Vật lý lớp 10
Bài 18 · Cơ bản

Lực ma sát

Phân biệt lực ma sát nghỉ (tăng theo lực kéo tới giá trị cực đại F₀) và ma sát trượt, dùng F_ms = μN để tính lực ma sát, hệ số ma sát, gia tốc, và đọc số liệu thí nghiệm về ma sát trượt.

Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 18

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Ma sát nghỉ giữ vật đứng yên khi có lực song song bề mặt: vật đứng yên thì Fms nghỉ = F (cùng độ lớn, ngược chiều), tăng theo F tới giá trị cực đại F₀.
  • 2F > F₀ thì vật bắt đầu trượt. Khi đã trượt chỉ cần kéo bằng lực nhỏ hơn F₀ là giữ được chuyển động.
  • 3Ma sát trượt cản vật trượt, ngược chiều chuyển động so với bề mặt: Fms = μN. N là áp lực lên bề mặt (trên mặt ngang không có lực nào khác theo phương đứng thì N = P = mg).
  • 4μ là hệ số ma sát trượt, không có đơn vị, phụ thuộc vật liệu và tình trạng hai bề mặt (khô, ướt, nhẵn, nhám). Gỗ trên gỗ khô μ ≈ 0,20.
  • 5Lực ma sát trượt không phụ thuộc diện tích tiếp xúc (thường coi cũng không phụ thuộc tốc độ trượt): dựng hộp đứng lên, lực ma sát vẫn vậy.
  • 6Ma sát vừa có lợi (đi bộ, phanh) vừa có hại (mòn, nóng); thay trượt bằng lăn (ổ bi) thì ma sát nhỏ hơn rất nhiều.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 5 cảnh: kéo tăng dần mà hộp vẫn đứng yên (ma sát nghỉ), vượt F₀ thì trượt, đổi diện tích tiếp xúc, thêm hộp chồng lên (áp lực), đổi mặt sàn (gỗ, thép trơn, cao su); rồi tự kéo 6 thẻ tình huống vào ô giá trị lực ma sát, hình chạy lại đúng tình huống để bạn đọc số (F₀ = 4,9 N chỉ là số minh hoạ cho ma sát nghỉ cực đại, SGK không cho hệ số ma sát nghỉ).

sàn: gỗ trên gỗ (khô)hộp 2 kg2 kgF = 0 NF_ms = 0 NN = mg = 2 · 9,8 = 19,6 Nμ = 0,2 ⇒ F_ms trượt = μN = 3,92 NF_ms = 0 Nđứng yên, chưa kéoF₀ (nghỉ cực đại) ≈ 4,9 N · F = 0 NF_ms (N)F (N)F₀μN

Hộp 2 kg nằm trên sàn gỗ. Chưa kéo: ma sát nghỉ = 0.

1 🧱 Lực ma sát nghỉ

Cần nhớ

  • ✦Vì sao đẩy nhẹ hòm mà hòm không đi? Có một lực cản lại lực đẩy: đó là lực ma sát nghỉ, tác dụng lên mặt tiếp xúc của vật với bề mặt, giữ vật đứng yên khi vật chịu lực song song với bề mặt.
  • ✦Vật đứng yên ⇒ hợp lực bằng 0 ⇒ Fms nghỉ = F (cùng phương, ngược chiều, cùng độ lớn). Đẩy 1 N thì ma sát nghỉ 1 N; đẩy 4 N thì ma sát nghỉ 4 N.
  • ✦Ma sát nghỉ chỉ tăng theo lực kéo đến một giá trị cực đại F₀. Kéo vượt F₀ thì vật bắt đầu trượt.
  • ✦Ngay khi trượt, ma sát giảm xuống ma sát trượt (hơi nhỏ hơn F₀) nên chỉ cần kéo bằng lực nhỏ hơn F₀ cũng giữ được chuyển động trượt.
  • ✦Ma sát nghỉ không phải lúc nào cũng cần: hộp đặt yên trên sàn ngang, không ai kéo, thì Fms nghỉ = 0.

Dạng bài

Tìm lực ma sát khi vật đứng yên hay bắt đầu trượt

  1. 1 Xem vật đứng yên hay đang trượt: so lực kéo F với F₀ (nếu đề cho).
  2. 2 F ≤ F₀, vật đứng yên: Fms nghỉ = F (ngược chiều F).
  3. 3 F > F₀, vật trượt: Fms = μN (ma sát trượt), không còn bằng F.
  4. 4 Thử lại: đứng yên thì tổng lực = 0; trượt thì dùng F − Fms = ma.

⚠️ Bẫy hay gặp: Coi ma sát nghỉ luôn bằng F₀ = 4,9 N, kể cả khi mới kéo 4 N. F₀ chỉ là giá trị lớn nhất mà ma sát nghỉ có thể đạt; chưa tới thì nó đúng bằng lực kéo.

📦
Làm mẫu

Hộp 2 kg nằm trên sàn gỗ nằm ngang, ma sát nghỉ cực đại F₀ = 4,9 N, lực ma sát trượt 3,92 N. Người ta kéo hộp bằng lực ngang 4 N rồi 6 N. Tìm lực ma sát tác dụng lên hộp mỗi lần.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 ⚙️ Lực ma sát trượt: đặc điểm và thí nghiệm

Đặc điểm của lực ma sát trượt

  • ✦Lực ma sát trượt là lực ma sát cản trở vật trượt trên bề mặt tiếp xúc, ngược chiều chuyển động của vật so với bề mặt.
  • ✦Phụ thuộc vật liệu và tình trạng của hai bề mặt: gỗ khác giấy, khô khác ướt, nhẵn khác nhám.
  • ✦Không phụ thuộc diện tích tiếp xúc: cùng một khối gỗ nằm hay đứng, lực ma sát trượt như nhau.
  • ✦Tỉ lệ thuận với áp lực N lên bề mặt: áp lực gấp đôi thì lực ma sát trượt gấp đôi.

Dạng bài

Đo lực ma sát trượt bằng lực kế (thí nghiệm SGK)

  1. 1 Dụng cụ: lực kế (GHĐ 1,0 N, ĐCNN 0,01 N), khối gỗ hình hộp chữ nhật, mặt gỗ, tờ giấy, giá thí nghiệm cố định lực kế nằm ngang.
  2. 2 Móc khối gỗ vào lực kế, kéo từ từ để mặt tiếp xúc trượt đều dưới khối gỗ. Trượt đều nên lực kéo cân bằng với lực ma sát: số chỉ lực kế = Fms.
  3. 3 Đo 3 lần mỗi bề mặt, lấy trung bình. Lặp lại với diện tích tiếp xúc nhỏ hơn (dựng khối gỗ), rồi chồng thêm 1, 2 khối gỗ để đổi áp lực.
  4. 4 Kết luận từ bảng: đổi bề mặt thì Fms đổi; đổi diện tích thì Fms không đổi; N gấp đôi thì Fms gấp đôi. Thử lại: Fms/N gần như không đổi ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Kéo giật cục hoặc trượt không đều: lực kế dao động và số chỉ không bằng Fms. Phải kéo đều, đọc khi kim ổn định.

Bảng mẫu thí nghiệm 1: kéo trượt đều cùng khối gỗ trên hai bề mặt (N)

Bề mặtLần 1Lần 2Lần 3Trung bình
Mặt gỗ4,14,03,94,0
Mặt giấy2,52,62,72,6

Bảng mẫu thí nghiệm 2: chồng thêm khối gỗ (mỗi khối 0,2 kg, g = 9,8)

Số khốiÁp lực N (N)F_ms trung bình (N)F_ms / N
11,960,590,30
23,921,180,30
35,881,760,30

Đọc các bảng

  • ✦Bảng 1: mặt gỗ cho Fms trung bình 4,0 N, mặt giấy 2,6 N. Vật liệu bề mặt ảnh hưởng đến lực ma sát.
  • ✦Bảng 2: N gấp 2, gấp 3 thì Fms gấp 2, gấp 3 (1,18 ≈ 2 · 0,59; 1,76 ≈ 3 · 0,59). Đồ thị Fms theo N là đường thẳng qua gốc, độ dốc chính là μ ≈ 0,30.
  • ✦Dự đoán: 5 khối (N = 9,8 N) thì Fms ≈ 0,30 · 9,8 ≈ 2,9 N.

3 📐 Công thức F_ms = μN

Cần nhớ

  • ✦Hệ số ma sát trượt μ = Fms/N: tỉ số giữa độ lớn lực ma sát trượt và áp lực. Không có đơn vị; phụ thuộc vật liệu và tình trạng hai bề mặt (tra bảng).
  • ✦Công thức: Fms = μN. Hướng: ngược chiều chuyển động của vật so với bề mặt.
  • ✦Áp lực N là lực ép vuông góc lên bề mặt, bằng độ lớn phản lực. Mặt ngang, không có lực nào khác theo phương đứng thì N = P = mg. Có thêm lực ép xuống hay kéo lên thì N đổi theo.
  • ✦Cùng áp lực N, lực ma sát nghỉ tác dụng lên vật lăn (con lăn, ổ bi) nhỏ hơn lực ma sát trượt rất nhiều.

Hệ số ma sát trượt (gần đúng) của một số cặp vật liệu (SGK bảng 18.3)

Cặp vật liệu tiếp xúcμ
Gỗ trên gỗ (khô)0,20
Thép trên thép (khô)0,57
Thép trên thép (trơn)0,07
Cao su trên bê tông (khô)0,70
Cao su trên bê tông (ướt)0,50
Cao su trên băng0,10

Dạng bài

Bài toán vật trượt có ma sát

  1. 1 Chọn chiều dương là chiều chuyển động. Tìm N (mặt ngang: N = mg, nhớ cộng/trừ lực ép hay lực nâng nếu có).
  2. 2 Fms = μN (nếu đề cho μ) hoặc Fms = m|a| (nếu biết gia tốc).
  3. 3 Gia tốc: dùng a = v² − v₀²2s hoặc F − Fms = ma.
  4. 4 Thử lại: μ = |a|/g khi chỉ có ma sát làm vật chậm dần trên mặt ngang.

⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng N = 90 N (lấy khối lượng làm lực) ra μ = 5, lớn hơn 1 hẳn so với bảng 18.3. N phải là lực: N = mg = 900 N.

🚲
Làm mẫu

Người đi xe đạp có tổng khối lượng 90 kg chạy trên đường nằm ngang với v₀ = 5 m/s. Người đó ngừng đạp, bóp phanh khoá bánh sau, xe trượt 2,5 m rồi dừng. Tính độ lớn lực ma sát trượt và hệ số ma sát giữa lốp xe và mặt đường. Lấy g = 10 m/s².

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🛼 Ma sát trong đời sống

Có lợi và có hại

  • ✦Có lợi: nhờ ma sát nghỉ giữa đế giày và mặt đường mà ta đi được, xe không trượt khi đứng trên dốc; ma sát giúp phanh xe, cầm nắm đồ vật, buộc nút dây.
  • ✦Có hại: ma sát làm mòn chi tiết máy, sinh nhiệt, cản trở chuyển động (kéo hòm trên sàn phải tốn sức).
  • ✦Có khi ma sát lại thúc đẩy chuyển động: ma sát nghỉ của mặt đường tác dụng lên bánh xe, lên chân người hướng về phía trước, đẩy xe, người tiến lên.
  • ✦Giảm ma sát: bôi trơn (dầu mỡ), làm nhẵn bề mặt, thay trượt bằng lăn (con lăn, ổ bi, bánh xe).
  • ✦Tăng ma sát: làm bề mặt nhám (lốp có rãnh, đế giày có gai), xoa phấn vào lòng bàn tay trước khi nâng tạ.
✅ Ma sát thúc đẩy

Đi bộ, bánh xe lăn trên đường: ma sát nghỉ hướng về phía trước tác dụng lên chân/bánh dẫn động.

❌ Hay nhầm

Nghĩ ma sát luôn cản trở chuyển động. Không có ma sát nghỉ thì chân trượt trên đường như trên băng, không bước đi được.

5 🛞 Hiện tượng quanh ta

  • ✦🛞 Phanh gấp trên đường ướt: μ giữa cao su và bê tông ướt chỉ 0,50 so với 0,70 khi khô nên xe dừng xa hơn; chạy nhanh mà phanh gấp bánh bị khoá còn trượt dài hơn nữa.
  • ✦📦 Đẩy tủ nặng: tủ khó nhúc nhích lúc đầu (ma sát nghỉ cực đại F₀ lớn), nhưng khi đã trượt thì đẩy nhẹ hơn một chút.
  • ✦⚙️ Ổ bi trong bánh xe, trục quạt: các viên bi lăn thay cho trượt nên ma sát nhỏ, quay trơn, ít nóng.
  • ✦🧗 Xoa phấn vào lòng bàn tay trước khi xà đơn, nâng tạ: phấn làm tay nhám và khô, μ tăng, tay không trượt.
  • ✦⛸️ Giày trượt băng: lưỡi thép trên băng có μ rất nhỏ (cỡ 0,03 đến 0,1) nên trượt xa.

6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Vật đứng yên mà có lực kéo F: Fms nghỉ = F. Cần F₀ hay μ chỉ khi vật sắp hoặc đã trượt.
  • ✦Trượt đều ⇒ F kéo = Fms (hợp lực bằng 0). Đề nói "kéo đều", "chuyển động thẳng đều" là dùng ngay.
  • ✦Hai thứ không làm lực ma sát trượt đổi: diện tích tiếp xúc và hình dạng vật (cùng áp lực). Hai thứ làm đổi: vật liệu/tình trạng bề mặt (μ) và áp lực N.
  • ✦Fms = μN, μ không đơn vị ⇒ lực ma sát có đơn vị N. Nhẩm μ từ gia tốc hãm trên mặt ngang: μ = |a|/g.
  • ✦Đọc bảng thí nghiệm: tìm cột Fms/N có xấp xỉ bằng nhau không (≈ μ).

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Cho rằng lực ma sát phụ thuộc diện tích tiếp xúc: dựng hộp đứng lên (diện tích nhỏ hơn) mà số chỉ lực kế vẫn 1,47 N, không giảm.
  • ✦Coi ma sát nghỉ lúc nào cũng bằng F₀: hòm 4 N chưa trượt thì ma sát nghỉ chỉ 4 N, không phải 4,9 N.
  • ✦Hòm đang trượt mà tưởng Fms bằng lực kéo: kéo 8 N, Fms trượt 3,92 N, hợp lực 4,08 N làm hòm tăng tốc.
  • ✦Lấy N = khối lượng (kg) thay vì trọng lượng: xe 90 kg có N = 900 N, không phải 90.
  • ✦Quên N khác P khi có lực ép: hộp 10 kg bị ấn thêm 50 N có N = 150 N (g = 10), không phải 100 N.
  • ✦Cho μ có đơn vị N hay lớn tuỳ ý: μ không có đơn vị, thường từ 0,03 đến dưới 1 (bảng 18.3 lớn nhất 0,70).

📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn

  • ✦Fms (N) = μ (không đơn vị) · N (N). Trình bày μ = Fms/N là phép chia hai lực nên không còn đơn vị.
  • ✦μ trượt thường < 1. Tính ra μ = 5 hay 30 thì đã dùng sai N (dùng kg thay vì N).
  • ✦Fms trượt thường nhỏ hơn hoặc bằng F₀ (cực đại của ma sát nghỉ). Đáp số trượt mà lớn hơn F₀ là đáng nghi.
  • ✦Gỗ trên gỗ μ ≈ 0,20 ⇒ hộp 2 kg (N = 19,6 N) chịu ma sát trượt ≈ 3,9 N, cỡ 15 trọng lượng.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🧱

Lực ma sát nghỉ

  1. 1
    Nhận biết

    Lực ma sát nghỉ xuất hiện khi

  2. 2
    Nhận biết

    Khi lực kéo ngang tác dụng lên vật vượt quá lực ma sát nghỉ cực đại F₀ thì vật

  3. 3
    Thông hiểu Hòm nằm yên trên sàn ngang, người đẩy bằng lực ngang 120 N mà hòm không nhúc nhích. Lực ma sát nghỉ có độ lớn N.
  4. 4
    Thông hiểu

    Cùng chiếc hòm đó (lực đẩy 120 N vẫn đứng yên), tăng lực đẩy lên 200 N mà hòm vẫn đứng yên (F₀ lớn hơn 200 N). Lực ma sát nghỉ lúc này

  5. 5
    Vận dụng

    Hòm có ma sát nghỉ cực đại F₀ = 180 N, lực ma sát trượt 150 N. Người ta đẩy ngang bằng lực 170 N. Lực ma sát tác dụng lên hòm có độ lớn

⚙️

Ma sát trượt: đặc điểm và số liệu

  1. 1
    Nhận biết

    Lực ma sát trượt (nói chung) không phụ thuộc vào

  2. 2
    Thông hiểu

    Kéo trượt đều cùng một khối gỗ (diện tích tiếp xúc không đổi) trên hai bề mặt, hàng (1) là mặt gỗ, hàng (2) là mặt giấy. Lực kế chỉ (N): Nhận xét nào đúng?

  3. 3
    Thông hiểu Theo bảng ở câu trên, lực ma sát trượt trung bình trên mặt giấy là N.
  4. 4
    Thông hiểu

    Chồng 1, 2, 3 khối gỗ giống nhau (mỗi khối 0,2 kg) lên bàn gỗ rồi kéo trượt đều, áp lực N và lực ma sát Fms trung bình đo được: Nhận xét nào đúng?

  5. 5
    Thông hiểu Theo bảng ở câu trên, chồng 5 khối gỗ (N = 9,8 N) thì lực ma sát trượt khoảng N (làm tròn đến hàng phần mười).
  6. 6
    Vận dụng

    Hộp 2 kg trên sàn gỗ có đồ thị lực ma sát theo lực kéo F: đoạn thẳng nghiêng từ (0 N; 0 N) đến (4,9 N; 4,9 N), rồi tụt xuống 3,92 N và nằm ngang. Kéo hộp bằng lực ngang 6 N thì hộp trượt với gia tốc

📐

F_ms = μN

  1. 1
    Nhận biết

    Công thức tính độ lớn lực ma sát trượt là

  2. 2
    Thông hiểu

    Hệ số ma sát trượt μ

  3. 3
    Thông hiểu Hộp 5 kg trượt trên sàn ngang có μ = 0,40. Lấy g = 9,8 m/s². Lực ma sát trượt là N.
  4. 4
    Thông hiểu

    Áp lực lên mặt tiếp xúc tăng gấp 3, các điều kiện khác giữ nguyên (cùng vật liệu, cùng tình trạng, cùng diện tích). Lực ma sát trượt

  5. 5
    Thông hiểu Vật 20 kg trượt trên sàn ngang, đo được lực ma sát trượt 60 N. Lấy g = 10 m/s². Hệ số ma sát trượt là .
  6. 6
    Vận dụng

    Người đi xe đạp tổng khối lượng 90 kg, v₀ = 5 m/s trên đường nằm ngang, khoá bánh xe, xe trượt 2,5 m thì dừng. Lấy g = 10 m/s². Hệ số ma sát trượt giữa lốp xe và đường là

  7. 7
    Vận dụng Hòm 40 kg đang trượt trên sàn có μ = 0,25. Một người đẩy ngang bằng lực 150 N. Lấy g = 10 m/s². Gia tốc của hòm là m/s².
  8. 8
    Vận dụng

    Hộp 10 kg trên sàn ngang, μ = 0,3. Một người dùng tay ấn thẳng đứng xuống hộp thêm 50 N rồi kéo hộp trượt đều. Lấy g = 10 m/s². Lực kéo ngang cần dùng là

🛞

Ma sát trong đời sống

  1. 1
    Thông hiểu

    Vận động viên xoa phấn vào lòng bàn tay trước khi nâng tạ để

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Hộp nằm yên trên sàn ngang khi bị kéo bằng lực ngang 6 N. Lực ma sát nghỉ tác dụng lên hộp có

  2. 2
    Thông hiểu

    Phát biểu nào đúng về lực ma sát trượt?

  3. 3
    Vận dụng

    Hòm 25 kg được kéo trượt đều trên sàn ngang bằng lực ngang 50 N. Lấy g = 10 m/s². Hệ số ma sát trượt giữa hòm và sàn là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Một khối gỗ 0,5 kg được kéo trượt đều trên mặt bàn trong ba tình huống: (1) nằm, (2) dựng đứng, (3) nằm và đặt thêm khối gỗ 0,5 kg lên trên. Áp lực N và lực ma sát Fms đo được (g = 9,8):

    a)So sánh (1) và (2): diện tích tiếp xúc không ảnh hưởng đến lực ma sát trượt.

    b)Ở tình huống (2), diện tích tiếp xúc nhỏ hơn nên lực ma sát nhỏ hơn.

    c)Hệ số ma sát trượt giữa khối gỗ và mặt bàn là 0,3.

    d)Ở tình huống (3), áp lực gấp đôi nên lực ma sát gấp bốn.

  2. 2
    Vận dụng

    Một hòm đặt trên sàn ngang có lực ma sát nghỉ cực đại F₀ = 200 N, lực ma sát trượt 160 N. Người ta kéo hòm bằng lực ngang F.

    a)Khi F = 150 N, hòm đứng yên và lực ma sát là 150 N.

    b)Khi F = 150 N, lực ma sát tác dụng lên hòm là 160 N.

    c)Khi F = 210 N, hòm trượt và lực ma sát là 160 N.

    d)Hòm đang trượt, giảm lực kéo xuống 160 N thì hòm dừng ngay.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Hộp 8 kg trượt trên sàn có μ = 0,25. Lấy g = 10 m/s². Lực ma sát trượt là bao nhiêu N? Đáp số:
  2. 2
    Vận dụng Hộp 4 kg trượt trên sàn có μ = 0,2, bị kéo bằng lực ngang 14 N. Lấy g = 10 m/s². Gia tốc của hộp là bao nhiêu m/s² (làm tròn đến hàng phần mười)? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Ô tô 1000 kg chạy 18 m/s, phanh khoá bánh, trượt trên đường có μ = 0,6. Lấy g = 10 m/s². Quãng đường trượt tới lúc dừng là bao nhiêu mét (làm tròn đến hàng đơn vị)? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần thường gặp: phân biệt ma sát nghỉ và trượt, nêu đặc điểm ma sát trượt (không phụ thuộc diện tích tiếp xúc), tính Fms = μN với N = mg.
  • •Hay có: vật đứng yên bị kéo (Fms nghỉ = F), so lực kéo với F₀ để biết vật trượt hay không, đọc bảng thí nghiệm kéo khối gỗ để kết luận.
  • •Có thể có: bài động lực học có ma sát (F − Fms = ma), xe phanh khoá bánh. Nối với KHTN THCS (ma sát có lợi, có hại, cách tăng giảm ma sát) và bài 32: xe vào khúc cua nhờ ma sát nghỉ đóng vai lực hướng tâm.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Lực cản và lực nâng