Sinh học lớp 11
Bài 19 · Cơ bản

Khái quát về sinh trưởng và phát triển ở sinh vật

Phân biệt sinh trưởng với phát triển, nêu mối quan hệ giữa chúng, hiểu vòng đời và tuổi thọ, đọc được đường cong sinh trưởng chữ S và nêu các nhân tố ảnh hưởng để vận dụng vào chăm sóc cây trồng, vật nuôi và bản thân.

Ứng với SGK Sinh học 11 (bộ thống nhất): Bài 19

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Sinh trưởng = tăng kích thước và khối lượng cơ thể do tế bào tăng số lượng và kích thước (đổi về lượng). Phát triển = sinh trưởng + phân hoá tế bào + phát sinh hình thái: hình thành cơ quan mới, chuyển sang giai đoạn mới (đổi về chất).
  • 2Hai quá trình xen kẽ, không tách rời: cây phải lớn đủ mới ra hoa, ra hoa xong vẫn lớn tiếp. Mẹo phân loại: hỏi “có cơ quan hay giai đoạn mới xuất hiện không?” — có ⇒ phát triển, không ⇒ chỉ là sinh trưởng.
  • 3Vòng đời = các giai đoạn từ khi sinh ra, lớn lên, sinh sản tới khi chết (cây một năm, hai năm, nhiều năm). Tuổi thọ = thời gian sống của cá thể. Đường cong sinh trưởng thường hình chữ S: chậm – nhanh – chậm; tốc độ = tăng thêm / thời gian.
  • 4Nhân tố bên trong: di truyền (đặt giới hạn), hormone. Bên ngoài: nhiệt độ, ánh sáng, nước, dinh dưỡng, oxygen. Di truyền đặt trần, môi trường quyết định có chạm trần hay không.
  • 5Bẫy: coi hai khái niệm là một; xếp hạt nảy mầm thành cây con vào “sinh trưởng” (rễ, thân, lá lần đầu xuất hiện ⇒ phát triển); nghĩ bón thật nhiều thì vượt được giới hạn giống.

👀 Nhìn là hiểu

Xem cây ngô nảy mầm, cao dần theo đường cong chữ S rồi ra hoa; sau đó tự chơi: kéo sáu thẻ hiện tượng vào ô “Sinh trưởng” hoặc “Phát triển”, cây ngô trên hình sẽ cao thêm hoặc mọc cơ quan mới theo từng thẻ (có một thẻ bẫy).

Chiều cao ngô (cm)12345678tuần

Một hạt ngô nằm trong đất.

Hạt → cây con: có cơ quan mới

1 🌱 Sinh trưởng và phát triển

Cần nhớ

  • ✦Sinh trưởng là sự tăng về kích thước và khối lượng của cơ thể, do tế bào tăng số lượng (phân bào) và kích thước. Đây là thay đổi về lượng: cây cao thêm, con vật nặng thêm.
  • ✦Phân hoá tế bào: các tế bào cùng nguồn trở nên khác nhau về cấu trúc và chức năng (tế bào rễ khác tế bào lá). Phát sinh hình thái: hình thành các cơ quan, bộ phận mới.
  • ✦Phát triển gồm sinh trưởng, phân hoá tế bào và phát sinh hình thái; kết quả là cơ thể có cơ quan mới và chuyển sang giai đoạn mới. Đây là thay đổi về chất: hạt nảy mầm, cây ra hoa, nòng nọc thành ếch.
  • ✦Quan hệ: hai quá trình gắn bó, xen kẽ, không phải hai bước nối nhau. Cây phải đạt kích thước nhất định mới ra hoa được; ra hoa xong lại tiếp tục sinh trưởng. Không có cơ thể nào “chỉ sinh trưởng” hay “chỉ phát triển”.

Xếp loại thử: sinh trưởng hay phát triển?

Hiện tượngCó gì mới xuất hiện không?Là
Cây ngô cao thêm 20 cmkhông, vẫn là cây ngô ấysinh trưởng
Cây ngô trổ cờ, ra bắpcó: cơ quan sinh sảnphát triển
Con lợn tăng từ 40 lên 80 kgkhôngsinh trưởng
Nòng nọc mọc chân, rụng đuôicó: cơ thể đổi hình tháiphát triển (biến thái)
Hạt nảy mầm thành cây concó: rễ, thân, lá lần đầu xuất hiệnphát triển
Thân cây to ra qua mỗi nămkhông, chỉ to thêmsinh trưởng

Dạng bài

Xếp một hiện tượng vào sinh trưởng hay phát triển

  1. 1 Xác định dữ kiện: sinh vật nào, thay đổi gì (kích thước, khối lượng, hay hình dạng, cơ quan, giai đoạn).
  2. 2 Hỏi: có cơ quan hoặc giai đoạn mới xuất hiện không? Có ⇒ phát triển (đổi chất).
  3. 3 Không có gì mới, chỉ tăng thêm số đo ⇒ sinh trưởng (đổi lượng).
  4. 4 Kiểm tra: một hiện tượng có thể chứa cả hai (cây ra hoa rồi lớn tiếp) nhưng mỗi mô tả cụ thể chỉ thuộc một loại ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Xếp hạt nảy mầm vào “sinh trưởng” vì thấy “lớn lên”: rễ, thân, lá mọc lần đầu nên là phát triển. Hoặc nghĩ sinh trưởng xong hết rồi mới phát triển.

🌽
Làm mẫu

Cây ngô cao từ 10 cm lên 120 cm; sau đó trổ cờ và ra bắp. Hiện tượng nào là sinh trưởng, hiện tượng nào là phát triển?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🔄 Vòng đời và tuổi thọ

Cần nhớ

  • ✦Vòng đời là toàn bộ các giai đoạn của một cá thể: hợp tử (hạt) ⇒ lớn lên ⇒ sinh sản ⇒ chết; thế hệ sau lại bắt đầu từ hợp tử. Tuổi thọ là thời gian sống của một cá thể, khác nhau rất nhiều giữa các loài.
  • ✦Ba kiểu vòng đời ở cây: một năm (lúa, ngô: nảy mầm, ra hoa, kết hạt rồi chết trong một mùa); hai năm (cà rốt: năm đầu tích luỹ ở củ, năm sau mới ra hoa); nhiều năm (xoài, nhãn, cây gỗ: ra hoa kết quả nhiều lần).
  • ✦Ở động vật: có loài lớn lên thành dạng giống bố mẹ (người, chó); có loài biến thái qua các dạng khác hẳn nhau (bướm: trứng, sâu, nhộng, bướm; ếch: trứng, nòng nọc, ếch).
  • ✦Trong vòng đời có giai đoạn sinh trưởng mạnh (tuổi dậy thì, giai đoạn cây vươn cao) xen với giai đoạn phát triển (thay đổi hình thái, chín sinh dục).

Ba kiểu vòng đời ở cây

KiểuVí dụĐặc điểm
Một nămlúa, ngô, đậunảy mầm ⇒ ra hoa ⇒ kết hạt ⇒ chết trong một mùa
Hai nămcà rốt, củ cảinăm đầu sinh trưởng thân lá và củ; năm sau mới ra hoa, kết hạt
Nhiều nămxoài, nhãn, cây gỗra hoa kết quả nhiều năm liền, tuổi thọ dài

3 📈 Đường cong sinh trưởng và tốc độ

Cần nhớ

  • ✦Tốc độ sinh trưởng = (kích thước sau − kích thước trước) / thời gian giữa hai mốc, vd cm/tuần, kg/ngày.
  • ✦Đường cong chữ S gồm ba pha: chậm (cây mới nảy mầm, còn ít lá để quang hợp) ⇒ nhanh (nhiều lá, nhiều tế bào phân chia) ⇒ chậm lại và dừng (gần tới giới hạn di truyền, chất dinh dưỡng và chỗ sống hạn chế).
  • ✦Nhanh nhất ở giữa đường cong (dốc nhất); cuối cùng đồ thị gần nằm ngang nên tốc độ gần 0, nhưng kích thước vẫn là cao nhất.

Dạng bài

Đọc bảng sinh trưởng, tìm tốc độ và các pha

  1. 1 Xác định dữ kiện: các mốc thời gian và kích thước tương ứng (cùng đơn vị).
  2. 2 Tính tăng thêm giữa hai mốc liên tiếp rồi chia cho khoảng thời gian: ra tốc độ từng đoạn.
  3. 3 Đoạn có tốc độ lớn nhất = pha nhanh; hai đầu tốc độ nhỏ = pha chậm.
  4. 4 Kiểm tra: tổng các lần tăng = kích thước cuối − kích thước đầu ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy kích thước cuối làm tốc độ (190 cm/tuần), hoặc cho rằng cây tăng đều mỗi tuần; hoặc nhầm pha cuối chậm với “cây ngừng lớn từ đầu”.

📏
Làm mẫu

Chiều cao một cây ngô theo tuần (số liệu minh hoạ): Tính tốc độ sinh trưởng ở từng tuần, xác định tuần sinh trưởng nhanh nhất và cây cao gấp bao nhiêu lần so với tuần 1.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🌦️ Các nhân tố ảnh hưởng và vận dụng

Cần nhớ

  • ✦Bên trong: di truyền (quy định mức tối đa mà loài/giống đạt được, tốc độ và thứ tự các giai đoạn) và hormone (điều hoà sinh trưởng, phát triển; sẽ học kĩ ở các bài sau).
  • ✦Bên ngoài: nhiệt độ, ánh sáng, nước, dinh dưỡng, oxygen. Mỗi loài có khoảng nhiệt độ thích hợp; cây thiếu sáng thì vươn dài, vàng nhợt.
  • ✦Di truyền đặt trần, môi trường quyết định có chạm trần hay không. Giống có tiềm năng 8 tấn/ha mà thiếu nước, thiếu phân thì chỉ được dưới mức đó; chăm bón cách mấy cũng không vượt quá tiềm năng của giống.
  • ✦Vận dụng: chọn giống tốt rồi mới chăm sóc; cho vật nuôi ăn đủ và đúng giai đoạn; với bản thân, ăn đủ chất, ngủ đủ (hormone sinh trưởng tiết nhiều hơn khi ngủ sâu) và vận động đều đặn ở tuổi dậy thì, vì đây là giai đoạn sinh trưởng mạnh.

Dạng bài

Tách ảnh hưởng của giống và môi trường

  1. 1 Xác định dữ kiện: tiềm năng của giống (mức tối đa) và kết quả thực tế ở từng điều kiện.
  2. 2 Phần trăm đạt tiềm năng = kết quả / tiềm năng × 100 %.
  3. 3 Cùng giống mà kết quả khác nhau ⇒ do môi trường; không bao giờ vượt tiềm năng ⇒ giống đặt giới hạn.
  4. 4 Kiểm tra: phần trăm ≤ 100 % ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng bón phân thật nhiều thì ruộng A vượt 8 tấn/ha: giống đặt giới hạn. Hoặc nghĩ B thấp vì giống kém trong khi hai ruộng cùng giống.

🌾
Làm mẫu

Một giống lúa có tiềm năng 8 tấn/ha. Ruộng A tưới đủ nước, bón phân hợp lí đạt 6 tấn/ha. Ruộng B thiếu nước đạt 3 tấn/ha (số liệu minh hoạ). Tính phần trăm đạt tiềm năng ở ruộng A và giải thích sự khác nhau giữa A và B.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🌏 Sinh học quanh ta

  • ✦🌾 Giống lúa ngắn ngày ở đồng bằng sông Cửu Long cho phép làm nhiều vụ một năm: vòng đời ngắn lại, nhưng giống vẫn cần đủ nước và phân mới đạt năng suất.
  • ✦🥕 Cà rốt là cây hai năm: người ta thu củ ở năm đầu; muốn lấy hạt giống phải để cây sang năm thứ hai ra hoa.
  • ✦🐷 Chăn nuôi: chọn giống, cho ăn đủ chất theo từng giai đoạn; lợn con và lợn thịt cần khẩu phần khác nhau.
  • ✦🧒 Tuổi dậy thì là giai đoạn sinh trưởng mạnh: ăn đủ đạm, calcium, ngủ đủ giấc, vận động đều. Lo lắng về chiều cao hay phát triển cơ thể hãy hỏi bác sĩ, không tự dùng thuốc “tăng chiều cao”.

6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Gặp một hiện tượng, hỏi “có gì mới xuất hiện không”: có (ra hoa, trổ bông, nảy mầm, biến thái) ⇒ phát triển; không (cao thêm, nặng thêm, to ra) ⇒ sinh trưởng.
  • ✦Bảng số theo thời gian: tính hiệu hai mốc liên tiếp rồi chia thời gian; đoạn lớn nhất là pha nhanh.
  • ✦Thấy “giống” và “môi trường” trong cùng đề: giống đặt trần, môi trường quyết định chạm trần hay không.
  • ✦Phương án có chữ “chỉ”, “luôn”, “không bao giờ” về sinh trưởng và phát triển thường sai (hai quá trình xen kẽ).

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Coi sinh trưởng và phát triển là một: sinh trưởng đổi lượng, phát triển đổi chất.
  • ✦Nghĩ sinh trưởng xong hẳn rồi mới phát triển: thực ra xen kẽ (cây phải lớn đủ mới ra hoa, rồi lớn tiếp).
  • ✦Xếp hạt nảy mầm hoặc nòng nọc thành ếch vào sinh trưởng: có cơ quan mới nên là phát triển.
  • ✦Nghĩ bón phân thật nhiều thì năng suất tăng mãi: giới hạn do giống (di truyền) quy định.
  • ✦Lấy kích thước làm tốc độ: tốc độ = tăng thêm / thời gian (cm/tuần), không phải số đo cuối.
  • ✦Nghĩ có thể “bù” dinh dưỡng thiếu hụt ở tuổi dậy thì về sau: giai đoạn sinh trưởng mạnh không lặp lại lần thứ hai.

🧮 Kiểm tra số / logic

  • ✦Tổng các lần tăng giữa các mốc = kích thước cuối − kích thước đầu (8 + 22 + 45 + 50 + 35 + 15 + 5 = 180 = 190 − 10).
  • ✦Phần trăm đạt tiềm năng luôn ≤ 100 %: ra hơn 100 % là chia ngược.
  • ✦Đường cong chữ S: tốc độ lớn nhất ở giữa, kích thước lớn nhất ở cuối; hai điều này không mâu thuẫn.
  • ✦Kiểm tra bằng phản ví dụ: nếu “chăm bón đủ thì vượt được giống” thì mọi giống đều cho năng suất như nhau ⇒ vô lí.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🌱

Sinh trưởng và phát triển

  1. 1
    Nhận biết

    Sinh trưởng của sinh vật là

  2. 2
    Nhận biết

    Phát triển của sinh vật bao gồm

  3. 3
    Thông hiểu

    Hiện tượng nào sau đây là phát triển?

  4. 4
    Thông hiểu

    Hạt ngô nảy mầm thành cây con (có rễ, thân, lá lần đầu xuất hiện) là

  5. 5
    Thông hiểu

    Phân hoá tế bào là quá trình

  6. 6
    Vận dụng

    Một bạn nói: “Cây phải sinh trưởng xong hoàn toàn rồi mới bắt đầu phát triển.” Nhận xét đúng là

🔄

Vòng đời và tuổi thọ

  1. 1
    Nhận biết

    Vòng đời của sinh vật là

  2. 2
    Thông hiểu

    Cà rốt năm đầu tích luỹ chất ở củ, sang năm thứ hai mới ra hoa, kết hạt rồi chết. Đây là cây có vòng đời

  3. 3
    Thông hiểu

    Phát biểu nào về tuổi thọ là đúng?

  4. 4
    Vận dụng

    Sâu bướm ăn lá, khối lượng tăng nhiều lần; sau đó hoá nhộng rồi thành bướm có cánh. Nhận định đúng là

📈

Đường cong sinh trưởng và tốc độ

  1. 1
    Thông hiểu Chiều cao cây ngô theo tuần (số liệu minh hoạ): Tốc độ sinh trưởng lớn nhất là bao nhiêu cm/tuần? Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Cây ngô trong bảng trên ở tuần 8 (190 cm) cao gấp bao nhiêu lần so với tuần 1 (10 cm)? Đáp số:
  3. 3
    Thông hiểu

    Theo bảng chiều cao ngô, cây sinh trưởng nhanh nhất trong khoảng

  4. 4
    Vận dụng Một con lợn tăng từ 40 kg lên 80 kg trong 80 ngày (số liệu minh hoạ). Tốc độ sinh trưởng trung bình là bao nhiêu kg/ngày? (số thập phân) Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng

    Vì sao ở giai đoạn cuối, đường cong sinh trưởng thường chậm lại rồi gần nằm ngang?

  6. 6
    Vận dụng Cũng với bảng chiều cao ngô: từ cuối tuần 1 (10 cm) đến cuối tuần 6 (170 cm) cây cao thêm trung bình bao nhiêu cm mỗi tuần? Đáp số:
🌦️

Nhân tố ảnh hưởng và vận dụng

  1. 1
    Nhận biết

    Nhân tố nào sau đây là nhân tố bên trong ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển?

  2. 2
    Thông hiểu

    Mối quan hệ giữa di truyền và môi trường trong sinh trưởng là

  3. 3
    Thông hiểu

    Hai chậu cây cùng giống: chậu A đặt chỗ sáng, chậu B che tối kín. Sau một tuần cây B vươn dài, vàng nhợt, cây A lùn hơn và xanh. Kết luận hợp lí là

  4. 4
    Vận dụng Một giống lúa có tiềm năng 8 tấn/ha. Ruộng tưới đủ nước, bón phân hợp lí đạt 6 tấn/ha (số liệu minh hoạ). Ruộng đạt bao nhiêu % tiềm năng của giống? Đáp số:
  5. 5
    Thông hiểu

    Ý nào sau đây vận dụng đúng kiến thức về sinh trưởng và phát triển?

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Sinh học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Phát biểu nào đúng về mối quan hệ giữa sinh trưởng và phát triển?

  2. 2
    Vận dụng

    Hạt lúa nảy mầm, mọc thành cây con 15 cm, sau đó cây cao thêm tới 100 cm rồi trổ bông. Có bao nhiêu hiện tượng sau là phát triển: (1) hạt nảy mầm; (2) cao từ 15 lên 100 cm; (3) trổ bông?

  3. 3
    Thông hiểu

    Với cùng một giống, năng suất khác nhau giữa các ruộng chủ yếu do

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Vận dụng

    Chiều cao một cây ngô theo tuần (số liệu minh hoạ):

    a)Cây sinh trưởng nhanh nhất trong khoảng từ tuần 4 đến tuần 5.

    b)Cây tăng chiều cao đều đặn 10 cm mỗi tuần.

    c)Đồ thị chiều cao theo thời gian có dạng chữ S: chậm, nhanh, rồi chậm lại.

    d)Từ tuần 7 đến tuần 8 cây cao thêm 15 cm.

  2. 2
    Vận dụng

    Hai ruộng lúa cùng một giống có tiềm năng 8 tấn/ha. Ruộng A tưới đủ nước, bón phân hợp lí đạt 7,2 tấn/ha. Ruộng B thiếu nước đạt 3,0 tấn/ha (số liệu minh hoạ).

    a)Sự khác nhau về năng suất giữa A và B chủ yếu do môi trường.

    b)Ruộng A chưa vượt giới hạn di truyền của giống.

    c)Nếu bón thêm thật nhiều phân thì ruộng A chắc chắn đạt 10 tấn/ha.

    d)Ruộng B thấp vì giống ở B kém hơn giống ở A.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Cho các hiện tượng: (1) lúa trổ bông; (2) lợn tăng từ 40 lên 80 kg; (3) hạt nảy mầm; (4) nòng nọc rụng đuôi thành ếch; (5) thân cây to ra; (6) cây cao thêm 20 cm. Có bao nhiêu hiện tượng là phát triển? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Cây ngô tuần 5 cao 135 cm, tuần 6 cao 170 cm (số liệu minh hoạ). Tuần 6 cây cao hơn tuần 5 bao nhiêu phần trăm? (làm tròn đến số nguyên) Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Một giống ngô có tiềm năng 9 tấn/ha. Ruộng đạt 6,3 tấn/ha (số liệu minh hoạ). Ruộng đạt bao nhiêu % tiềm năng? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi phân biệt sinh trưởng với phát triển qua ví dụ (cao thêm, trổ bông, nảy mầm, biến thái), nhân tố bên trong – bên ngoài và mối quan hệ giống – môi trường.
  • •Phần II hay có một bảng số liệu chiều cao hoặc khối lượng theo thời gian rồi bốn ý (tốc độ lớn nhất, đường cong chữ S, so sánh hai điều kiện); ý dễ mất điểm là coi sinh trưởng tăng đều hoặc cho rằng chăm bón vượt được giới hạn giống.
  • •Phần III có thể hỏi tốc độ sinh trưởng, phần trăm đạt tiềm năng hoặc số hiện tượng là phát triển. Bài này mở chương 3 và nối với Sinh học 10 (phân bào, biệt hoá tế bào) và Sinh học 12 (di truyền: gene đặt giới hạn, môi trường tác động lên kiểu hình).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Sinh trưởng và phát triển ở thực vật