Chuyển động thẳng biến đổi đều
Dùng ba công thức v = v₀ + at, d = v₀t + ½at², v² − v₀² = 2ad của chuyển động thẳng biến đổi đều, đọc gia tốc và độ dịch chuyển trên đồ thị v–t (độ dốc, diện tích), và phân biệt độ dịch chuyển với quãng đường khi vật đổi chiều.
Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 9
⚡ Nhớ nhanh
- 1Chuyển động thẳng biến đổi đều: thẳng, vận tốc tăng hoặc giảm đều theo thời gian ⇒ gia tốc a không đổi. a·v > 0 là nhanh dần đều, a·v < 0 là chậm dần đều.
- 2Vận tốc: v = v₀ + at (chọn t₀ = 0). Bắt đầu từ nghỉ (v₀ = 0): v = at.
- 3Đồ thị v–t là đường thẳng: độ dốc = a, cắt trục tung tại v₀. Diện tích hình giới hạn bởi đồ thị và trục t = độ lớn độ dịch chuyển.
- 4Độ dịch chuyển: d = v₀t + ½at² (diện tích hình thang d = ½(v₀ + v)t). Không có t: v² − v₀² = 2ad.
- 5Chọn chiều dương theo v₀: nhanh dần đều a > 0, chậm dần đều a < 0. Đổi km/h sang m/s trước khi tính.
- 6Bẫy: đồ thị cắt trục t là lúc vật đổi chiều. Diện tích dưới trục tính là âm cho d, nhưng vẫn cộng vào quãng đường s.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 3 cảnh: xe tăng tốc từ 5 m/s với a = 2 m/s² (đồ thị v–t vẽ dần, độ dốc là a), diện tích dưới đồ thị lớn dần bằng quãng xe đi (d = 66 m sau 6 s), rồi xe chậm dần đều và quay đầu (d = 0 mà quãng đường 18 m). Sau đó tự chơi: kéo điểm trên đồ thị v–t (đầu hoặc cuối đoạn thẳng) để hoàn thành 5 nhiệm vụ có mục tiêu; nhiệm vụ 4 là cái bẫy "dừng ở v = 0 chưa về chỗ cũ".
Xe 18 km/h = 5 m/s tăng tốc đều với a = 2 m/s².
1 🚗 Gia tốc không đổi và công thức v = v₀ + at
Cần nhớ
- ✦Chuyển động thẳng biến đổi đều là chuyển động thẳng có độ lớn vận tốc tăng hoặc giảm đều theo thời gian. Gia tốc không đổi: a = Δv/Δt = hằng số (9.1).
- ✦Nhanh dần đều: a cùng chiều v (a·v > 0). Chậm dần đều: a ngược chiều v (a·v < 0). Vật vẫn chuyển động thẳng nên v, a luôn nằm trên một đường thẳng.
- ✦Vận tốc: từ a = (v − v₀)/t suy ra v = v₀ + at (9.2). Bắt đầu từ nghỉ (v₀ = 0) thì v = at (9.3).
- ✦Vì sao đều: sau mỗi giây v thêm đúng a. Với a = 2 m/s², v₀ = 5 m/s thì v là 5; 7; 9; 11; 13; 15; 17 m/s ở các giây 0 → 6.
Dạng bài
Tính vận tốc sau thời gian t
- 1 Chọn chiều dương theo chiều chuyển động; ghi v₀, a (kèm dấu), t.
- 2 Đổi đơn vị: km/h chia 3,6 để ra m/s.
- 3 Thay vào v = v₀ + at.
- 4 Thử lại: nhanh dần đều thì v lớn hơn v₀, chậm dần đều thì v nhỏ hơn v₀.
⚠️ Bẫy hay gặp: Trộn đơn vị: v = 18 + 2 · 6 = 30 rồi viết "30 km/h" là sai, vì a = 2 m/s² không cộng được với km/h.
Ô tô đang chạy 18 km/h thì tăng tốc với gia tốc không đổi 2 m/s². Tính vận tốc của xe sau 6 s (đổi ra km/h).
Hướng dẫn giải
2 📈 Đồ thị vận tốc – thời gian
Đọc đồ thị v–t
- ✦v = v₀ + at là hàm bậc nhất của t ⇒ đồ thị v–t là đường thẳng.
- ✦Độ dốc (hệ số góc) của đường thẳng = gia tốc a = Δv/Δt. Đi lên a > 0, đi xuống a < 0, nằm ngang a = 0 (chuyển động thẳng đều).
- ✦Điểm cắt trục tung (t = 0) là v₀. Điểm cắt trục hoành (v = 0) là lúc vật dừng tức thời rồi đổi chiều.
- ✦Ví dụ: đường thẳng qua (0; 5 m/s) và (6 s; 17 m/s): a = 17 − 56 = 2 m/s², v₀ = 5 m/s.
Ba dạng đồ thị trong Hình 9.1 và một dạng nằm ngang
| Dạng đồ thị | v₀ | a | Chuyển động |
|---|---|---|---|
| đi lên từ gốc toạ độ | 0 | > 0 | bắt đầu từ nghỉ, nhanh dần đều |
| đi lên, cắt trục tung ở v₀ > 0 | > 0 | > 0 | nhanh dần đều |
| đi xuống từ v₀ > 0 | > 0 | < 0 | chậm dần đều (tới khi v = 0) |
| nằm ngang | ≠ 0 | 0 | thẳng đều |
Đường thẳng xiên trên đồ thị v–t nghĩa là a không đổi. Dốc càng đứng thì |a| càng lớn.
Đồ thị v–t đi xuống không có nghĩa là vật đi xuống, cũng không phải đường đi của vật: nó chỉ cho biết v giảm theo thời gian.
3 ▦ Độ dịch chuyển bằng diện tích dưới đồ thị
Cần nhớ
- ✦Thẳng đều (v không đổi): đồ thị là đường nằm ngang, hình chữ nhật cạnh v và t có diện tích v·t = d.
- ✦Biến đổi đều: chia thời gian thành các đoạn Δt rất nhỏ, mỗi đoạn coi như thẳng đều (hình thang rất hẹp); cộng lại được hình thang đáy v₀ và v, cao t. Diện tích: d = ½(v₀ + v)t.
- ✦Thay v = v₀ + at vào: d = v₀t + ½at² (9.4).
- ✦Vì sao có ½: nếu v₀ = 0 thì dưới đồ thị là tam giác đáy t, cao at ⇒ d = ½ · t · at = ½at².
Độ dịch chuyển d theo thời gian (v₀ = 5 m/s, a = 2 m/s²)
| t (s) | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| d = 5t + t² (m) | 6 | 14 | 24 | 36 | 50 | 66 |
| d thêm mỗi giây (m) | 6 | 8 | 10 | 12 | 14 | 16 |
Dạng bài
Tính d bằng diện tích dưới đồ thị hoặc công thức
- 1 Xác định v₀, a, t (đổi về m/s, s, m/s²). Nếu cho v thì tính a = (v − v₀)/t.
- 2 Cách 1: diện tích hình thang d = ½(v₀ + v)t.
- 3 Cách 2: công thức d = v₀t + ½at². Hai cách phải ra cùng kết quả.
- 4 Thử lại: d phải nằm giữa v₀t (nếu giữ v₀) và vt (nếu có ngay v).
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy d = v · t = 17 · 6 = 102 m: coi xe chạy với vận tốc cuối suốt 6 s. Xe mới đạt 17 m/s ở giây cuối, nên d nhỏ hơn.
Ô tô v₀ = 5 m/s (18 km/h), a = 2 m/s², tăng tốc trong 6 s. Tính độ dịch chuyển bằng hai cách.
Hướng dẫn giải
4 🧮 Ba công thức: chọn công thức nào
Chọn công thức theo đại lượng không cần tới
| Công thức | Không có | Dùng khi |
|---|---|---|
| v = v₀ + at | d | cần v hoặc t, không nhắc tới quãng đường |
| d = v₀t + ½at² | v | cho t, cần d (hoặc ngược lại), không biết v cuối |
| v² − v₀² = 2ad | t | không cho t, hoặc đề hỏi quãng đường phanh |
Dạng bài
Giải bài chuyển động thẳng biến đổi đều
- 1 Chọn chiều dương theo chiều v₀. Liệt kê v₀, v, a, t, d: biết ba, cần hai.
- 2 Đổi đơn vị: km/h → m/s (chia 3,6). Nhanh dần đều a > 0, chậm dần đều a < 0, "dừng lại" là v = 0.
- 3 Chọn công thức theo bảng trên (thiếu đại lượng nào thì chọn công thức không có nó).
- 4 Thử lại bằng công thức khác (vd tính d xong thì tính lại t từ v = v₀ + at).
⚠️ Bẫy hay gặp: Không đổi 72 km/h: d = 0 − 72²−8 = 648 "m" là sai. Hoặc lấy a = +4: d = 0 − 4008 = −50 m, độ dịch chuyển âm cho phanh là dấu hiệu quên a < 0.
Ô tô chạy 72 km/h thì hãm phanh với gia tốc không đổi −4 m/s². Tính thời gian và quãng đường xe đi được cho tới khi dừng.
Hướng dẫn giải
Quãng đường phanh
- ✦v = 0 nên d = v₀²/(2|a|): quãng đường dừng tỉ lệ với v₀². Vận tốc gấp đôi ⇒ quãng đường dừng gấp 4.
- ✦Với |a| = 4 m/s²: 72 km/h dừng sau 50 m, 144 km/h (40 m/s) dừng sau 200 m.
5 ↩️ Đồ thị cắt trục t: độ dịch chuyển và quãng đường
Cần nhớ
- ✦Phần đồ thị trên trục t ứng với vật đi theo chiều dương: diện tích dương cho d. Phần dưới trục t là đi ngược chiều: diện tích âm cho d.
- ✦Độ dịch chuyển d = tổng đại số các diện tích (vị trí cuối − vị trí đầu). Quãng đường s = tổng độ lớn các diện tích (độ dài đã đi).
- ✦Công thức d = v₀t + ½at² vẫn đúng cả khi v đổi dấu (a không đổi); nhưng s thì phải tách tại lúc v = 0.
v₀ = 6 m/s, a = −2 m/s², trong 6 s
| Đoạn | v đi từ → tới | Diện tích | Ý nghĩa |
|---|---|---|---|
| 0 → 3 s | 6 → 0 m/s | +9 | đi 9 m theo chiều dương |
| 3 → 6 s | 0 → −6 m/s | −9 | quay lại 9 m |
| cả 6 s | d = 0, s = 18 | về đúng chỗ cũ nhưng đã đi 18 m |
Dạng bài
Tìm d và s khi v đổi dấu
- 1 Tìm thời điểm v = 0: t₁ = −v₀/a (nếu 0 < t₁ < t).
- 2 d cả chặng = v₀t + ½at² (có dấu).
- 3 Quãng đường: s = |d(0 → t₁)| + |d(t₁ → t)|, mỗi đoạn tính riêng.
- 4 Thử lại: s ≥ |d|, bằng nhau chỉ khi không đổi chiều.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy s = d = 0 thì kết luận "vật không đi đâu cả". Hoặc dừng ở v = 0 và nói d = 9 m: mới đi nửa chặng.
Vật qua gốc với v₀ = 6 m/s, gia tốc không đổi −2 m/s². Tính d và s trong 6 s đầu.
Hướng dẫn giải
6 ✈️ Hiện tượng quanh ta
- ✦🚗 Khoảng cách an toàn: đi nhanh gấp đôi thì quãng đường phanh dài gấp 4. Đường ướt a nhỏ hơn thì phanh còn dài nữa.
- ✦✈️ Máy bay cất cánh: tăng tốc đều trên đường băng, cần d = v²/(2a). Đạt 80 m/s với a = 2 m/s² phải chạy 1600 m.
- ✦🛝 Cầu trượt, xe trượt dốc: từ nghỉ, a không đổi thì sau 8 s với a = 1 m/s² đi 32 m; thời gian gấp đôi, quãng đường gấp 4.
- ✦🚆 Tàu vào ga: giảm tốc đều để dừng đúng vạch; đồ thị v–t là đoạn thẳng đi xuống chạm trục t.
7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Đề không cho t hoặc hỏi quãng đường phanh: dùng ngay v² − v₀² = 2ad.
- ✦Bắt đầu từ nghỉ: d = ½at², tăng thời gian k lần thì d tăng k² lần.
- ✦Đồ thị v–t: độ dốc cho a, diện tích cho d; hình thang d = ½(đáy + đáy) × cao, không cần tích phân.
- ✦Chậm dần đều tới khi dừng: t = v₀/|a|, d = v₀²/(2|a|) = ½v₀t.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Quên đổi km/h sang m/s: xe 72 km/h phanh với a = −4 m/s² ra 648 m thay vì 50 m.
- ✦Quên hệ số ½: xe từ nghỉ, a = 1 m/s², 8 s ra 64 m thay vì 32 m.
- ✦Phanh mà để a dương: d ra số âm. Chậm dần đều thì a < 0 theo chiều dương là chiều chạy.
- ✦Lấy d = v·t với v là vận tốc cuối: xe 5 → 17 m/s trong 6 s ra 102 m thay vì 66 m.
- ✦Đồ thị cắt trục t: coi quãng đường bằng độ dịch chuyển, hoặc quên cộng phần dưới trục (vd d = 0, s = 18 m).
- ✦Tưởng đường thẳng đi xuống trên đồ thị v–t là vật đi xuống: đó chỉ là v giảm.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦v đo bằng m/s, a bằng m/s², d bằng m, t bằng s. Công thức d = v₀t + ½at² thì từng số hạng đều là mét.
- ✦Nhanh dần đều: v > v₀, d > v₀t. Chậm dần đều: v < v₀, d < v₀t.
- ✦Quãng đường dừng của ô tô ở 72 km/h cỡ vài chục mét; ra vài mét hay vài trăm mét ở a cỡ 4 m/s² là nghi ngờ.
- ✦Cách khác để kiểm tra: tính d bằng hai cách (hình thang và công thức) phải trùng nhau.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Gia tốc không đổi, v = v₀ + at
- 1Nhận biết
Chuyển động thẳng biến đổi đều là chuyển động thẳng có
- 2Thông hiểu
Ô tô chạy 20 m/s, hãm phanh với gia tốc không đổi −4 m/s². Sau 3 s vận tốc của ô tô là
- 3Thông hiểu Xe có v₀ = 5 m/s, tăng tốc với a = 2 m/s². Sau 6 s vận tốc của xe là m/s.
- 4Thông hiểu
Vật bắt đầu chuyển động thẳng từ trạng thái nghỉ với gia tốc 1,5 m/s². Sau 8 s vận tốc của vật là
Đồ thị v–t
- 1Nhận biết
Đồ thị vận tốc – thời gian của chuyển động thẳng biến đổi đều là
- 2Thông hiểu
Đồ thị v–t của một xe là đường thẳng đi qua hai điểm: Gia tốc của xe là
- 3Thông hiểu
Đồ thị v–t của một vật là đoạn thẳng nằm ngang cắt trục tung ở 4 m/s. Chuyển động của vật là
- 4Thông hiểu Đồ thị v–t của một xe là đường thẳng đi qua hai điểm: Độ lớn gia tốc của xe là m/s².
Độ dịch chuyển và diện tích
- 1Nhận biết
Độ lớn độ dịch chuyển của chuyển động thẳng biến đổi đều bằng
- 2Thông hiểu Đồ thị v–t là đoạn thẳng qua hai điểm: Độ dịch chuyển trong 6 s là m.
- 3Thông hiểu
Xe chạy thẳng đều với vận tốc 4 m/s trong 5 s. Diện tích dưới đồ thị v–t, tức độ dịch chuyển, là
- 4Vận dụng Xe có v₀ = 3 m/s và a = 2 m/s². Trong 4 s đầu xe dịch chuyển được m.
Ba công thức
- 1Nhận biết
Công thức nào không chứa thời gian t?
- 2Thông hiểu
Ô tô chạy 72 km/h thì hãm phanh với gia tốc không đổi −4 m/s². Quãng đường xe đi cho tới khi dừng là
- 3Vận dụng Vật qua điểm A với vận tốc 8 m/s rồi chuyển động chậm dần đều, dừng lại cách A đúng 16 m. Độ lớn gia tốc là m/s².
- 4Vận dụng Với vật ở câu trên, thời gian từ lúc qua A đến lúc dừng là s.
- 5Vận dụng
Xe tăng tốc đều từ 10 m/s lên 20 m/s trên quãng đường 150 m. Gia tốc của xe là
Đổi chiều: d và s
- 1Thông hiểu
Đồ thị v–t của một vật là đoạn thẳng đi qua hai điểm: Độ dịch chuyển của vật trong 6 s là
- 2Vận dụng Với vật ở câu trên (đồ thị v–t đi từ 6 m/s xuống −6 m/s trong 6 s), quãng đường vật đi được trong 6 s là m.
Hiện tượng quanh ta
- 1Thông hiểu
Một xe trượt bắt đầu từ trạng thái nghỉ, gia tốc không đổi 1 m/s². Sau 8 s xe đã đi được
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Xe bắt đầu chuyển động từ nghỉ với gia tốc 1,5 m/s². Trong 8 s đầu xe dịch chuyển được
- 2Thông hiểu
Đồ thị v–t của một vật là đoạn thẳng đi qua hai điểm: Độ dịch chuyển của vật trong 4 s là
- 3Thông hiểu
Tàu rời ga với gia tốc không đổi 0,5 m/s². Để đạt 10 m/s tàu phải chạy quãng đường
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Ô tô chạy 72 km/h thì hãm phanh với gia tốc không đổi −4 m/s² (chiều dương theo chiều chạy).
a)Xe dừng lại sau 5 s kể từ lúc hãm phanh.
b)Sau 2 s đầu vận tốc của xe là 12 m/s.
c)Quãng đường xe đi được cho tới khi dừng là 100 m.
d)Nếu vận tốc ban đầu gấp đôi (144 km/h) thì quãng đường dừng cũng chỉ gấp đôi.
- 2Vận dụng
Đồ thị v–t của một vật là đoạn thẳng nối (0 s; 6 m/s) với (8 s; −2 m/s). Chiều dương là chiều của vận tốc ban đầu.
a)Gia tốc của vật là −1 m/s².
b)Vật đổi chiều chuyển động tại thời điểm t = 8 s.
c)Độ dịch chuyển của vật trong 8 s là 16 m.
d)Quãng đường vật đi được trong 8 s cũng bằng 16 m.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Xe bắt đầu từ nghỉ, sau 10 s đạt 54 km/h. Gia tốc của xe bằng bao nhiêu m/s²? Làm tròn đến hàng phần mười. Đáp số:
- 2Vận dụng Vật có v₀ = 12 m/s, chậm dần đều với a = −3 m/s². Quãng đường vật đi được cho tới khi dừng là bao nhiêu mét? Đáp số:
- 3Vận dụng Xe có vận tốc đầu 4 m/s, tăng tốc với a = 0,5 m/s² trong 12 s. Độ dịch chuyển của xe là bao nhiêu mét? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Phần I thường hỏi tính v, d, a bằng ba công thức (có đổi km/h → m/s), chọn công thức không có t, hoặc đọc độ dốc và diện tích trên đồ thị v–t.
- •Phần II hay có một bài phanh hoặc một đồ thị v–t cắt trục t: ý dễ mất điểm là quên a < 0 khi phanh, quên hệ số ½, và nhầm độ dịch chuyển với quãng đường.
- •Phần III có thể hỏi quãng đường dừng, độ dịch chuyển sau thời gian t với số cho sẵn. Chính các công thức này sang bài 10 là rơi tự do (a = g), bài 12 là ném ngang và ném xiên, còn Lý 11 điện tích bay trong điện trường đều dùng lại d = v₀t + ½at² với a = qE/m.
Sự rơi tự do