, 7, 10 ngày), lần gặp lại đạt ngưỡng 0,5 lần đầu tiên ở ngày .
- 6Vận dụng Đỉnh kháng thể lần gặp lại là 6,3 còn lần đầu là 1,0 (số liệu minh hoạ). Đỉnh lần gặp lại gấp khoảng lần (làm tròn đến hàng đơn vị).
Vaccine, dị ứng và HIV
- 1Nhận biết
Vaccine thường chứa
- 2Thông hiểu
Tiêm vaccine giúp phòng bệnh mà không phải mắc bệnh vì
- 3Thông hiểu
Dị ứng là trường hợp hệ miễn dịch
- 4Thông hiểu
HIV làm suy giảm miễn dịch chủ yếu vì
- 5Vận dụng Một thành phố có 1000 trẻ đủ tuổi tiêm, 95 % đã tiêm đủ mũi (số liệu minh hoạ). Số trẻ chưa tiêm là trẻ.
- 6Vận dụng Sau khi đạt đỉnh 6,0 đơn vị, mức kháng thể giảm còn một nửa sau mỗi 20 ngày nếu không gặp lại mầm bệnh (số liệu minh hoạ). Sau 40 ngày còn đơn vị.
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Sinh học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Vì sao nhiều bệnh (như thuỷ đậu) chỉ mắc một lần trong đời?
- 2Vận dụng
Một em tiêm vaccine lần đầu, sau 6 tuần tiêm lần nhắc lại. Hiện tượng nào sau đây đúng?
- 3Vận dụng
Người ở giai đoạn AIDS dễ mắc các bệnh cơ hội (lao, viêm phổi, nấm miệng) vì
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Một người gặp cùng mầm bệnh hai lần. Mức kháng thể (đơn vị tương đối, ngưỡng bảo vệ 0,5; số liệu minh hoạ):
a)Ở lần gặp lại, mức kháng thể vượt ngưỡng 0,5 sớm hơn lần đầu 8 ngày.
b)Đỉnh kháng thể lần gặp lại cao gấp khoảng 60 lần lần đầu (đỉnh lần đầu ≈ 1,0).
c)Ở ngày 0 của lần gặp lại, mức kháng thể đã là 0,4 vì còn tồn dư từ lần trước, nhưng chưa đủ ngưỡng.
d)Kết quả này chứng tỏ miễn dịch không đặc hiệu (thực bào, viêm) có trí nhớ.
- 2Vận dụng
Về vaccine và các phản ứng của hệ miễn dịch:
a)Vaccine chứa kháng nguyên (đã làm yếu, bất hoạt hoặc một phần) nên không đủ gây bệnh nhưng vẫn tạo tế bào nhớ.
b)Vaccine có thể chữa khỏi bệnh đang mắc vì nó tiêu diệt mầm bệnh trong máu.
c)Một kháng thể chỉ khớp với một loại kháng nguyên nên vaccine phòng bệnh A không bảo vệ khỏi bệnh B (kháng nguyên khác).
d)Sốt nhẹ thoáng qua hoặc đau chỗ tiêm sau khi tiêm chứng tỏ vaccine đã gây ra bệnh nặng.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) da và niêm mạc thuộc lớp phòng thủ thứ nhất; (2) sốt là bệnh cần hạ ngay khi vừa tăng nhẹ; (3) mỗi loại kháng thể chỉ khớp một loại kháng nguyên; (4) thực bào có trí nhớ miễn dịch; (5) dị ứng là phản ứng quá mức với chất vô hại; (6) HIV tấn công lympho T. Số phát biểu đúng là bao nhiêu? Đáp số:
- 2Vận dụng Một lớp có 40 học sinh, 36 em đã tiêm đủ mũi một loại vaccine. Tỉ lệ đã tiêm là bao nhiêu phần trăm? Đáp số:
- 3Vận dụng Theo mô hình: không có vaccine thì kháng thể đạt ngưỡng sau 10 ngày, có tế bào nhớ thì sau 2 ngày. Lần gặp lại nhanh hơn lần đầu bao nhiêu ngày? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi ba lớp phòng thủ, phân biệt không đặc hiệu và đặc hiệu, vai trò lympho B, lympho T, kháng thể, vì sao sốt là phản ứng bảo vệ, cơ chế vaccine và HIV.
- •Phần II hay cho bảng hoặc đồ thị đáp ứng kháng thể lần đầu và lần hai: ý dễ mất điểm là "thực bào cũng có trí nhớ", "vaccine chữa bệnh đang mắc", "HIV lây khi bắt tay".
- •Phần III có thể hỏi số phát biểu đúng, số ngày chênh lệch khi đọc bảng, tỉ lệ tiêm chủng; nối với Sinh 10 (virus: HIV là virus, cấu tạo và nhân lên) và Sinh 12 (di truyền y học: bệnh do di truyền cũng là một nguyên nhân gây bệnh, không lây như bệnh truyền nhiễm).
Bài tiết và cân bằng nội môi