Trọng lực và lực căng
Nêu đặc điểm của trọng lực và lực căng, dùng P = mg để tính trọng lượng, khối lượng, và dùng điều kiện cân bằng để tính lực căng dây treo (một dây, hai dây đối xứng).
Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 17
⚡ Nhớ nhanh
- 1Trọng lực là lực hấp dẫn do Trái Đất tác dụng lên vật. Phương thẳng đứng, chiều từ trên xuống, điểm đặt tại trọng tâm của vật.
- 2Độ lớn: P = mg (g ≈ 9,8 m/s²). Độ lớn của trọng lực gọi là trọng lượng, đo bằng lực kế (đơn vị N), còn khối lượng m đo bằng cân (đơn vị kg).
- 3Khối lượng không đổi khi đổi nơi đặt vật; trọng lượng đổi theo g (trên Mặt Trăng g ≈ 1,6 m/s² nên P chỉ bằng khoảng 16).
- 4Lực căng xuất hiện khi dây bị kéo dãn: phương trùng dây, chiều hướng vào giữa dây (ngược chiều lực do vật kéo dây), đặt vào vật nối với dây.
- 5Vật treo đứng yên bằng một dây: T = P. Treo bằng hai dây đối xứng, mỗi dây nghiêng góc α so với phương ngang: 2T sin α = P, dây càng căng ngang thì T càng lớn.
- 6Dây chỉ chịu được một lực căng giới hạn: vượt quá thì dây đứt.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: buông quả nặng rơi (trọng lực), lực kế đo trên Trái Đất rồi Mặt Trăng, lực căng dây treo, đèn treo hai dây nghiêng đến lúc đứt dây; rồi tự kéo 6 thẻ tình huống vào ô giá trị lực (4,9 N · 0,8 N · 9,8 N · 2,8 N · 14,1 N · 0,5 kg), hình chạy lại đúng tình huống để bạn đọc số.
Quả nặng 0,5 kg được giữ trên tay.
1 🍎 Trọng lực
Cần nhớ
- ✦Vì sao buông tay ra vật rơi? Vì Trái Đất hút vật. Lực hút đó là trọng lực , gây ra gia tốc rơi tự do .
- ✦Ba đặc điểm (ở gần Trái Đất): phương thẳng đứng · chiều từ trên xuống · điểm đặt là trọng tâm (chấm trên hình sim).
- ✦Công thức: áp dụng định luật 2 Newton cho vật rơi tự do (hợp lực chỉ là trọng lực): , độ lớn P = mg.
- ✦Trọng tâm của vật phẳng, mỏng, đồng chất có dạng hình học đối xứng nằm ở tâm đối xứng: tâm đường tròn, giao hai đường chéo của hình vuông, giao ba trung tuyến của tam giác đều.
- ✦Tìm trọng tâm tấm bìa bất kì (SGK): treo tấm bìa bằng dây, vẽ đường thẳng đứng theo dây; treo lại ở điểm khác, vẽ thêm một đường nữa. Giao điểm hai đường là trọng tâm.
Dạng bài
Tính trọng lượng hoặc khối lượng
- 1 Đổi khối lượng về kg (g ÷ 1000). Ghi g của đề (9,8 m/s², hoặc 10 nếu đề cho).
- 2 Cần P: P = mg. Cần m: m = P/g.
- 3 Đơn vị: P tính bằng N, m bằng kg, g bằng m/s² (1 N = 1 kg·m/s²).
- 4 Thử lại bằng cách tính ngược, hoặc so độ lớn: 1 kg ứng với khoảng 10 N.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy m = P · g = 3,92 · 9,8 ≈ 38,4 kg là nhân thay vì chia. Một vật chỉ vài newton thì chỉ nặng vài trăm gam, không thể nặng 38 kg.
Treo một vật vào lực kế, lực kế chỉ 3,92 N. Lấy g = 9,8 m/s². Tính khối lượng của vật. Sau đó tính số chỉ nếu treo quả nặng 0,5 kg.
Hướng dẫn giải
2 🌙 Trọng lượng và khối lượng
Phân biệt khối lượng và trọng lượng
| Khối lượng m | Trọng lượng P | |
|---|---|---|
| Là gì | Số đo lượng chất của vật | Độ lớn của trọng lực tác dụng lên vật |
| Đơn vị | kg | N (Newton) |
| Dụng cụ đo | Cân | Lực kế, cân lò xo |
| Đổi nơi đặt vật | Không đổi | Đổi theo g (P = mg) |
| Công thức | m = P/g | P = mg |
Dạng bài
So sánh trọng lượng ở hai nơi
- 1 Khối lượng m giữ nguyên ở cả hai nơi.
- 2 Tính P ở từng nơi: P = m · g của nơi đó.
- 3 Tỉ số hai trọng lượng bằng tỉ số hai gia tốc rơi tự do (cùng m).
- 4 Thử lại: nơi nào có g nhỏ hơn thì vật nhẹ hơn trên lực kế.
⚠️ Bẫy hay gặp: Nói "lên Mặt Trăng người đó nhẹ đi, chỉ còn 10 kg". Cái nhẹ đi là trọng lượng (số chỉ lực kế); khối lượng (lượng chất) vẫn 60 kg.
Một người có khối lượng 60 kg. Tính trọng lượng của người đó trên Trái Đất (g = 9,8 m/s²) và trên Mặt Trăng (g ≈ 1,6 m/s²). Khối lượng của người đó trên Mặt Trăng là bao nhiêu?
Hướng dẫn giải
Đọc bảng số liệu lực kế
- ✦Treo các quả nặng lên lực kế rồi ghi m và P. Cột P/m giống nhau ở mọi hàng thì P tỉ lệ thuận với m; thương số chính là g (đơn vị N/kg, 1 N/kg = 1 m/s²).
- ✦Bảng m = 0,1; 0,2; 0,3; 0,4 kg cho P = 0,98; 1,96; 2,94; 3,92 N: mỗi hàng P/m = 9,8 N/kg.
- ✦Đồ thị P theo m là đường thẳng qua gốc, độ dốc bằng g. Đổi hành tinh thì độ dốc đổi, đường vẫn thẳng qua gốc.
3 🧵 Lực căng
Cần nhớ
- ✦Kéo căng một sợi dây thì dây "kéo lại": mọi điểm trên dây, kể cả hai đầu, xuất hiện lực căng chống lại sự kéo.
- ✦Điểm đặt: ở chỗ dây nối với vật (vật nào buộc vào dây thì chịu lực căng của dây).
- ✦Phương: trùng với phương của sợi dây.
- ✦Chiều: ngược chiều với lực do vật kéo dây, tức là hướng vào giữa dây. Dây kéo vật lên (vật treo), dây kéo hòm về phía người kéo.
- ✦Độ lớn: dây (và ròng rọc) có khối lượng rất nhỏ so với vật thì lực căng tại mọi điểm trên dây bằng nhau (SGK hình 17.6).
- ✦Mỗi dây chịu được lực căng giới hạn; lực kéo vượt giá trị đó thì dây đứt.
Đặt vào vật, nằm dọc dây, hướng vào giữa dây. Vật treo đứng yên: T hướng lên, cùng độ lớn với P.
Vẽ T vuông góc với dây, hay vẽ T hướng ra ngoài. Cũng sai nếu nghĩ T luôn bằng P: chỉ đúng khi một dây treo vật đứng yên.
4 💡 Vật treo cân bằng: tính lực căng
Dạng bài
Tìm lực căng dây của vật treo đứng yên
- 1 Vẽ các lực lên vật tại trọng tâm: trọng lực hướng xuống, mỗi dây một lực căng dọc dây hướng vào giữa dây.
- 2 Vật đứng yên ⇒ hợp lực bằng 0. Một dây thẳng đứng: T = P = mg.
- 3 Hai dây đối xứng, mỗi dây hợp với phương ngang góc α: hai thành phần ngang triệt tiêu nhau, hai thành phần đứng đỡ trọng lượng: 2T sin α = P ⇒ T = P/(2 sin α).
- 4 So T với lực căng giới hạn của dây rồi kết luận. Thử lại: góc α càng nhỏ (dây càng căng ngang) thì T càng lớn.
⚠️ Bẫy hay gặp: Với một dây thẳng đứng mà viết T = P/2. Đó là kết quả của hai dây (mỗi dây gánh một nửa khi dây thẳng đứng), không phải một dây.
Một bóng đèn khối lượng 0,8 kg treo thẳng đứng vào trần bằng một sợi dây, đứng yên. Tính lực căng dây. Nếu dây chịu được tối đa 12 N thì có bị đứt không? Lấy g = 9,8 m/s².
Hướng dẫn giải
Dạng bài
Đèn treo hai dây nghiêng
- 1 Đổi khối lượng sang kg, tính P = mg.
- 2 Hai dây đối xứng nên T₁ = T₂ = T, mỗi dây hợp phương ngang góc α.
- 3 T = P/(2 sin α), tính bằng máy tính ở chế độ độ.
- 4 Thử lại: α = 90° (hai dây thẳng đứng) thì T = P/2 ✓; α giảm thì T tăng.
⚠️ Bẫy hay gặp: Tính T = P/2 = 9,8 N (mỗi dây gánh một nửa) là quên rằng dây nghiêng: chỉ thành phần đứng T sin α mới đỡ đèn, nên T phải lớn hơn.
Đèn khối lượng 2 kg treo bằng hai dây đối xứng, mỗi dây hợp với phương ngang góc 30°. Tính lực căng mỗi dây. Lấy g = 9,8 m/s².
Hướng dẫn giải
Đèn 2 kg (P = 19,6 N): góc dây càng nhỏ, lực căng càng lớn
| Góc α so với phương ngang | sin α | T mỗi dây |
|---|---|---|
| 60° | 0,866 | 11,3 N |
| 45° | 0,707 | 13,9 N |
| 30° | 0,5 | 19,6 N |
| 10° | 0,174 | 56,4 N |
5 🪁 Hiện tượng quanh ta
- ✦🪁 Thả diều, đu quay, xích đu: dây luôn kéo vật về phía mình (lực căng hướng vào giữa dây).
- ✦🧺 Dây phơi chùng xuống khi treo quần áo nặng: muốn dây thẳng căng ngang thì lực căng sẽ rất lớn, dễ đứt, nên phơi đồ nặng phải để dây chùng hoặc dùng thêm cột chống.
- ✦🏗️ Cần cẩu: cáp thép có lực căng giới hạn, nên mỗi cần cẩu ghi tải trọng tối đa; nâng quá tải thì cáp đứt.
- ✦🧗 Leo núi, tập xà đơn: dây đỡ người thẳng đứng chỉ chịu lực căng bằng trọng lượng; dây xiên nhiều thì lực căng lớn hơn trọng lượng.
- ✦🚀 Mọi thứ tung lên rồi rơi xuống: bóng, nước từ vòi, kể cả vệ tinh hết nhiên liệu đều chịu trọng lực của Trái Đất, nên cuối cùng rơi về phía Trái Đất.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Nhẩm nhanh: 1 kg ứng với khoảng 10 N (9,8 N). 0,5 kg ≈ 5 N; 300 g ≈ 3 N.
- ✦Hỏi "không đổi" khi đổi nơi (Trái Đất ↔ Mặt Trăng): chọn khối lượng. Hỏi "thay đổi": chọn trọng lượng.
- ✦Vật treo đứng yên bằng một dây: T = P, không cần tính thêm.
- ✦Hai dây đối xứng nghiêng α: T = P/(2 sin α). α = 30° cho T = P; α < 30° thì T > P; α = 90° cho T = P/2.
- ✦Vẽ lực: trọng lực luôn hướng xuống từ trọng tâm; lực căng luôn dọc dây, hướng vào giữa dây.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Quên đổi g sang kg: 200 g với g = 10 m/s² cho P = 2 N, không phải 2000 N.
- ✦Nhầm khối lượng với trọng lượng: người 60 kg lên Mặt Trăng vẫn 60 kg, chỉ còn nặng 96 N.
- ✦Tính m = P · g thay vì m = P/g: P = 3,92 N cho m = 0,4 kg, không phải 38,4 kg.
- ✦Vẽ lực căng hướng ra ngoài dây, hay không dọc theo dây.
- ✦Đèn 2 kg treo hai dây 30° mà tính T = P/2 = 9,8 N. Đúng là 19,6 N.
- ✦Nghĩ trọng lực biến mất khi vật ở điểm cao nhất của quỹ đạo ném: trọng lực vẫn P = mg, luôn hướng xuống.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦P (N) = m (kg) · g (m/s²). Chữ "N" mà không phải "kg" thì là lực.
- ✦Vật cỡ quả táo (0,2 kg) nặng khoảng 2 N; người 60 kg nặng khoảng 600 N. Đáp số lệch xa là đã quên đổi đơn vị.
- ✦Trên Mặt Trăng, P bằng khoảng 16 lúc ở Trái Đất (g ≈ 1,6 m/s²); trên sao Hoả g ≈ 3,7 m/s².
- ✦Dây treo đứng yên có T bằng P. Hai dây xiên mà T nhỏ hơn P/2 thì chắc chắn sai.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Trọng lực và trọng lượng
- 1Nhận biết
Trọng lực tác dụng lên vật ở gần Trái Đất có phương và chiều nào?
- 2Nhận biết
Điểm đặt của trọng lực tác dụng lên một vật gọi là
- 3Thông hiểu Vật khối lượng 3 kg ở nơi có g = 9,8 m/s² có trọng lượng N.
- 4Thông hiểu
Treo một vật vào lực kế, vật đứng yên, lực kế chỉ 7,35 N. Lấy g = 9,8 m/s². Khối lượng của vật là
- 5Thông hiểu
Vật khối lượng 200 g. Đề cho g = 10 m/s². Trọng lượng của vật là
- 6Thông hiểu
Một nhóm học sinh treo các quả nặng vào lực kế ở cùng một nơi, ghi được: Nhận xét nào đúng?
- 7Thông hiểu Theo bảng ở câu trên, treo quả nặng 0,75 kg thì lực kế chỉ N.
- 8Thông hiểu Đồ thị P theo m của các vật ở một hành tinh là đường thẳng đi qua gốc toạ độ và đi qua điểm (m = 2 kg; P = 7,4 N). Gia tốc rơi tự do ở hành tinh đó là m/s².
- 9Vận dụng
Một người 60 kg. Trọng lượng của người đó trên Mặt Trăng (g ≈ 1,6 m/s²) là
Khối lượng và trọng lượng
- 1Thông hiểu
Đại lượng nào không đổi khi đưa cùng một vật từ Trái Đất lên Mặt Trăng?
- 2Thông hiểu
Phát biểu nào đúng?
- 3Thông hiểu Vật có trọng lượng 24,5 N ở nơi g = 9,8 m/s². Khối lượng của vật là kg.
- 4Vận dụng
Đo trọng lượng của một vật ở nơi có g = 9,81 m/s², lực kế chỉ 19,62 N. Mang vật tới nơi khác có g = 9,78 m/s². Lực kế chỉ khoảng
Lực căng
- 1Nhận biết
Lực căng của sợi dây tác dụng lên vật buộc vào dây có phương và chiều thế nào?
- 2Nhận biết
Lực căng dây xuất hiện khi
- 3Thông hiểu Bóng đèn 0,8 kg treo thẳng đứng bằng một dây, đứng yên. Lấy g = 9,8 m/s². Lực căng dây là N.
- 4Thông hiểu
Dây chịu được lực căng tối đa 15 N. Treo vào dây vật 1,6 kg đứng yên (g = 9,8 m/s²). Kết luận đúng là
- 5Vận dụng
Con khỉ treo mình ở giữa sợi dây căng. Nửa dây bên trái hợp với phương ngang góc 12°, nửa dây bên phải hợp góc 25°. Gọi T₁ (bên trái), T₂ (bên phải) là hai lực căng tác dụng lên khỉ. Kết luận đúng là
- 6Vận dụng
Đèn khối lượng 2 kg treo bằng hai dây đối xứng, mỗi dây hợp với phương ngang góc 30°. Lấy g = 9,8 m/s². Lực căng mỗi dây là
- 7Vận dụng Cũng chiếc đèn đó (2 kg, g = 9,8 m/s²) nhưng hai dây chỉ nghiêng 10° so với phương ngang. Lực căng mỗi dây là N (làm tròn đến hàng đơn vị).
Hiện tượng quanh ta
- 1Thông hiểu
Tung quả bóng lên cao. Ở điểm cao nhất bóng dừng lại trong thoáng chốc. Lúc đó trọng lực tác dụng lên bóng
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Lực kế treo một vật chỉ 14,7 N khi vật đứng yên. Lấy g = 9,8 m/s². Khối lượng của vật là
- 2Thông hiểu
Phát biểu nào về lực căng của sợi dây tác dụng lên vật là đúng?
- 3Vận dụng
Một vật có trọng lượng 49 N trên Trái Đất (g = 9,8 m/s²). Trên Mặt Trăng (g ≈ 1,6 m/s²), khối lượng và trọng lượng của vật lần lượt là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Học sinh treo các quả nặng vào lực kế ở cùng một nơi và ghi bảng:
a)Trọng lượng tỉ lệ thuận với khối lượng của vật.
b)Mang đúng các quả nặng đó lên Mặt Trăng thì khối lượng của chúng giảm còn khoảng 16.
c)Nơi làm thí nghiệm có g = 9,8 m/s².
d)Nếu treo quả nặng 0,8 kg thì lực kế chỉ 6,84 N.
- 2Vận dụng
Đèn khối lượng 2 kg treo bằng hai dây đối xứng, mỗi dây hợp với phương ngang góc 30°, đèn đứng yên. Lấy g = 9,8 m/s².
a)Trọng lượng của đèn là 19,6 N.
b)Tổng hai lực căng T₁ + T₂ bằng trọng lượng của đèn.
c)Lực căng mỗi dây là 19,6 N.
d)Nếu hai dây nghiêng ít hơn (góc nhỏ đi, ví dụ 10°) thì lực căng mỗi dây giảm.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Vật 0,6 kg ở Mặt Trăng (g ≈ 1,6 m/s²) có trọng lượng bao nhiêu N? Đáp số:
- 2Thông hiểu Dây chịu được lực căng tối đa 40 N. Treo vật đứng yên, đề cho g = 10 m/s². Khối lượng vật lớn nhất không làm đứt dây là bao nhiêu kg? Đáp số:
- 3Vận dụng Đèn 3 kg treo bằng hai dây đối xứng, mỗi dây hợp với phương ngang góc 45°. Lấy g = 9,8 m/s². Lực căng mỗi dây là bao nhiêu N (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần thường gặp: nêu phương, chiều, điểm đặt của trọng lực và lực căng, tính P = mg, đổi gam sang kilôgam, phân biệt khối lượng và trọng lượng.
- •Hay có: vật treo cân bằng (T = P), so sánh trọng lượng ở Trái Đất và Mặt Trăng, đọc bảng m–P để tìm g, kiểm tra dây có đứt không.
- •Có thể có: treo bằng hai dây nghiêng (T = P/(2 sin α)). Đây là cùng cách phân tích lực ở bài 13 (hợp lực bằng 0), và sang Lí 11 là cách cân bằng của quả cầu tích điện treo trên dây trong điện trường đều.
Lực ma sát