Sinh học lớp 11
Bài 9 · Cơ bản

Hô hấp ở động vật

Giải thích bề mặt trao đổi khí cần rộng, mỏng, ẩm, nhiều mao mạch; nêu các hình thức trao đổi khí ở động vật (da, ống khí, mang, phổi); giải thích mang cá lấy được nhiều O₂ nhờ dòng ngược chiều và vì sao phổi chim hiệu quả; nêu cơ chế thở ở người và cách bảo vệ hệ hô hấp.

Ứng với SGK Sinh học 11 (bộ thống nhất): Bài 9

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Hô hấp ở động vật là trao đổi khí: lấy O₂, thải CO₂, qua bề mặt trao đổi khí bằng khuếch tán (từ nơi nồng độ cao sang thấp). Bề mặt tốt phải rộng, mỏng, ẩm, nhiều mao mạch; tốc độ khuếch tán tỉ lệ với diện tích × chênh lệch nồng độ ÷ độ dày.
  • 2Bốn hình thức: qua bề mặt cơ thể (giun đất, da luôn ẩm) · hệ thống ống khí (côn trùng, khí dẫn thẳng tới tế bào) · mang (cá, tôm, trai) · phổi (lưỡng cư, bò sát, chim, thú).
  • 3Mang cá: dòng nước và dòng máu chảy ngược chiều nên mọi điểm trên phiến mang đều có chênh lệch O₂ ⇒ lấy được ≈ 80 % O₂ hoà tan; nếu cùng chiều, hai bên mau cân bằng ⇒ chỉ ≈ 50 %. Cá lên cạn chết vì mang xẹp, dính bết, diện tích trao đổi gần về 0 (không phải vì thiếu O₂).
  • 4Chim: phổi + hệ túi khí ⇒ khí đi một chiều qua phổi cả khi hít vào lẫn thở ra, không có khí cặn. Người: phế nang (hàng trăm triệu, ≈ 70 m²) thành mỏng bao mao mạch; hít vào chủ động (cơ hoành hạ, cơ liên sườn nâng), thở ra bình thường là thụ động.
  • 5Bẫy: dòng ở mang ngược chiều (không phải cùng chiều); cá chết trên cạn vì mang xẹp chứ không phải vì không khí không có O₂; khoảng chết (≈ 150 mL) nên khí tới phế nang luôn ít hơn khí lưu thông.

👀 Nhìn là hiểu

Xem bốn cảnh tự chạy (bề mặt nhỏ – dày so với rộng – mỏng, mang cùng chiều dừng ở 50 %, mang ngược chiều đạt 80 %, khí đi một chiều ở chim). Rồi bấm "Tự chơi": kéo thẻ da ẩm, hệ ống khí, mang, phổi, phổi + túi khí vào đúng con vật (giun đất, châu chấu, cá chép, chim bồ câu, người); thả sai thì hàng rung và hiện lí do.

Nhỏ và dàydiện tích 1 · dày 2ngoài: O₂ nhiềumáu: O₂ ítRộng và mỏngdiện tích 4 · dày 1ngoài: O₂ nhiềumáu: O₂ ít

O₂ qua bề mặt bằng khuếch tán: từ nơi nhiều sang nơi ít.

1 🫧 Bề mặt trao đổi khí

Cần nhớ

  • ✦Trao đổi khí: tế bào cần O₂ cho hô hấp tế bào (bài 6) và thải CO₂. O₂ từ môi trường vào máu rồi tới tế bào; CO₂ đi ngược lại. Hai chiều đều bằng khuếch tán qua bề mặt trao đổi khí, không tốn năng lượng.
  • ✦Bốn đặc điểm của bề mặt trao đổi khí: diện tích rộng (nhiều chỗ cho khí qua) · mỏng (quãng đường ngắn) · ẩm ướt (O₂ phải hoà tan mới khuếch tán qua) · nhiều mao mạch (máu mang O₂ đi, giữ chênh lệch nồng độ).
  • ✦Tốc độ khuếch tán ∝ diện tích × chênh lệch nồng độ ÷ độ dày: tăng diện tích, giảm độ dày, giữ chênh lệch lớn đều làm khí qua nhanh hơn.
  • ✦Động vật nhỏ có diện tích ÷ thể tích lớn nên trao đổi khí qua da được; thân càng lớn, tỉ lệ này càng nhỏ ⇒ phải có cơ quan hô hấp chuyên biệt (mang, phổi) gấp nếp để tăng diện tích.

Dạng bài

Tính tỉ lệ diện tích ÷ thể tích

  1. 1 Xác định dữ kiện: hình dạng và kích thước (coi cơ thể như khối lập phương cạnh a).
  2. 2 Diện tích S = 6a², thể tích V = a³.
  3. 3 Tỉ lệ S/V = 6/a; so sánh hai kích thước.
  4. 4 Kiểm tra: a tăng gấp k lần thì S/V giảm k lần ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Nghĩ thể tích và diện tích tăng cùng tỉ lệ; thực ra thể tích tăng theo a³ còn diện tích chỉ tăng theo a².

🧊
Làm mẫu

Coi một con vật nhỏ là khối lập phương cạnh 1 cm và một con vật lớn hơn cạnh 4 cm (mô hình minh hoạ). So sánh S/V và giải thích vì sao con lớn không thể chỉ thở qua da.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 🐛 Các hình thức trao đổi khí

Bốn hình thức

Hình thứcỞ nhóm nàoĐặc điểm đáng nhớ
Qua bề mặt cơ thểgiun đất, giun dẹp; lưỡng cư (cùng phổi)da mỏng, luôn ẩm, có mạng mao mạch; khô là ngạt
Hệ thống ống khícôn trùng (châu chấu, ong, bướm)khí vào lỗ thở → ống khí lớn → ống khí nhỏ → tới từng tế bào; máu không chở O₂
Mangcá, tôm, cua, trai, ốcphiến mang mỏng nhiều mao mạch; dòng nước và máu ngược chiều
Phổilưỡng cư, bò sát, chim, thúphế nang rộng, mỏng, nhiều mao mạch; chim có thêm túi khí

Cần nhớ

  • ✦Giun đất sống nơi ẩm vì O₂ chỉ khuếch tán qua lớp da ẩm; trời nắng gắt hoặc da khô thì giun không trao đổi khí được.
  • ✦Côn trùng: không khí vào lỗ thở hai bên thân rồi theo ống khí phân nhánh tới tận tế bào ⇒ cơ thể nhỏ vẫn đủ O₂, máu không cần chở O₂.
  • ✦Lưỡng cư (ếch): trao đổi khí qua da ẩm (bổ sung) và phổi (còn đơn giản, ít phế nang).
  • ✦Bò sát, chim, thú đều thở bằng phổi; da khô, có vảy hoặc lông nên không còn trao đổi khí qua da.

3 🐟 Mang cá: dòng chảy ngược chiều

Cần nhớ

  • ✦Cá há miệng lấy nước, đóng miệng, nước qua phiến mang rồi ra theo khe nắp mang. Phiến mang rất mỏng, nhiều, giàu mao mạch.
  • ✦Trong phiến mang, nước chảy một chiều, máu chảy chiều ngược lại. Nhờ vậy ở mọi điểm nước vẫn nhiều O₂ hơn máu ở đúng điểm đó ⇒ O₂ khuếch tán vào máu suốt chiều dài, lấy được khoảng 80 % O₂ hoà tan.
  • ✦Nếu cùng chiều, càng đi dọc phiến nước càng nghèo O₂ còn máu càng giàu, hai bên mau bằng nhau ⇒ trao đổi dừng, chỉ khoảng 50 % (hai dòng cùng dung lượng).
  • ✦Cá lên cạn chết vì các phiến mang khô, xẹp và dính bết vào nhau, diện tích trao đổi giảm gần về 0; không khí vẫn nhiều O₂ hơn nước.

Dạng bài

So sánh hiệu suất mang cùng chiều và ngược chiều

  1. 1 Xác định dữ kiện: nồng độ O₂ nước vào (100 đơn vị), máu vào (0), hai dòng cùng dung lượng.
  2. 2 Cùng chiều: hai bên tiến tới cân bằng ⇒ nước ra = máu ra = trung bình = 50.
  3. 3 Ngược chiều: giữ chênh lệch không đổi; mô hình cho nước ra 20, máu ra 80 (kL = 4).
  4. 4 Hiệu suất = O₂ máu ra ÷ O₂ nước vào × 100 %. Kiểm tra: ngược chiều > cùng chiều; hiệu suất không vượt 100 % ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng dòng cùng chiều hiệu quả hơn vì "cùng hướng với nhau"; hoặc cho rằng cá lên cạn chết vì không khí không có O₂.

🔬
Làm mẫu

Một mô hình phiến mang cho nước vào chứa 100 đơn vị O₂, máu vào 0 (số liệu minh hoạ). Kiểu cùng chiều: hai dòng cân bằng ở cuối. Kiểu ngược chiều: nước ra chỉ còn 20. Tính hiệu suất lấy O₂ của mỗi kiểu.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🕊️ Phổi: từ thú đến chim

Phổi thú và phổi chim

Thú (và người)Chim
Cấu tạophổi có rất nhiều phế nangphổi nhỏ ít giãn nở + hệ túi khí (sau và trước) len giữa các nội quan
Dòng khí trong phổivào ra cùng một đường (hai chiều)một chiều (túi khí sau → phổi → túi khí trước)
Khí cặncó, pha loãng khí mớigần như không
Trao đổi khíchủ yếu khi hít vàocả khi hít vào lẫn thở ra

Cần nhớ

  • ✦Chim bay tiêu hao rất nhiều năng lượng và có khi bay cao nơi O₂ loãng ⇒ cần hệ hô hấp hiệu quả nhất trong các động vật có xương sống.
  • ✦Hai nhịp thở để một mẻ khí đi hết: hít vào 1 (khí vào túi sau) → thở ra 1 (túi sau → phổi) → hít vào 2 (phổi → túi trước) → thở ra 2 (túi trước → ra ngoài). Túi khí không trao đổi khí, chỉ như hai "bơm" đẩy khí qua phổi.
  • ✦Khí cặn ở thú: sau thở ra bình thường vẫn còn khí trong phổi, pha loãng khí mới nên O₂ ở phế nang thấp hơn không khí.
  • ✦Sơ đồ trên sim là giản lược (hình và tỉ lệ minh hoạ).

5 🫁 Hô hấp ở người

Cần nhớ

  • ✦Đường dẫn khí: mũi (lọc, sưởi ấm, làm ẩm) → họng → thanh quản → khí quản → phế quản → phế nang. Phế nang là túi nhỏ cuối cùng, hàng trăm triệu túi, tổng diện tích khoảng 70 m², thành chỉ một lớp tế bào bao quanh mao mạch.
  • ✦Hít vào (chủ động): cơ hoành co hạ xuống, cơ liên sườn ngoài nâng xương sườn ⇒ thể tích lồng ngực tăng, áp suất trong phổi giảm, không khí tràn vào.
  • ✦Thở ra bình thường (thụ động): các cơ dãn, lồng ngực và phổi đàn hồi trở lại ⇒ thể tích giảm, áp suất tăng, khí ra. Chỉ khi thở gắng sức mới cần cơ co.
  • ✦Khí lưu thông (một lần thở bình thường) khoảng 500 mL, trong đó khoảng 150 mL ở đường dẫn khí (khoảng chết) không trao đổi khí; thông khí phút = nhịp thở × khí lưu thông.

Dạng bài

Tính lượng khí vào phế nang

  1. 1 Xác định dữ kiện: nhịp thở (lần/phút), khí lưu thông (mL), khoảng chết (mL).
  2. 2 Thông khí phút = nhịp × khí lưu thông.
  3. 3 Khí tới phế nang mỗi lần = khí lưu thông − khoảng chết; mỗi phút = nhịp × (khí lưu thông − khoảng chết).
  4. 4 Kiểm tra: lượng khí tới phế nang luôn nhỏ hơn thông khí phút ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy nhịp × khí lưu thông (8000 mL) làm lượng khí trao đổi, quên trừ khoảng chết 150 mL.

🫁
Làm mẫu

Một người thở 16 lần/phút, mỗi lần khí lưu thông 500 mL, khoảng chết 150 mL (số liệu minh hoạ). So sánh thông khí phút và lượng khí tới phế nang mỗi phút; nếu thở 32 lần/phút nhưng mỗi lần chỉ 250 mL thì sao?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Bảo vệ hệ hô hấp

  • ✦Không hút thuốc lá: khói thuốc phá lông rung, phá phế nang, tăng nguy cơ viêm phế quản mạn và ung thư phổi; cả thuốc lá điện tử cũng không an toàn.
  • ✦Đeo khẩu trang nơi bụi bặm, ô nhiễm; giữ nhà cửa thoáng; tiêm vaccine phòng cúm, lao theo lịch; tập thở sâu, vận động thường xuyên.
  • ✦Ho kéo dài, khó thở, đau ngực: đi khám, không tự chẩn đoán.

6 🌏 Sinh học quanh ta

  • ✦🐟 Cá ngoi lên mặt nước, há miệng khi ao thiếu O₂ (trời oi, nhiều cá); nuôi tôm cá thường dùng quạt nước, sục khí để tăng O₂ hoà tan.
  • ✦🪱 Giun đất chui lên mặt đất sau cơn mưa: đất ngập nước thiếu O₂; ngược lại giun nằm trên nền xi măng nắng thì da khô và chết vì không thở được.
  • ✦🏔️ Lên vùng cao (Fansipan, Sa Pa) thấy hụt hơi, thở nhanh: không khí loãng hơn nên mỗi lần thở lấy được ít O₂ hơn.
  • ✦😷 Khẩu trang, không hút thuốc bảo vệ phế nang — nơi cần mỏng, ẩm và sạch mới trao đổi khí tốt; thở chậm, sâu giúp nhiều khí tới phế nang hơn thở nhanh, nông.

7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Bề mặt trao đổi khí = rộng, mỏng, ẩm, nhiều mao mạch; thấy "dày", "khô", "ít mạch" ⇒ loại.
  • ✦Cặp động vật – cơ quan: giun đất – da ẩm; côn trùng – ống khí; cá, tôm – mang; bò sát, chim, thú, người – phổi; ếch – da ẩm và phổi.
  • ✦Mang cá ⇒ ngược chiều ⇒ ≈ 80 %; cùng chiều ⇒ 50 %. Chim ⇒ túi khí ⇒ khí đi một chiều, cần 2 nhịp thở.
  • ✦Tính khí tới phế nang: nhớ trừ khoảng chết (150 mL) trước khi nhân với nhịp thở.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Cho rằng dòng nước và dòng máu ở mang cùng chiều (đúng là ngược chiều).
  • ✦Cho cá lên cạn chết vì không khí không có O₂ (O₂ trong không khí nhiều hơn trong nước; cá chết vì mang xẹp, dính bết).
  • ✦Cho côn trùng dùng máu chở O₂ như người: O₂ theo ống khí tới thẳng tế bào.
  • ✦Cho thở ra bình thường là chủ động, cần cơ co mạnh: thở ra bình thường thụ động.
  • ✦Cho da người trao đổi khí đáng kể: da người dày, khô, S/V nhỏ ⇒ gần như không đáng kể.
  • ✦Tính khí tới phế nang bằng nhịp × 500 mL mà quên khoảng chết 150 mL (16 lần ⇒ 5600 mL chứ không phải 8000 mL).

🧮 Kiểm tra số liệu / logic

  • ✦Hiệu suất lấy O₂ ≤ 100 %; ngược chiều (80 %) > cùng chiều (50 %).
  • ✦Khí tới phế nang (5600 mL) < thông khí phút (8000 mL); thở nhanh nông có thể kém hơn thở chậm sâu dù cùng thông khí.
  • ✦Tỉ lệ S/V giảm khi thân to ra: cạnh gấp k lần ⇒ S/V giảm k lần.
  • ✦Kiểm tra bằng phản ví dụ: nếu cá chết trên cạn vì thiếu O₂ thì chim, người (sống trong không khí) cũng phải chết — vô lý ⇒ nguyên nhân là mang xẹp.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🫧

Bề mặt trao đổi khí

  1. 1
    Nhận biết

    O₂ đi qua bề mặt trao đổi khí chủ yếu bằng cách nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Vì sao động vật có thân lớn như người không thể trao đổi khí chỉ qua da?

  3. 3
    Thông hiểu

    Giun đất phải sống ở nơi ẩm vì

  4. 4
    Vận dụng Tốc độ khuếch tán tỉ lệ với diện tích ÷ độ dày (cùng chênh lệch nồng độ). Bề mặt A: diện tích 1, dày 2; bề mặt B: diện tích 4, dày 1 (đơn vị tuỳ ý). Tốc độ khuếch tán ở B gấp mấy lần ở A? Đáp số:
🐛

Các hình thức trao đổi khí

  1. 1
    Nhận biết

    Côn trùng trao đổi khí bằng

  2. 2
    Thông hiểu

    Máu côn trùng không cần chở O₂ vì

  3. 3
    Thông hiểu

    Cặp động vật – cơ quan trao đổi khí nào sau đây đúng?

  4. 4
    Thông hiểu

    Ở ếch trưởng thành, trao đổi khí diễn ra qua

🐟

Mang cá

  1. 1
    Nhận biết

    Trong phiến mang của cá, dòng nước và dòng máu chảy

  2. 2
    Thông hiểu

    Cá bị bắt lên cạn chết nhanh vì

  3. 3
    Thông hiểu

    Giả sử nước và máu chảy cùng chiều qua phiến mang (hai dòng cùng dung lượng): nước vào chứa 100 đơn vị O₂, máu vào 0. Khi hai bên cân bằng, O₂ trong máu khoảng bao nhiêu đơn vị?

  4. 4
    Thông hiểu Mang ngược chiều lí tưởng: nước vào chứa 100 đơn vị O₂, ra khỏi mang còn 20; máu vào 0. Hiệu suất lấy O₂ của mang bằng bao nhiêu phần trăm? Đáp số:
  5. 5
    Vận dụng

    Nồng độ O₂ (% so với nước vào) ở ba vị trí dọc phiến mang với hai kiểu dòng (số liệu minh hoạ): Nhận xét nào đúng?

🕊️

Phổi thú và phổi chim

  1. 1
    Nhận biết

    Phổi là cơ quan trao đổi khí của nhóm động vật nào?

  2. 2
    Thông hiểu

    Hệ hô hấp của chim hiệu quả nhất vì

  3. 3
    Thông hiểu

    Ở thú, sau thở ra bình thường vẫn còn khí cặn trong phổi. Hệ quả bất lợi của khí cặn là

  4. 4
    Vận dụng Ở chim, mẻ khí hít vào đi theo thứ tự: khí quản → túi khí sau (hít vào) → phổi (thở ra) → túi khí trước (hít vào) → ra ngoài (thở ra). Cần mấy nhịp thở (mỗi nhịp gồm một lần hít vào và một lần thở ra) để mẻ khí đó đi hết qua phổi và ra ngoài? Đáp số:
🫁

Hô hấp ở người

  1. 1
    Nhận biết

    Khi hít vào bình thường

  2. 2
    Thông hiểu

    Thở ra bình thường ở người là quá trình

  3. 3
    Thông hiểu Một người thở 16 lần/phút, mỗi lần khí lưu thông 500 mL. Thông khí mỗi phút là bao nhiêu lít? Đáp số:
  4. 4
    Vận dụng

    Người thở 16 lần/phút, mỗi lần 500 mL, khoảng chết 150 mL (số liệu minh hoạ). Lượng khí tới phế nang mỗi phút là

  5. 5
    Vận dụng

    Thành phần khí hít vào và thở ra: Coi thể tích khí hít vào bằng thể tích thở ra. Mỗi 100 mL khí hít vào, cơ thể giữ lại bao nhiêu mL O₂?

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Sinh học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Phát biểu nào sau đây đúng về trao đổi khí ở động vật?

  2. 2
    Vận dụng

    Một nhóm học sinh dựng hai mô hình mang cùng chiều dài và cùng lưu lượng: mô hình (1) nước và máu chảy cùng chiều, mô hình (2) chảy ngược chiều. Nước vào cùng nồng độ O₂, máu vào không có O₂. Kết quả hợp lí nhất về O₂ trong máu đi ra là

  3. 3
    Vận dụng

    Người ta đo O₂ trong phổi chim và thấy luôn có khí giàu O₂ chảy qua theo một chiều, cả lúc hít vào lẫn lúc thở ra. Hiện tượng này giải thích bởi

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Vận dụng

    Một mô hình phiến mang cho nước vào chứa 100 đơn vị O₂, máu vào 0 (số liệu minh hoạ). Với dòng ngược chiều, nước đi ra còn 20 đơn vị O₂ và máu đi ra có 80 đơn vị.

    a)Hiệu suất lấy O₂ của mang là 80 %.

    b)Ở mọi điểm dọc phiến mang, nước vẫn chứa nhiều O₂ hơn máu ở đúng điểm đó.

    c)Nếu đổi thành dòng cùng chiều, máu đi ra vẫn đạt 80 đơn vị.

    d)Cá lên cạn chết vì không khí không chứa O₂.

  2. 2
    Vận dụng

    So sánh phổi và da người (số liệu minh hoạ): Mỗi lần thở bình thường vào 500 mL khí, trong đó khoảng 150 mL nằm ở đường dẫn khí không trao đổi.

    a)Diện tích trao đổi khí của phổi lớn hơn 40 lần diện tích da.

    b)Thành phế nang rất mỏng và bao quanh bởi mao mạch nên O₂ khuếch tán nhanh.

    c)Thở ra bình thường cần cơ hoành co mạnh.

    d)Toàn bộ 500 mL khí mỗi lần thở đều tới phế nang.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) giun đất trao đổi khí qua da ẩm; (2) châu chấu dùng mang; (3) dòng nước và dòng máu ở mang cá ngược chiều; (4) ở chim khí đi một chiều qua phổi; (5) thở ra bình thường là chủ động; (6) phế nang rộng, mỏng, nhiều mao mạch. Có bao nhiêu phát biểu đúng? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Một người thở 12 lần/phút, mỗi lần khí lưu thông 450 mL, khoảng chết 150 mL (số liệu minh hoạ). Lượng khí tới phế nang mỗi phút là bao nhiêu lít? (số thập phân, làm tròn một chữ số) Đáp số:
  3. 3
    Thông hiểu Diện tích phế nang khoảng 70 m², diện tích da khoảng 1,7 m². Phổi lớn gấp khoảng bao nhiêu lần da? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi đặc điểm bề mặt trao đổi khí, cặp động vật – cơ quan hô hấp, dòng ngược chiều ở mang (≈ 80 %), vì sao cá lên cạn chết, ưu thế phổi chim, cơ chế hít vào – thở ra.
  • •Phần II hay có mô hình mang hoặc bảng số liệu (O₂ hít vào – thở ra, diện tích phổi – da) rồi bốn ý nhận xét; ý dễ mất điểm là cho cùng chiều hiệu quả hơn, hoặc quên khoảng chết.
  • •Phần III có thể hỏi thông khí phút, khí tới phế nang, hiệu suất lấy O₂, tỉ lệ diện tích hoặc đếm phát biểu đúng. Bài nối với Sinh 10 (khuếch tán qua màng, hô hấp tế bào tạo ATP) và Sinh 11 bài 6 (hô hấp ở thực vật).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Tuần hoàn ở động vật