Dinh dưỡng và tiêu hoá ở động vật
Nêu các giai đoạn của quá trình dinh dưỡng, phân biệt ba hình thức tiêu hoá (nội bào, túi, ống), giải thích vai trò từng đoạn ống tiêu hoá ở người và vì sao ruột non hấp thụ chính, so sánh tiêu hoá ở thú ăn thịt với thú ăn thực vật, và áp dụng vào ăn uống hợp lí.
Ứng với SGK Sinh học 11 (bộ thống nhất): Bài 8
⚡ Nhớ nhanh
- 1Dinh dưỡng gồm lấy thức ăn → tiêu hoá → hấp thụ → đồng hoá → thải bã. Tiêu hoá biến chất hữu cơ phức tạp thành chất đơn giản tế bào hấp thụ được: tinh bột → glucose, protein → amino acid, lipid → acid béo + glycerol. Có hai kiểu: cơ học (nhai, nghiền, co bóp: tăng diện tích) và hoá học (enzyme cắt phân tử).
- 2Ba hình thức, theo mức tiến hoá: nội bào (trùng biến hình: nuốt mồi vào tế bào) → túi tiêu hoá (thuỷ tức: một lỗ vừa nhận thức ăn vừa thải bã) → ống tiêu hoá (hai đầu riêng, thức ăn đi một chiều, mỗi đoạn một việc, vừa ăn vừa tiêu hoá).
- 3Ở người: miệng (amylase) → thực quản → dạ dày (HCl, pepsin, pH ≈ 2) → ruột non (mật, enzyme tuỵ, pH ≈ 8) → ruột già (nước, tạo phân). Ruột non dài 5 – 6 m, có nếp gấp, lông ruột, vi lông ruột ⇒ diện tích ≈ 400 m², gấp ≈ 1000 lần ống trơn 0,4 m² ⇒ hấp thụ phần lớn chất dinh dưỡng.
- 4Thú ăn thịt: thịt dễ tiêu ⇒ ruột ngắn (≈ 5 × thân, số liệu minh hoạ). Thú ăn thực vật: cellulose khó tiêu ⇒ ruột dài (≈ 20 × thân) + vi sinh vật; thú nhai lại (trâu, bò) có dạ dày 4 ngăn: dạ cỏ, dạ tổ ong, dạ lá sách, dạ múi khế (dạ dày thật).
- 5Bẫy: dạ dày không phải nơi hấp thụ chính; dịch mật không có enzyme (chỉ nhũ tương hoá lipid); pepsin chỉ hoạt động ở pH acid, xuống ruột non (pH ≈ 8) thì mất hoạt tính.
👀 Nhìn là hiểu
Xem bốn cảnh tự chạy (trùng biến hình và thuỷ tức, ống một chiều, ruột non gấp ba lần lên 400 m², thú ăn thịt – ăn cỏ). Rồi bấm "Tự chơi": kéo thẻ amylase, pepsin, trypsin, dịch mật, hấp thụ, tạo phân vào đúng đoạn ống (miệng, dạ dày, ruột non, ruột già); thả sai thì đoạn rung và hiện lí do (vd pepsin ở pH 8 chỉ còn 0 % hoạt tính).
Trùng biến hình: nuốt mồi vào trong tế bào.
1 🍽️ Dinh dưỡng và quá trình tiêu hoá
Cần nhớ
- ✦Dinh dưỡng là quá trình cơ thể lấy thức ăn và biến đổi nó thành chất của mình. Động vật là sinh vật dị dưỡng: không tự tạo chất hữu cơ như thực vật, phải lấy sẵn từ thức ăn (xem bài 1).
- ✦Năm giai đoạn theo thứ tự: lấy thức ăn → tiêu hoá → hấp thụ → đồng hoá → thải bã. Hấp thụ là đưa chất đơn giản từ ống tiêu hoá vào máu hoặc bạch huyết; đồng hoá là tế bào dùng chúng để tạo chất của cơ thể và lấy năng lượng.
- ✦Tiêu hoá cơ học (nhai, nghiền, co bóp, nhũ tương hoá) không đổi bản chất hoá học nhưng làm tăng diện tích bề mặt; tiêu hoá hoá học dùng enzyme cắt phân tử lớn thành phân tử nhỏ. Hai kiểu phục vụ nhau: nhai kĩ ⇒ enzyme làm việc nhanh hơn.
- ✦Nước, khoáng, vitamin và các chất đơn giản đã nhỏ sẵn thì không cần tiêu hoá, chỉ cần hấp thụ.
Chất lớn → chất nhỏ
| Chất trong thức ăn | Enzyme chính | Sản phẩm hấp thụ được |
|---|---|---|
| Tinh bột | amylase (nước bọt, tuỵ) | glucose |
| Protein | pepsin (dạ dày), trypsin (tuỵ) | amino acid |
| Lipid | lipase (tuỵ); dịch mật nhũ tương hoá trước | acid béo + glycerol |
2 🔬 Ba hình thức tiêu hoá
Từ đơn giản đến chuyên hoá
| Hình thức | Đại diện | Đặc điểm | Hạn chế / ưu điểm |
|---|---|---|---|
| Nội bào | trùng biến hình, trùng giày | chưa có cơ quan tiêu hoá; mồi nuốt vào tế bào rồi enzyme cắt ngay trong không bào | chỉ ăn được mồi rất nhỏ |
| Túi tiêu hoá | thuỷ tức, sứa | có một lỗ vừa là miệng vừa là hậu môn; tiêu hoá ngoại bào rồi nội bào | phải thải hết bã mới ăn mẻ mới |
| Ống tiêu hoá | giun đất, côn trùng, cá, chim, thú | hai đầu riêng: miệng vào, hậu môn ra; thức ăn đi một chiều | mỗi đoạn chuyên hoá, ăn liên tục, tiêu hoá hoàn thiện hơn |
Cần nhớ
- ✦Tiêu hoá ngoại bào diễn ra ngoài tế bào (trong túi hoặc ống), enzyme tiết ra khoang tiêu hoá; nội bào diễn ra trong không bào tiêu hoá của tế bào.
- ✦Ống tiêu hoá tiến bộ hơn vì thức ăn đi một chiều: mẻ trước đang ở ruột thì miệng đã nhận mẻ sau, mỗi đoạn có cấu tạo và enzyme riêng.
- ✦Ở động vật có ống tiêu hoá, ngoài ống còn có tuyến tiêu hoá (tuyến nước bọt, gan, tuỵ) tiết dịch đổ vào ống nhưng thức ăn không đi qua tuyến.
3 🧍 Ống tiêu hoá ở người
Mỗi đoạn làm việc gì
| Bộ phận | Việc chính | Hấp thụ? |
|---|---|---|
| Miệng | nhai nghiền; amylase nước bọt (pH ≈ 7) bắt đầu cắt tinh bột | hầu như không |
| Thực quản | co bóp đẩy thức ăn xuống | không |
| Dạ dày | co bóp nghiền; HCl (pH ≈ 2) + pepsin bắt đầu cắt protein | hầu như không |
| Ruột non | mật (gan) + enzyme tuỵ + enzyme ruột (pH ≈ 8) tiêu hoá nốt | phần lớn chất dinh dưỡng và nước |
| Ruột già | hấp thụ nước còn lại và khoáng, tạo phân; vi sinh vật có lợi tổng hợp một số vitamin | nước, khoáng |
Cần nhớ
- ✦Pepsin cần pH acid (HCl); xuống ruột non, dịch tuỵ và mật làm môi trường hơi kiềm ⇒ pepsin mất hoạt tính, trypsin (pH tối ưu ≈ 8) làm tiếp. Amylase nước bọt (pH tối ưu ≈ 7) gần như dừng khi vào dạ dày.
- ✦Dịch mật do gan tiết, chứa muối mật không có enzyme: nhũ tương hoá lipid thành giọt nhỏ để lipase tuỵ cắt nhanh.
- ✦Ruột non hấp thụ chính vì: dài 5 – 6 m; thành có nếp gấp vòng, trên đó lông ruột, trên tế bào lông ruột lại có vi lông ruột ⇒ diện tích ≈ 400 m²; mỗi lông ruột có mao mạch máu và mạch bạch huyết (số liệu diện tích minh hoạ).
- ✦Nước: mỗi ngày có khoảng vài lít nước ăn uống cộng với nhiều lít dịch tiêu hoá đổ vào ống; ruột non hấp thụ phần lớn, ruột già lấy nốt, chỉ một lượng rất nhỏ theo phân.
Dạng bài
Giải thích ruột non hấp thụ chính bằng diện tích
- 1 Xác định dữ kiện: diện tích ống trơn (khoảng 0,4 m²) và sau từng lần gấp (3 m², 30 m², 400 m²).
- 2 Tính hệ số của mỗi lần gấp = diện tích sau ÷ diện tích trước.
- 3 Tính tổng: diện tích cuối ÷ diện tích ống trơn (cũng bằng tích các hệ số).
- 4 Kiểm tra: tích các hệ số phải bằng hệ số tổng ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng các hệ số (7,5 + 10 + 13,3 ≈ 31) thay vì nhân; hoặc cho rằng hấp thụ là việc của dạ dày vì "thức ăn ở đó lâu nhất".
Ống ruột non trơn có diện tích trong khoảng 0,4 m². Nếp gấp vòng đưa lên 3 m², lông ruột lên 30 m², vi lông ruột lên 400 m² (số liệu minh hoạ). Ruột non lớn hơn ống trơn bao nhiêu lần, và mỗi lần gấp nhân diện tích lên bao nhiêu lần?
Hướng dẫn giải
4 🐄 Tiêu hoá ở thú ăn thịt và thú ăn thực vật
So sánh hai nhóm
| Thú ăn thịt (chó, mèo, hổ) | Thú ăn thực vật (trâu, bò, thỏ, ngựa) | |
|---|---|---|
| Thức ăn | thịt: giàu protein, ít cellulose, dễ tiêu | cỏ, rơm: nhiều cellulose, khó tiêu |
| Răng | răng nanh, răng ăn thịt sắc để xé | răng hàm to, phẳng để nghiền |
| Ruột | ngắn (≈ 5 × thân, minh hoạ) | dài (≈ 20 × thân, minh hoạ) |
| Dạ dày | dạ dày đơn, to, chứa được nhiều thịt | đơn (ngựa, thỏ, có manh tràng lớn) hoặc 4 ngăn (trâu, bò, dê, cừu) |
| Phân giải cellulose | không cần | nhờ vi sinh vật cộng sinh (ở dạ cỏ hoặc manh tràng); cơ thể không có enzyme cắt cellulose |
Thú nhai lại: dạ dày 4 ngăn
- ✦Thức ăn thô nuốt vội vào dạ cỏ (chứa vi sinh vật phân giải cellulose) → dạ tổ ong; khi nghỉ, thú ợ thức ăn lên miệng nhai lại thật kĩ.
- ✦Thức ăn đã nhai lại nuốt xuống, qua dạ lá sách (hấp thụ bớt nước) rồi tới dạ múi khế — dạ dày thật, tiết HCl và pepsin; vi sinh vật theo xuống cũng bị tiêu hoá, thành nguồn protein cho thú.
- ✦Ngựa, thỏ không nhai lại nhưng có manh tràng to chứa vi sinh vật phân giải cellulose.
Dạng bài
Đọc bảng độ dài ruột so với thân
- 1 Xác định dữ kiện: chiều dài thân và chiều dài ruột của từng loài, cùng đơn vị.
- 2 Tỉ lệ ruột/thân = chiều dài ruột ÷ chiều dài thân.
- 3 So sánh hai loài và gắn với loại thức ăn (nhiều cellulose ⇒ tỉ lệ lớn).
- 4 Kiểm tra: cùng đơn vị nên tỉ lệ không có đơn vị; loài ăn thực vật phải lớn hơn loài ăn thịt ✓.
⚠️ Bẫy hay gặp: So thẳng độ dài ruột (30 m với 3 m ⇒ gấp 10 lần) mà quên chia cho chiều dài thân; hoặc cho rằng dạ cỏ là dạ dày thật của trâu, bò.
Một con chó có thân 0,6 m, ruột 3,0 m; một con cừu thân 1,2 m, ruột 30 m (số liệu minh hoạ). So sánh tỉ lệ ruột/thân.
Hướng dẫn giải
5 🥗 Dinh dưỡng hợp lí và vệ sinh tiêu hoá
Cần nhớ
- ✦Ăn đủ và cân đối các nhóm chất (đường bột, đạm, béo, vitamin và khoáng) cùng nước và chất xơ; ăn đúng bữa, nhai kĩ.
- ✦Vệ sinh ăn uống: ăn chín uống sôi, rửa tay trước khi ăn, không ăn thức ăn ôi thiu hoặc quá hạn; đánh răng sau bữa ăn.
- ✦Một số bệnh thường gặp: tiêu chảy do vi sinh vật (cần bù nước, hỏi nhân viên y tế), sâu răng, táo bón (thiếu chất xơ, nước), viêm loét dạ dày (thường liên quan vi khuẩn Helicobacter pylori và acid), ngộ độc thực phẩm.
- ✦Có triệu chứng kéo dài (đau bụng, nôn, đi ngoài ra máu…) thì đi khám, không tự chẩn đoán hay tự dùng thuốc.
6 🌏 Sinh học quanh ta
- ✦🍚 Nhai cơm thật lâu thấy ngọt dần: amylase nước bọt cắt tinh bột thành đường; nuốt vội thì thức ăn xuống dạ dày (pH ≈ 2) amylase ngừng hoạt động.
- ✦🐃 Trâu, bò nằm nhai lại ở bờ ruộng: ợ cỏ từ dạ cỏ lên nhai kĩ rồi nuốt xuống; nhờ vi sinh vật ở dạ cỏ mà ăn rơm, cỏ vẫn lớn.
- ✦🥛 Uống sữa bị đầy hơi, đi ngoài: nhiều người trưởng thành thiếu enzyme lactase nên không tiêu được đường sữa (lactose); dùng sữa chua hoặc sữa không đường lactose thường dễ chịu hơn. Có thắc mắc thì hỏi bác sĩ.
- ✦🍲 Ăn chín uống sôi, rửa tay trước khi ăn ngăn vi sinh vật vào ống tiêu hoá — cách rẻ nhất để tránh tiêu chảy và ngộ độc.
7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Hỏi "nơi hấp thụ chính" ⇒ ruột non (dài, nếp gấp, lông ruột, vi lông ruột); loại dạ dày ngay.
- ✦Một lỗ vừa vào vừa ra ⇒ túi tiêu hoá; hai đầu riêng ⇒ ống tiêu hoá; không cơ quan, nuốt vào tế bào ⇒ nội bào.
- ✦Enzyme nào ở pH nào: pepsin pH 2, amylase nước bọt pH 7, trypsin pH 8; đưa enzyme sang đoạn có pH lệch xa ⇒ mất hoạt tính.
- ✦Thú ăn thực vật ⇒ ruột dài, manh tràng hoặc dạ dày 4 ngăn + vi sinh vật; thú ăn thịt ⇒ ruột ngắn.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Cho dạ dày là nơi hấp thụ chính: dạ dày hầu như không hấp thụ, ruột non mới hấp thụ phần lớn.
- ✦Cho dịch mật chứa enzyme cắt lipid: mật chỉ nhũ tương hoá, enzyme là lipase của tuỵ.
- ✦Cho pepsin hoạt động ở môi trường trung tính hoặc kiềm: pepsin chỉ làm việc ở pH ≈ 2; ở ruột non (pH ≈ 8) hoạt tính 0 %.
- ✦Cho thuỷ tức có miệng và hậu môn riêng: túi tiêu hoá chỉ có một lỗ.
- ✦Cho dạ cỏ là dạ dày thật của trâu, bò: dạ dày thật là dạ múi khế (có HCl, pepsin).
- ✦So thẳng độ dài ruột hai loài mà quên chia cho chiều dài thân; hoặc nhân nhầm thành cộng khi tính diện tích sau các lần gấp.
🧮 Kiểm tra số liệu / logic
- ✦Hệ số tổng = tích các hệ số: 7,5 × 10 × 13,3 ≈ 1000 = 400 ÷ 0,4.
- ✦Cân bằng nước: vào = hấp thụ ở các đoạn + theo phân (9 = 7,5 + 1,4 + 0,1).
- ✦Tỉ lệ ruột/thân phải cùng đơn vị, loài ăn thực vật lớn hơn loài ăn thịt.
- ✦Kiểm tra bằng phản ví dụ: nếu dạ dày hấp thụ chính thì bệnh nhân cắt bỏ dạ dày không thể sống bình thường — thực tế vẫn sống được vì ruột non đảm nhiệm hấp thụ.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Dinh dưỡng và tiêu hoá
- 1Nhận biết
Các giai đoạn của quá trình dinh dưỡng ở động vật theo thứ tự là
- 2Thông hiểu
Sản phẩm cuối cùng của tiêu hoá protein mà tế bào hấp thụ được là
- 3Thông hiểu
Tiêu hoá cơ học và tiêu hoá hoá học khác nhau ở chỗ
Ba hình thức tiêu hoá
- 1Nhận biết
Động vật nào sau đây tiêu hoá thức ăn bằng hình thức nội bào?
- 2Thông hiểu
Hạn chế chính của túi tiêu hoá so với ống tiêu hoá là
- 3Thông hiểu
Ống tiêu hoá tiến bộ hơn túi tiêu hoá chủ yếu vì
- 4Vận dụng
Cho thuỷ tức ăn hai mẻ mồi liên tiếp (mô tả đơn giản hoá): mẻ thứ hai chỉ nuốt được sau khi mẻ thứ nhất đã tiêu hoá xong và bã đã ra ngoài. Hiện tượng này giải thích bởi
Ống tiêu hoá ở người
- 1Nhận biết
Thứ tự các bộ phận của ống tiêu hoá ở người là
- 2Thông hiểu
Pepsin ở dạ dày
- 3Thông hiểu
Dịch mật giúp tiêu hoá lipid bằng cách
- 4Vận dụng Diện tích hấp thụ của ruột non khoảng 400 m², nếu ống ruột trơn chỉ khoảng 0,4 m² (số liệu minh hoạ). Diện tích ruột non gấp ống trơn bao nhiêu lần? Đáp số:
- 5Vận dụng
Hoạt tính tương đối (%) của ba enzyme theo pH (số liệu minh hoạ): Nếu đưa pepsin vào ruột non (pH ≈ 8), dự đoán nào đúng?
- 6Thông hiểu Theo bảng: Lượng nước theo phân mỗi ngày là bao nhiêu lít? (số thập phân, làm tròn một chữ số) Đáp số:
- 7Vận dụng
Cũng theo bảng nước ở trên (9,0 L vào, ruột non hấp thụ 7,5 L), ruột non hấp thụ khoảng bao nhiêu phần trăm lượng nước trong ống?
- 8Thông hiểu
Dạ dày hầu như không hấp thụ chất dinh dưỡng vì
Thú ăn thịt và thú ăn thực vật
- 1Nhận biết
Dạ dày thật (tiết HCl và pepsin) của trâu, bò là
- 2Thông hiểu
Ruột của thú ăn thịt ngắn hơn ruột thú ăn thực vật vì
- 3Thông hiểu
Vi sinh vật ở dạ cỏ giúp trâu, bò
- 4Vận dụng Theo bảng: Chiều dài ruột của cừu gấp bao nhiêu lần chiều dài thân của nó? Đáp số:
- 5Thông hiểu
Ngựa và thỏ không nhai lại nhưng vẫn tiêu hoá được cellulose nhờ
Ăn uống hợp lí
- 1Nhận biết
Nhai kĩ giúp tiêu hoá tốt hơn vì
- 2Thông hiểu
Thói quen ăn uống nào sau đây đúng?
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Sinh học có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Phát biểu nào sau đây đúng về tiêu hoá ở người?
- 2Vận dụng
Thí nghiệm (chỉ làm trong phòng thí nghiệm, có giáo viên hướng dẫn): ba ống nghiệm cùng chứa hồ tinh bột. Ống 1: thêm nước bọt, 37 °C, pH 7. Ống 2: thêm nước bọt và HCl (pH 2), 37 °C. Ống 3: thêm nước bọt, đun 100 °C. Sau 10 phút nhỏ iodine vào cả ba ống. Ống nào vẫn có màu xanh tím (còn tinh bột)?
- 3Vận dụng
Đường đi của cỏ trong dạ dày 4 ngăn của trâu theo thứ tự đúng là
Phần II · Đúng / sai
- 1Vận dụng
Mỗi ngày nước đi vào ống tiêu hoá của một người trưởng thành (số liệu minh hoạ):
a)Ruột non hấp thụ phần lớn lượng nước trong ống.
b)Lượng nước theo phân khoảng 0,1 L mỗi ngày.
c)Ruột già hấp thụ nhiều nước hơn ruột non.
d)Nếu ruột già mất khả năng hấp thụ nước thì lượng nước theo phân vẫn chỉ khoảng 0,1 L.
- 2Vận dụng
Hoạt tính tương đối (%) của ba enzyme theo pH (số liệu minh hoạ):
a)Pepsin hoạt động tốt nhất ở pH 2 của dạ dày.
b)Amylase nước bọt gần như dừng hoạt động khi thức ăn xuống dạ dày (pH 2).
c)Trypsin hoạt động tốt nhất ở dạ dày.
d)Pepsin có thể thay trypsin cắt protein ở ruột non vì hoạt tính 100 %.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Cho các phát biểu: (1) dạ dày là nơi hấp thụ chính; (2) thuỷ tức có túi tiêu hoá chỉ một lỗ; (3) dịch mật chứa lipase; (4) pepsin cần môi trường acid; (5) dạ múi khế là dạ dày thật của trâu. Có bao nhiêu phát biểu đúng? Đáp số:
- 2Vận dụng Ruột non trơn có diện tích 0,4 m²; sau ba lần gấp thành 400 m². Hai lần gấp đầu nhân diện tích lên 7,5 và 10 lần; lần gấp thứ ba nhân lên bao nhiêu lần? (làm tròn đến hàng đơn vị) Đáp số:
- 3Thông hiểu Trong các bộ phận: miệng, thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già, gan, tuỵ — có bao nhiêu bộ phận thuộc ống tiêu hoá (không kể tuyến tiêu hoá)? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi nơi hấp thụ chính (ruột non), vai trò enzyme và pH (pepsin – acid), vai trò dịch mật, so sánh túi tiêu hoá với ống tiêu hoá, dạ dày 4 ngăn của trâu bò.
- •Phần II hay có một bảng số liệu (hoạt tính enzyme theo pH, cân bằng nước, độ dài ruột/thân) rồi bốn ý nhận xét; ý dễ mất điểm là suy luận quá mức (cho dạ dày hấp thụ chính, cho mật có enzyme).
- •Phần III có thể hỏi tính tỉ lệ (diện tích gấp bao nhiêu lần, ruột/thân), đếm số phát biểu đúng hoặc số bộ phận. Bài nối với Sinh 10 (enzyme, tinh bột, cellulose, protein) và Sinh 12 (chuỗi thức ăn, bậc dinh dưỡng).
Hô hấp ở động vật