Bài tiết và cân bằng nội môi
Giải thích thận tạo nước tiểu qua ba giai đoạn (lọc – tái hấp thụ – bài tiết tiếp), hiểu cân bằng nội môi là vòng điều hoà có liên hệ ngược âm (đường huyết, nước, thân nhiệt), rồi ôn lại cả chương 1.
Ứng với SGK Sinh học 11 (bộ thống nhất): Bài 13
⚡ Nhớ nhanh
- 1Bài tiết = loại các sản phẩm thừa của chuyển hoá (urea, uric acid, CO₂, nước và muối thừa). Thận là cơ quan chủ yếu; phổi thải CO₂, da thải mồ hôi, gan biến ammonia độc thành urea ít độc hơn. Đơn vị chức năng của thận là nephron (~ một triệu mỗi quả).
- 2Nước tiểu hình thành qua ba giai đoạn: lọc ở cầu thận ⇒ tái hấp thụ ở ống thận ⇒ bài tiết tiếp. Mỗi ngày lọc khoảng 180 lít dịch nhưng chỉ thải khoảng 1,5 lít ⇒ tái hấp thụ hơn 99 %; glucose và amino acid được lấy lại gần hết.
- 3Cân bằng nội môi = giữ môi trường trong (đường huyết, thân nhiệt, pH máu, áp suất thẩm thấu…) ổn định trong khoảng hẹp. Vòng điều hoà: thụ thể ⇒ bộ điều khiển (thần kinh, nội tiết) ⇒ bộ phận thực hiện ⇒ kết quả quay lại tác động ngược.
- 4Liên hệ ngược âm làm giảm chính kích thích ban đầu nên hệ tự về mức bình thường: đường huyết tăng ⇒ insulin ⇒ giảm; giảm ⇒ glucagon ⇒ tăng; máu thiếu nước ⇒ ADH ⇒ thận giữ nước; nóng ⇒ giãn mạch, ra mồ hôi.
- 5Bẫy: nghĩ thận chỉ lọc chất độc (thực ra lọc gần hết rồi giữ lại thứ cần); nhầm insulin với glucagon; nghĩ liên hệ ngược làm tăng thêm kích thích (đó là liên hệ ngược dương, hiếm gặp, như đông máu).
👀 Nhìn là hiểu
Xem đường huyết tăng rồi tuỵ tiết insulin kéo về mức bình thường, rồi khi đói glucagon kéo lên, rồi ADH giữ nước khi khát; sau đó tự chơi: kéo thẻ Insulin, Glucagon, ADH vào gan – tế bào hoặc ống thận để đưa chỉ số lệch về khoảng bình thường (có một thẻ bẫy).
Bữa cơm xong: glucose từ ruột vào máu.
Đường huyết: 5,0 mmol/L
1 🫘 Bài tiết ở người: thận và nước tiểu
Cần nhớ
- ✦Bài tiết là loại khỏi cơ thể các sản phẩm thừa của chuyển hoá: urea, uric acid, khí CO₂, nước và muối thừa. (Khác đại tiện: thải phần thức ăn chưa hấp thụ, chưa qua chuyển hoá trong tế bào.)
- ✦Cơ quan bài tiết: thận (nước tiểu, chủ yếu); phổi (CO₂, hơi nước); da (mồ hôi); gan (biến ammonia rất độc sinh ra khi phân giải protein thành urea ít độc hơn để thận thải).
- ✦Nephron = cầu thận (búi mao mạch) + nang Bowman + ống thận. Mỗi quả thận có khoảng một triệu nephron.
- ✦Ba giai đoạn: (1) lọc ở cầu thận — huyết áp cao ép nước và các chất nhỏ (glucose, amino acid, urea, ion) ra khỏi máu thành dịch lọc, còn protein và tế bào máu ở lại; (2) tái hấp thụ ở ống thận — lấy lại nước, glucose, amino acid, ion cần thiết; (3) bài tiết tiếp — ống thận thải thêm vào dịch lọc một số chất (H⁺, K⁺, thuốc…).
- ✦Con số: cầu thận lọc khoảng 125 mL/phút ≈ 180 lít/ngày, thải ~ 1,5 lít nước tiểu ⇒ tái hấp thụ hơn 99 %.
Ba giai đoạn tạo nước tiểu
| Giai đoạn | Ở đâu | Làm gì | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Lọc | cầu thận | áp lực ép dịch qua màng lọc | dịch lọc (180 lít/ngày) có glucose, urea; không có protein |
| Tái hấp thụ | ống thận | lấy lại nước, glucose, amino acid, ion về máu | hơn 99 % nước quay lại; glucose về 0 trong nước tiểu |
| Bài tiết tiếp | ống thận | thải thêm H⁺, K⁺, một số thuốc vào dịch lọc | nước tiểu (~ 1,5 lít/ngày) |
Dạng bài
Tính phần trăm tái hấp thụ và độ cô đặc
- 1 Xác định dữ kiện: thể tích dịch lọc mỗi ngày, thể tích nước tiểu, chất đang xét (có được tái hấp thụ không).
- 2 Tái hấp thụ = dịch lọc − nước tiểu; phần trăm = (dịch lọc − nước tiểu) / dịch lọc × 100 %.
- 3 Chất không tái hấp thụ, không tiết thêm: lượng chất giữ nguyên nhưng thể tích co lại ⇒ nồng độ nước tiểu gấp dịch lọc dịch lọc / nước tiểu lần.
- 4 Kiểm tra: phần trăm < 100 %; nồng độ tăng bao nhiêu lần thì thể tích giảm bấy nhiêu lần ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng thận “chỉ lọc chất độc”: thực ra lọc gần như mọi chất nhỏ rồi giữ lại thứ cần (nên thải được cả chất lạ chưa từng gặp). Hoặc lấy 1,5 lít làm lượng lọc rồi tính ra phần trăm vô lí.
Cầu thận lọc 125 mL/phút (số liệu minh hoạ gần SGK), một ngày thải 1,5 lít nước tiểu. Tính lượng dịch lọc mỗi ngày, phần trăm được tái hấp thụ và độ cô đặc của một chất không tái hấp thụ.
Hướng dẫn giải
2 ⚖️ Cân bằng nội môi và liên hệ ngược
Cần nhớ
- ✦Cân bằng nội môi là duy trì sự ổn định tương đối của môi trường trong (nhiệt độ, pH máu 7,35 – 7,45, đường huyết, áp suất thẩm thấu, nồng độ ion). Ổn định nghĩa là dao động trong khoảng hẹp, không phải đứng yên.
- ✦Cơ chế gồm ba bộ phận: bộ phận tiếp nhận (thụ thể phát hiện thay đổi) ⇒ bộ phận điều khiển (trung ương thần kinh hoặc tuyến nội tiết phát tín hiệu) ⇒ bộ phận thực hiện (cơ quan đáp ứng). Kết quả đáp ứng quay lại tác động lên bộ phận tiếp nhận: đó là liên hệ ngược.
- ✦Liên hệ ngược âm: kết quả làm giảm kích thích ban đầu ⇒ hệ tự về mức bình thường rồi dừng (cơ chế phổ biến nhất). Liên hệ ngược dương: kết quả làm mạnh thêm kích thích, hiếm gặp, dùng cho quá trình cần đẩy nhanh đến cùng (như đông máu: tiểu cầu hoạt hoá kích thích thêm tiểu cầu).
- ✦Rối loạn cân bằng nội môi (cơ quan điều hoà hỏng hoặc kích thích quá mạnh) gây bệnh: tiểu đường, huyết áp cao, suy thận…
Cùng một khuôn: tiếp nhận ⇒ điều khiển ⇒ thực hiện ⇒ về bình thường
| Khi nào | Điều khiển | Thực hiện | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Đường huyết tăng sau bữa ăn | tuỵ tiết insulin | tế bào nhận glucose, gan tích glycogen | đường huyết giảm về bình thường |
| Đường huyết giảm khi đói | tuỵ tiết glucagon | gan phân giải glycogen thành glucose | đường huyết tăng lại |
| Máu thiếu nước (nhịn khát, ăn mặn) | vùng dưới đồi ⇒ ADH | ống thận tái hấp thụ thêm nước | nước tiểu ít, đậm; áp suất thẩm thấu giảm về bình thường |
| Cơ thể nóng | trung khu điều hoà thân nhiệt ở vùng dưới đồi | giãn mạch dưới da, ra mồ hôi | thân nhiệt hạ về ~ 37 °C |
Dạng bài
Phân tích một vòng điều hoà
- 1 Xác định dữ kiện: đại lượng nào lệch (đường huyết, thân nhiệt, áp suất thẩm thấu, pH…), lệch lên hay xuống.
- 2 Gọi tên ba bộ phận: thụ thể phát hiện ⇒ bộ phận điều khiển (hormone nào, trung khu nào) ⇒ bộ phận thực hiện (cơ quan nào làm gì).
- 3 Xác định chiều: kết quả có làm giảm chính độ lệch ban đầu không. Có ⇒ liên hệ ngược âm; làm lệch thêm ⇒ dương.
- 4 Kiểm tra: sau phản ứng đại lượng quay về khoảng bình thường và hệ tự dừng (không cần lệnh dừng) ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng “liên hệ ngược âm là liên hệ xấu”: “âm” nghĩa là kết quả đi ngược chiều kích thích để cân bằng lại. Hoặc nghĩ đại lượng cố định tuyệt đối thay vì dao động quanh một mức.
Sau bữa cơm, đường huyết tăng từ 5,0 lên 8,5 mmol/L. Mô tả vòng điều hoà và cho biết đó là liên hệ ngược âm hay dương.
Hướng dẫn giải
3 🍬 Điều hoà đường huyết
Cần nhớ
- ✦Đường huyết lúc đói khoảng 3,9 – 6,4 mmol/L (khoảng thường dùng). Hai hormone của tuỵ điều hoà: insulin (tế bào β) và glucagon (tế bào α) tác động ngược nhau.
- ✦Insulin (đường huyết tăng): làm tế bào nhận glucose vào, gan và cơ tích glucose thành glycogen ⇒ đường huyết giảm. Mẹo nhớ: “in” = đưa glucose vào tế bào.
- ✦Glucagon (đường huyết giảm): kích thích gan phân giải glycogen thành glucose đưa vào máu ⇒ đường huyết tăng.
- ✦Tiểu đường: type 1 do thiếu insulin (tế bào β bị phá huỷ); type 2 do tế bào đáp ứng kém với insulin. Đường huyết cao vượt ngưỡng của thận (khoảng 10 mmol/L, số liệu minh hoạ) thì glucose xuất hiện trong nước tiểu, kéo theo nước nên đi tiểu nhiều, khát. Chẩn đoán và điều trị cần bác sĩ; ăn ít đường, vận động, khám định kì giúp phòng ngừa type 2.
Dạng bài
Đọc bảng đường huyết
- 1 Xác định dữ kiện: các mốc thời gian và đường huyết tương ứng (cùng đơn vị mmol/L).
- 2 Tìm điểm cao nhất (insulin bắt đầu tác dụng mạnh sau điểm này) và điểm trở về khoảng bình thường.
- 3 Tốc độ thay đổi trung bình = (giá trị sau − giá trị trước) / thời gian giữa hai mốc.
- 4 Kiểm tra: đường cong tăng rồi giảm rồi về gần mức ban đầu ⇒ phù hợp liên hệ ngược âm ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nhầm “giảm 3,0” thành tốc độ (quên chia cho 1,5 giờ); hoặc nhầm insulin với glucagon: insulin hạ, glucagon nâng.
Đường huyết một người sau bữa ăn (số liệu minh hoạ): Đường huyết giảm trung bình bao nhiêu mmol/L mỗi giờ từ giờ 0,5 đến giờ 2?
Hướng dẫn giải
4 💧 Điều hoà nước, muối và thân nhiệt
Cần nhớ
- ✦Áp suất thẩm thấu máu tăng (thiếu nước, ăn mặn) ⇒ vùng dưới đồi tăng tiết ADH ⇒ ống thận tái hấp thụ thêm nước ⇒ nước tiểu ít và đậm, đồng thời ta thấy khát. Uống nhiều nước ⇒ ADH giảm ⇒ nước tiểu nhiều và loãng.
- ✦Muối (Na⁺) và huyết áp: huyết áp hoặc Na⁺ máu giảm ⇒ thận tiết renin ⇒ vỏ thượng thận tiết aldosterone ⇒ thận giữ Na⁺ (kéo theo nước) ⇒ huyết áp tăng lại.
- ✦Thân nhiệt người ~ 37 °C, trung khu điều hoà ở vùng dưới đồi. Nóng: giãn mạch dưới da, ra mồ hôi (bay hơi lấy nhiệt). Lạnh: co mạch dưới da, run cơ (sinh nhiệt), dựng lông.
- ✦pH máu 7,35 – 7,45 nhờ hệ đệm trong máu, phổi (thải CO₂) và thận (thải H⁺, giữ muối bicarbonate).
Dạng bài
Suy ra phản ứng của thận từ tình huống
- 1 Xác định dữ kiện: cơ thể thiếu hay thừa nước (đọc áp suất thẩm thấu máu cao hay thấp).
- 2 Áp suất cao ⇒ ADH tăng; áp suất thấp ⇒ ADH giảm.
- 3 ADH tăng ⇒ tái hấp thụ nước tăng ⇒ nước tiểu ít, đậm; ADH giảm ⇒ nước tiểu nhiều, loãng.
- 4 Kiểm tra: kết quả đưa áp suất thẩm thấu máu về mức bình thường ✓ (liên hệ ngược âm).
⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ khát nước thì ADH giảm (ngược lại): khát ⇒ ADH tăng để giữ nước. Hoặc nghĩ ra mồ hôi nhiều là bệnh: đó là cơ chế toả nhiệt bình thường.
Một người chạy bộ một giờ giữa trưa nắng, ra nhiều mồ hôi mà không uống nước (nước tiểu theo bảng, số liệu minh hoạ): Nước tiểu của người này đậm gấp bao nhiêu lần lúc uống nhiều nước?
Hướng dẫn giải
5 🔁 Ôn chương 1: Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng
Bản đồ chương 1 theo đường đi của một phân tử glucose
| Chặng | Điều xảy ra | Bài |
|---|---|---|
| Tạo ra | cây quang hợp: CO₂ + nước ⇒ glucose + O₂ (O₂ từ nước); nước và khoáng đi lên theo mạch gỗ | bài 2, 4 |
| Lấy vào | động vật ăn, tiêu hoá thành glucose, amino acid, acid béo; hấp thụ vào máu | bài 8 |
| Vận chuyển | tuần hoàn đưa glucose và O₂ tới tế bào; hô hấp đưa O₂ vào, CO₂ ra | bài 9, 10 |
| Dùng | hô hấp tế bào: glucose + O₂ ⇒ CO₂ + nước + ATP (và nhiệt) | bài 6 |
| Bảo vệ | miễn dịch: hàng rào không đặc hiệu, tế bào B/T, vaccine | bài 12 |
| Thải và giữ ổn định | thận thải urea, giữ nước; insulin/glucagon, ADH giữ nội môi | bài 13 |
Dạng bài
Giải bài tổng hợp chương 1
- 1 Xác định dữ kiện: bài thuộc quá trình nào (thực vật hay động vật; vào – vận chuyển – dùng – thải – điều hoà) và có số liệu nào.
- 2 Viết phương trình hoặc quy tắc tương ứng (quang hợp, hô hấp; lưu lượng tim = nhịp tim × thể tích tâm thu; phần trăm tái hấp thụ).
- 3 Tính, giữ nguyên đơn vị (mL ⇒ L, giây ⇒ phút).
- 4 Kiểm tra: phương trình cân bằng nguyên tố, đơn vị khớp đáp số, năng lượng không quay vòng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi mL sang L (ra 5250 L/phút); hoặc lấy chu kì 0,8 làm nhịp tim.
Người trưởng thành có chu kì tim 0,8 s, thể tích tâm thu 70 mL (số liệu minh hoạ gần SGK). Tính lưu lượng tim (L/phút).
Hướng dẫn giải
6 🌏 Sinh học quanh ta
- ✦💧 Uống đủ nước: nước tiểu vàng đậm là dấu hiệu cơ thể đang giữ nước (ADH tăng); uống đủ thì nước tiểu nhạt hơn. Uống theo nhu cầu, đừng ép uống quá nhiều.
- ✦🧂 Ăn ít muối, ít đường: muối nhiều làm áp suất thẩm thấu máu tăng; đường nhiều thúc tuỵ tiết insulin liên tục. Ở Việt Nam nhiều món mắm, dưa muối, nước chấm khá mặn.
- ✦🌞 Trời nóng: đổ mồ hôi là bình thường; ra nhiều mồ hôi thì bù nước và muối khoáng, nghỉ chỗ mát. Say nắng là khi cơ chế toả nhiệt bị quá tải, cần đưa vào chỗ mát và hỏi nhân viên y tế.
- ✦🩺 Khám định kì: đo đường huyết, huyết áp, xét nghiệm nước tiểu giúp phát hiện sớm rối loạn nội môi. Triệu chứng nghi ngờ (khát nhiều, đi tiểu nhiều) hãy hỏi bác sĩ, không tự chẩn đoán hay tự dùng thuốc.
7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Đường huyết tăng ⇒ insulin (hạ); đường huyết giảm ⇒ glucagon (nâng). “In” = glucose đi vào tế bào.
- ✦Thiếu nước, ăn mặn, khát ⇒ ADH tăng ⇒ nước tiểu ít và đậm; uống nhiều nước ⇒ ADH giảm ⇒ nước tiểu nhiều, loãng.
- ✦Bài có “180 lít” và “1,5 lít”: tái hấp thụ = 180 − 1,5; phần trăm chia cho 180 (không chia cho 1,5).
- ✦Thấy cụm “kết quả làm giảm kích thích ban đầu / tự trở về mức bình thường” ⇒ liên hệ ngược âm.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Nghĩ thận chỉ lọc chất độc: thận lọc 180 lít/ngày gần như mọi chất nhỏ, rồi tái hấp thụ hơn 99 % — thải 1,5 lít.
- ✦Nghĩ nước tiểu người khoẻ có glucose: glucose được tái hấp thụ hết (0 trong nước tiểu); có glucose ⇒ đường huyết vượt ngưỡng thận (~ 10 mmol/L).
- ✦Nhầm insulin với glucagon, hoặc cho rằng tuỵ tiết insulin khi đói.
- ✦Cho liên hệ ngược âm là “làm tăng thêm kích thích”: đó là liên hệ ngược dương (như đông máu).
- ✦Quên đổi đơn vị: 125 mL/phút × 1440 phút = 180 000 mL = 180 lít (không phải 180 000 lít).
- ✦Cho rằng cân bằng nội môi là các chỉ số đứng yên: thực ra dao động quanh một mức (đường huyết tăng sau bữa ăn rồi mới về).
🧮 Kiểm tra số / logic
- ✦Phần trăm tái hấp thụ phải < 100 %; nước tiểu < dịch lọc.
- ✦Chất không tái hấp thụ: nồng độ nước tiểu = nồng độ dịch lọc × (dịch lọc / nước tiểu) = × 120.
- ✦Sau phản ứng điều hoà, đại lượng phải về lại khoảng bình thường (đường huyết 3,9 – 6,4; thân nhiệt ~ 37 °C); nếu lệch thêm thì đã nhầm chiều.
- ✦Kiểm tra bằng phản ví dụ: nếu glucagon hạ đường huyết thì khi đói đường huyết còn xuống nữa, cơ thể không thể tự cứu ⇒ vô lí.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Bài tiết và tạo nước tiểu
- 1Nhận biết
Gan tham gia bài tiết bằng cách
- 2Nhận biết
Đơn vị chức năng của thận, mỗi quả thận có khoảng một triệu, là
- 3Thông hiểu
Ba giai đoạn tạo nước tiểu ở nephron theo thứ tự là
- 4Thông hiểu
Nước tiểu của người khoẻ mạnh không có glucose vì
- 5Thông hiểu Cầu thận người trưởng thành lọc khoảng 125 mL dịch mỗi phút (số liệu minh hoạ gần SGK). Mỗi ngày (24 giờ) cầu thận lọc khoảng bao nhiêu lít dịch? Đáp số:
- 6Vận dụng Mỗi ngày thận lọc 180 lít dịch và thải 1,5 lít nước tiểu. Phần trăm dịch lọc được tái hấp thụ là bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 7Vận dụng
Chất X được lọc tự do ở cầu thận, không được tái hấp thụ cũng không được tiết thêm. Mỗi ngày 180 lít dịch lọc chỉ còn 1,5 lít nước tiểu. Nồng độ X trong nước tiểu cao gấp nồng độ X trong dịch lọc
Cân bằng nội môi và liên hệ ngược
- 1Nhận biết
Cân bằng nội môi là
- 2Thông hiểu
Trong điều hoà đường huyết, bộ phận thực hiện là
- 3Thông hiểu
Ví dụ nào sau đây là liên hệ ngược dương (kết quả làm mạnh thêm kích thích ban đầu)?
- 4Thông hiểu
Sau khi chạy nhanh, máu chứa nhiều CO₂ nên pH có xu hướng giảm. Cơ thể đưa pH về mức bình thường (7,35 – 7,45) chủ yếu bằng cách
- 5Vận dụng
Một bạn nói: “Cân bằng nội môi nghĩa là đường huyết luôn đúng bằng 5,0 mmol/L.” Nhận xét đúng là
Điều hoà đường huyết
- 1Nhận biết
Sau bữa ăn đường huyết tăng thì tế bào β của tuỵ tiết
- 2Thông hiểu
Tác dụng chính của glucagon là
- 3Thông hiểu Đường huyết một người sau bữa ăn: Từ giờ 0,5 đến giờ 2 đường huyết giảm trung bình bao nhiêu mmol/L mỗi giờ (số liệu minh hoạ)? Đáp số:
- 4Thông hiểu Đường huyết 5 mmol/L; giả sử dịch lọc cùng nồng độ glucose với máu. Mỗi ngày 180 lít dịch lọc ở cầu thận mang theo bao nhiêu mmol glucose? Đáp số:
- 5Vận dụng
Một người bệnh tiểu đường tiêm insulin theo chỉ định nhưng lại nhịn bữa ăn, sau đó thấy run rẩy, vã mồ hôi, hoa mắt (hạ đường huyết; cần xử lí y tế kịp thời). Giải thích hợp lí là
Nước, muối và thân nhiệt
- 1Nhận biết
ADH làm ống thận
- 2Thông hiểu Độ đậm của nước tiểu theo tình huống (số liệu minh hoạ): Nước tiểu khi nhịn khát đậm gấp bao nhiêu lần khi uống nhiều nước? Đáp số:
- 3Thông hiểu
Trời nóng bức, cơ thể giữ thân nhiệt khoảng 37 °C bằng cách
- 4Vận dụng
Một người ăn rất mặn rồi không uống nước. Chuỗi phản ứng hợp lí là
Ôn chương 1
- 1Thông hiểu
Trong quang hợp, khí O₂ thải ra có nguồn gốc từ
- 2Thông hiểu Người trưởng thành có chu kì tim 0,8 s (75 lần/phút) và thể tích tâm thu 70 mL (số liệu minh hoạ gần SGK). Lưu lượng tim là bao nhiêu L/phút? (số thập phân) Đáp số:
- 3Thông hiểu
Người đã tiêm vaccine khi gặp lại đúng mầm bệnh đó thì đáp ứng miễn dịch nhanh và mạnh hơn lần đầu vì
- 4Thông hiểu
Ở cây cao, nước đi lên theo mạch gỗ từ rễ lên lá chủ yếu nhờ
- 5Vận dụng
Ở mang cá, dòng nước và dòng máu chảy ngược chiều nhau nên hiệu quả trao đổi O₂ cao hơn chảy song song vì
- 6Vận dụng
Câu nào mô tả đúng một liên hệ ngược âm trong cơ thể?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Sinh học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Phát biểu nào đúng về sự tạo nước tiểu ở thận?
- 2Vận dụng
Một người bị thiếu insulin không được điều trị, đường huyết lên 15 mmol/L, vượt khả năng tái hấp thụ glucose của thận. Hệ quả hợp lí là
- 3Thông hiểu
Khi trời lạnh, bộ phận điều khiển của vòng điều hoà thân nhiệt là
Phần II · Đúng / sai
- 1Vận dụng
Một người khoẻ mạnh uống 75 g glucose lúc đói rồi đo đường huyết và insulin (số liệu minh hoạ):
a)Insulin trong máu tăng lên sau khi đường huyết tăng.
b)Insulin đạt cao nhất vào giờ thứ 2.
c)Đến giờ thứ 2 đường huyết đã trở về gần mức ban đầu và insulin giảm theo, phù hợp liên hệ ngược âm.
d)Đây là liên hệ ngược dương vì insulin tăng cùng lúc với đường huyết.
- 2Vận dụng
Một người uống liền 1 lít nước trong thời gian ngắn, không ăn mặn. Xét hoạt động của thận sau đó.
a)Áp suất thẩm thấu máu giảm nhẹ so với trước khi uống.
b)ADH giảm nên ống thận tái hấp thụ ít nước hơn, nước tiểu nhiều và loãng.
c)ADH tăng để thận tái hấp thụ thêm nước.
d)Glucose xuất hiện trong nước tiểu vì uống nhiều nước.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) gan biến ammonia thành urea; (2) nước tiểu người khoẻ bình thường có glucose; (3) insulin làm tăng đường huyết; (4) liên hệ ngược âm làm giảm kích thích ban đầu; (5) tế bào β của tuỵ tiết glucagon. Có bao nhiêu phát biểu đúng? Đáp số:
- 2Vận dụng Một người nhịn khát cả ngày chỉ thải 0,5 lít nước tiểu trong khi vẫn lọc 180 lít dịch. Phần trăm dịch lọc được tái hấp thụ là bao nhiêu %? (làm tròn một chữ số thập phân) Đáp số:
- 3Thông hiểu Trong các cơ quan: thận, phổi, da, gan, tim, dạ dày, có bao nhiêu cơ quan tham gia bài tiết? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi ba giai đoạn tạo nước tiểu, vai trò insulin – glucagon – ADH, phân biệt liên hệ ngược âm với dương và các biện pháp điều hoà thân nhiệt.
- •Phần II hay có một bảng đường huyết – insulin hoặc bảng nước tiểu theo tình huống rồi bốn ý (đọc xu hướng, so sánh, giải thích bằng liên hệ ngược); ý dễ mất điểm là nhầm chiều tác dụng của ADH hoặc của insulin và glucagon.
- •Phần III có thể hỏi phần trăm tái hấp thụ (180 lít, 1,5 lít), độ cô đặc, hoặc số phát biểu đúng. Bài này nối với Sinh học 10 (chuyển hoá năng lượng, hormone là chất truyền tin) và Sinh học 12 (cân bằng nội môi là nền cho di truyền y học và sinh thái học người).
Khái quát về cảm ứng. Cảm ứng ở thực vật