Vật lý lớp 10
Bài 21 · Cơ bản

Moment lực. Cân bằng của vật rắn

Dùng moment lực M = F·d và quy tắc moment cho vật có trục quay (bập bênh, đòn bẩy), hiểu ngẫu lực và điều kiện cân bằng tổng quát, rồi làm thực hành tổng hợp hai lực đồng quy và song song.

Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 21, Bài 22

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Moment lực đối với trục quay đặc trưng cho tác dụng làm quay của lực: M = F·d, đơn vị N·m. d là cánh tay đòn: khoảng cách từ trục quay đến giá của lực (không phải đến điểm đặt).
  • 2Quy tắc moment (vật có trục quay cố định cân bằng): tổng các moment làm quay thuận chiều kim đồng hồ bằng tổng các moment làm quay ngược chiều: ΣM = 0 (chọn một chiều quay làm dương).
  • 3Ngẫu lực là hai lực song song, ngược chiều, cùng độ lớn, đặt vào một vật: chỉ làm vật quay, không tịnh tiến. M = F·d với d là khoảng cách giữa hai giá.
  • 4Cân bằng tổng quát của vật rắn: tổng các lực bằng 0 và tổng moment (đối với một điểm bất kì) bằng 0. Chọn trục tại điểm đặt của lực chưa biết để lực đó có moment 0.
  • 5Thực hành 22: hai lực kế kéo dây cao su, hợp lực đo Ftn ≈ Flt tính bằng F² = F₁² + F₂² + 2F₁F₂cosα; hai lực song song cùng chiều: F = F₁ + F₂, F₁/F₂ = OB/OA, O gần lực lớn hơn.
  • 6Bẫy: lấy cánh tay đòn là khoảng cách tới điểm đặt (lực xiên thì d = OA·sinα); cộng độ lớn hai lực khi α ≠ 0°; quên đổi cm sang m.

👀 Nhìn là hiểu

Xem 4 cảnh: cờ lê 20 N vặn bu-lông (d = 0,1 m rồi 0,3 m: M = 2 rồi 6 N·m), cánh tay đòn khi lực xoay hướng (4 N, thước 0,5 m), bập bênh 250 N và 400 N cân bằng khi B ngồi d₂ = 0,75 m, ngẫu lực lên vô-lăng 5 N, d = 0,3 m (M = 1,5 N·m). Rồi tự chơi: kéo thẻ d₂ vào chỗ bạn B (400 N rồi 150 N, có thẻ bẫy d₂ = 1,2 m), kéo thẻ góc α vào hai lực kế của thực hành 22 và thẻ kết luận (thẻ bẫy cộng F₁ + F₂), rồi kéo con trượt O trên thanh AB cho cân bằng (3 lần), khoảng 12 lượt.

F = 20 Nd = 0,10 mM = 2,0N·mtốc độ quay vẽ tỉ lệ với M · minh hoạ

Vặn bu-lông bằng cờ lê, lực F = 20 N vuông góc cán.

M = F·d = 20 · 0,10 = 2,0 N·m

1 🔧 Moment lực

Cần nhớ

  • ✦Tác dụng làm quay của lực không chỉ phụ thuộc độ lớn F mà còn phụ thuộc cánh tay đòn d: khoảng cách từ trục quay đến giá của lực (đường thẳng chứa vectơ lực). Dùng cờ lê dài vặn đai ốc dễ hơn, nhổ đinh bằng búa phải nắm xa đầu búa.
  • ✦Moment lực đối với trục quay: M = F·d (F: độ lớn lực, d: cánh tay đòn). Đơn vị newton mét (N·m). Moment càng lớn, tác dụng làm quay càng mạnh.
  • ✦Lực vuông góc với thanh (cán): d = khoảng cách từ trục đến điểm đặt. Lực xiên góc α so với thanh OA: d = OA·sinα. Giá của lực đi qua trục (lực dọc thanh): d = 0 ⇒ M = 0, không làm quay.
  • ✦Lực làm quay thuận hay ngược chiều kim đồng hồ: quy ước một chiều dương (thường thuận chiều kim đồng hồ) để cộng đại số moment.
  • ✦Đổi đơn vị trước: cm ⇒ m (÷ 100). F tính N, d tính m thì M ra N·m.

Dạng bài

Tính moment lực

  1. 1 Xác định trục quay O và giá của lực.
  2. 2 Tìm cánh tay đòn d: vuông góc từ O xuống giá của lực (lực xiên: d = OA·sinα, α là góc giữa lực và thanh).
  3. 3 Đổi đơn vị rồi M = F·d, ghi chiều quay (thuận hay ngược).
  4. 4 Thử lại: d ≤ OA; lực dọc thanh cho M = 0; d lớn gấp đôi thì M gấp đôi ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy cánh tay đòn là cả chiều dài OA dù lực xiên: M = 4 · 0,5 = 2 N·m (sai, đúng là 1 N·m). Hoặc để cm: 20 N · 10 cm = 200 N·m, quên đổi ra mét.

🔧
Làm mẫu

Vặn bu-lông bằng cờ lê, lực F = 20 N vuông góc cán, nắm cách tâm bu-lông 0,1 m rồi nắm xa hơn, cách 0,3 m. Tính moment lực trong hai trường hợp. Thước OA dài 0,5 m, lực 4 N đặt ở A hợp thước góc 30° thì M bằng bao nhiêu?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

2 ⚖️ Quy tắc moment lực

Cần nhớ

  • ✦Thí nghiệm đĩa tròn (Hình 21.3): treo quả cân tạo lực F₁, F₂ ở hai bên trục quay; đĩa đứng yên khi F₁d₁ = F₂d₂. Bỏ một lực thì đĩa quay theo chiều của lực còn lại.
  • ✦Quy tắc moment lực (điều kiện cân bằng của vật có trục quay cố định): muốn vật cân bằng, tổng các moment lực làm vật quay theo chiều kim đồng hồ phải bằng tổng các moment lực làm vật quay ngược chiều kim đồng hồ.
  • ✦Chọn một chiều quay làm dương thì điều kiện cân bằng viết gọn: ΣM = 0 (đối với trục quay đã chọn).
  • ✦Ứng dụng: bập bênh, cân đòn, búa nhổ đinh, kìm cắt, mở nắp lon. Lực nhỏ ở cánh tay đòn dài cân bằng lực lớn ở cánh tay đòn ngắn: F₁/F₂ = d₂/d₁.
  • ✦Bài bập bênh: trục là điểm tựa; trọng lực của mỗi người là lực, cánh tay đòn = khoảng cách từ người đến điểm tựa.

Dạng bài

Dùng quy tắc moment cho vật có trục quay

  1. 1 Chọn trục quay O; liệt kê các lực có moment khác 0 và cánh tay đòn từng lực.
  2. 2 Phân loại moment: thuận hay ngược chiều kim đồng hồ (vẽ hình).
  3. 3 Viết ΣM_thuận = ΣM_ngược (hoặc ΣM = 0 với chiều dương đã chọn).
  4. 4 Giải tìm lực hay cánh tay đòn chưa biết; thử lại: thay vào hai vế bằng nhau ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng hai bạn ngồi cùng khoảng cách thì cân bằng: d₂ = 1,2 m, MB = 480 N·m > MA = 300 N·m, bên B xuống. Cân bằng cần tích F·d hai bên bằng nhau, không phải d bằng nhau.

🎠
Làm mẫu

Bập bênh: bạn A nặng 250 N ngồi cách trục 1,2 m; bạn B nặng 400 N. B phải ngồi cách trục bao xa để bập bênh nằm ngang cân bằng? Nếu bạn B chỉ nặng 150 N thì sao?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Thanh có trọng lượng và búa nhổ đinh

  1. 1 Thanh đồng chất: trọng lực P đặt ở trung điểm; tìm khoảng cách từ trung điểm đến trục.
  2. 2 Viết moment của từng lực đối với trục (điểm tựa), chia hai nhóm thuận/ngược.
  3. 3 Búa nhổ đinh: trục là điểm tựa đầu búa; lực tay · cánh tay tay = lực đinh · cánh tay đinh.
  4. 4 Thử lại: lực ở cánh tay đòn dài nhỏ hơn lực ở cánh tay đòn ngắn ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên trọng lực của thanh (cho thanh nhẹ): W = 60 · 0,40,8 = 30 N. Hoặc lấy cánh tay đòn của trọng lực thanh là 0,6 m (tính từ A) thay vì khoảng cách tới điểm tựa.

🔨
Làm mẫu

Thanh đồng chất AB dài 1,2 m nặng 30 N đặt trên điểm tựa cách A 0,4 m. Treo vật 60 N tại A. Cần treo vật bao nhiêu N ở B để thanh nằm ngang cân bằng? Búa nhổ đinh: tay nắm cách trục 25 cm lực 20 N, đinh cách trục 5 cm: lực kéo đinh?

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

3 🌀 Ngẫu lực

Cần nhớ

  • ✦Ngẫu lực là hệ hai lực song song, ngược chiều, có độ lớn bằng nhau và cùng đặt vào một vật. Ví dụ: hai tay vặn vòi nước, hai tay xoay vô-lăng, hai ngón tay vặn nắp chai.
  • ✦Tổng hai lực bằng 0 nên ngẫu lực không làm vật tịnh tiến; nó chỉ làm vật quay.
  • ✦Moment của ngẫu lực: M = F₁d₁ + F₂d₂ = F·d với F là độ lớn mỗi lực, d là khoảng cách giữa hai giá (cánh tay đòn của ngẫu lực).
  • ✦Một lực đơn lẻ đặt lệch trục lên vật tự do thì vừa quay vừa tịnh tiến: ngẫu lực khác ở chỗ chỉ quay.

Dạng bài

Tính moment ngẫu lực

  1. 1 Xác định hai lực song song ngược chiều và khoảng cách d giữa hai giá.
  2. 2 Đổi d sang mét.
  3. 3 M = F·d (F là độ lớn một lực, không cộng hai lực).
  4. 4 Thử lại: M = F₁d₁ + F₂d₂ với d₁ + d₂ = d ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng hai lực rồi nhân d: (5 + 5) · 0,3 = 3 N·m (sai, gấp đôi). M = F·d với F là một lực.

🛞
Làm mẫu

Hai tay xoay vô-lăng, mỗi tay tác dụng lực 5 N, hai giá cách nhau 0,3 m. Tính moment của ngẫu lực.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 🪜 Điều kiện cân bằng tổng quát của vật rắn

Cần nhớ

  • ✦Vật không có trục quay cố định (thanh dựa tường, cái thang, dầm hai người khiêng) vẫn dùng được quy tắc moment: chọn một điểm bất kì làm trục quay.
  • ✦Điều kiện cân bằng của một vật rắn: (1) tổng các lực tác dụng lên vật bằng 0 (vectơ); (2) tổng các moment lực đối với một điểm bất kì chọn làm trục quay bằng 0 (chọn một chiều quay làm dương).
  • ✦Mẹo: chọn trục tại điểm đặt của lực chưa biết (phản lực, lực nâng) để moment của lực đó bằng 0 (cánh tay đòn bằng 0), bớt một ẩn.
  • ✦Vật rắn nằm yên trên hai điểm tựa: lực nâng ở hai điểm tựa có tổng bằng trọng lực; lực lớn hơn ở điểm gần trọng tâm hơn.

Dạng bài

Dầm hai người khiêng

  1. 1 Vẽ các lực: trọng lực dầm (ở trung điểm), vật treo, hai lực nâng FA, FB.
  2. 2 Chọn trục tại A: moment của FA bằng 0.
  3. 3 ΣM = 0 quanh A ⇒ tìm FB; rồi ΣF = 0 ⇒ FA = tổng trọng lực − FB.
  4. 4 Thử lại: lấy trục tại B, kiểm tra moment bằng 0 ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Chia đều trọng lượng cho hai người (150 N mỗi người) dù vật treo lệch về A. Người gần vật hơn chịu lực lớn hơn.

🚶
Làm mẫu

Dầm nặng 200 N, dài 2 m (trọng tâm ở giữa) được hai người khiêng ở hai đầu A và B. Vật 100 N treo cách A 0,5 m. Tính lực nâng của mỗi người.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🔬 Thực hành: Tổng hợp lực (SGK bài 22)

Mục đích, dụng cụ, các bước

  • ✦Mục đích: nghiệm lại quy tắc tổng hợp lực: (I) hai lực đồng quy (quy tắc hình bình hành, định lí hàm số cosin); (II) hai lực song song cùng chiều (hợp lực F = F₁ + F₂, đặt tại O với F₁/F₂ = OB/OA).
  • ✦Dụng cụ phần I (Hình 22.1): bảng thép; hai lực kế ống 5 N có đế nam châm; thước đo góc (độ chia nhỏ nhất 1°); đế nam châm có móc buộc dây cao su; dây chỉ bền, dây cao su; giá đỡ ba chân; bút đánh dấu. Phần II (Hình 22.3): hai lò xo xoắn (chịu tối đa 5 N), thanh treo nhẹ dài 400 mm có thước và ba con trượt, các quả nặng 50 g, hai đế nam châm.
  • ✦Các bước phần I: gắn đế nam châm có dây cao su lên bảng, buộc hai sợi chỉ, móc hai lực kế; kéo dây cao su dãn một đoạn; (A) đánh dấu phương F₁, F₂, đọc F₁, F₂ và góc α; lặp lại 3 lần với α khác nhau; (B) tháo một lực kế, dùng một lực kế kéo dây cao su dãn đúng như cũ (đầu dây trùng điểm đã đánh dấu), đọc Ftn; (C) tính Flt theo F² = F₁² + F₂² + 2F₁F₂cosα.
  • ✦Các bước phần II: treo thanh lên hai lò xo, treo quả nặng ở A và B (số quả khác nhau), đánh dấu vị trí thanh, A, B; ghi F₁, F₂ và AB; tháo hết quả nặng, treo tất cả vào một móc ở O rồi dịch O cho thanh về đúng vị trí cũ; ghi F = F₁ + F₂ và đo OAtn; tính OAlt = AB·F₂/(F₁ + F₂); lặp lại.
  • ✦Lưu ý: dây cao su, dây chỉ và hai lực kế luôn nằm cùng mặt phẳng bảng; chọn A, B trùng vạch chia thước; số quả nặng hai bên khác nhau; không kéo lực kế quá 5 N; nam châm phải bám chắc.

Bảng 22.1 mẫu — hai lực đồng quy

LầnαF₁ (N)F₂ (N)F_tn (N)F_lt (N)
160°1,71,83,03,03
290°2,12,22,93,04
3120°3,02,93,12,95

Bảng 22.2 mẫu — hai lực song song cùng chiều (quả nặng 50 g, AB = 40 cm)

LầnF₁ (N)F₂ (N)F (N)OA_tn (cm)OA_lt (cm)
1 (2 quả, 3 quả)0,981,472,4524,324,0
2 (1 quả, 3 quả)0,491,471,9630,230,0
3 (2 quả, 1 quả)0,980,491,4713,613,3

Dạng bài

Xử lí kết quả: F_lt theo định lí hàm số cosin, trung bình và sai số

  1. 1 Flt = √(F₁² + F₂² + 2F₁F₂cosα), α là góc giữa hai lực (không phải góc giữa dây và phương thẳng đứng).
  2. 2 Trung bình cộng ba lần đo F̄; sai số tuyệt đối trung bình ΔF̄ = trung bình của |F − F̄| (theo bài 3).
  3. 3 So sánh F̄_tn và F̄_lt: chênh lệch nhỏ hơn tổng sai số thì kết luận hai cách khớp nhau.
  4. 4 Thử lại: α = 90° thì Flt = √(F₁² + F₂²); α = 0° thì Flt = F₁ + F₂ ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cộng hai độ lớn: F₁ + F₂ = 3,5 N (lần 1) và 5,9 N (lần 3), xa Ftn ≈ 3,0 N. Chỉ khi hai lực cùng hướng (α = 0°) mới cộng độ lớn.

📐
Làm mẫu

Từ bảng 22.1, tính Flt của lần 1 (α = 60°, F₁ = 1,7 N, F₂ = 1,8 N), rồi F̄_tn, F̄_lt kèm sai số và nhận xét.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Dạng bài

Xử lí phần II: tìm vị trí O của hợp lực song song

  1. 1 Hợp lực F = F₁ + F₂, đặt tại O nằm giữa A và B, gần lực lớn hơn.
  2. 2 F₁/F₂ = OB/OA = (AB − OA)/OA ⇒ OA = AB·F₂/(F₁ + F₂).
  3. 3 So OAlt với OAtn đo được (sai lệch nhỏ vài mm).
  4. 4 Thử lại: F₁·OA = F₂·OB (quy tắc moment quanh O) ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Đặt O ở trung điểm (OA = 20 cm) khi hai lực khác nhau: trung điểm chỉ đúng khi F₁ = F₂. O gần lực lớn hơn.

📏
Làm mẫu

Thanh AB = 40 cm, F₁ = 0,98 N (2 quả nặng tại A), F₂ = 1,47 N (3 quả tại B). Tìm vị trí O của hợp lực.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Nhận xét kết quả

  • ✦Phần I: Ftn ≈ Flt (từng lần chênh không quá 0,15 N, trung bình chỉ lệch 0,01 N) ⇒ hợp lực hai lực đồng quy xác định bằng quy tắc hình bình hành (và định lí hàm số cosin).
  • ✦Phần II: OAtn ≈ OAlt, sai lệch vài mm ⇒ hợp lực hai lực song song cùng chiều có độ lớn F₁ + F₂, điểm đặt chia trong AB theo tỉ lệ nghịch với hai lực.
  • ✦Sai số: đọc lực kế (độ chia 0,1 N), vạch chia góc, dây cao su không dãn đúng vị trí cũ, thanh chưa đúng vị trí đánh dấu.
  • ✦Phương án khác (SGK hỏi): dùng giá đỡ có ròng rọc, treo quả nặng qua dây để tạo hai lực đồng quy; hoặc dùng cân đơn giản từ thước gỗ (Hình 22.5).

6 🧭 Ôn chương III: Động lực học

Sơ đồ công thức cả chương (bài 13 – 21)

BàiNội dungCông thứcGhi chú
13Hợp lực hai lực đồng quyF² = F₁² + F₂² + 2F₁F₂cosαvuông góc: √(F₁² + F₂²)
13Phân tích lựcFx = F·cosα; Fy = F·sinαhai thành phần vuông góc
14Định luật 1 NewtonΣF = 0 ⇒ v không đổiquán tính
15Định luật 2 Newtona = F/m (F = ma); P = mga cùng hướng hợp lực
16Định luật 3 NewtonFAB = −FBAhai lực đặt vào hai vật
17 – 18Trọng lực, căng, ma sátP = mg; Fmst = μNma sát nghỉ tới giá trị cực đại
19Lực cản, lực đẩy ArchimedesFA = ρgV; Fc ngược chuyển độngrơi đều: Fc = P
20Bước giải bài toánOx: ΣF_x = max; Oy: ΣF_y = 0mặt nghiêng: a = g(sinα − μcosα)
21Moment, cân bằngM = F·d; ΣM_thuận = ΣM_ngược; ngẫu lực M = F·dΣF = 0 và ΣM = 0

Các dạng bài hay gặp

  • ✦Hợp lực – phân tích lực: hai lực đồng quy ⇒ quy tắc hình bình hành; vật cân bằng ⇒ hợp lực 0 (vẽ tam giác lực).
  • ✦Ba định luật Newton: tìm a từ F và m; phân biệt cặp lực – phản lực (đặt vào hai vật) với hai lực cân bằng (cùng một vật).
  • ✦Bài toán động lực học ba bước (bài 20): vẽ lực, chọn Ox, Oy, giải hệ; nhớ N có thể khác mg khi lực xiên hoặc mặt nghiêng.
  • ✦Lực của chất lưu: FA = ρgV (nổi: FA = P); rơi đều trong chất lưu: Fc = P.
  • ✦Moment: M = F·d và quy tắc ΣM = 0 cho bập bênh, đòn bẩy; thanh có trọng lượng thì thêm P ở trung điểm.

Dạng bài

Bài tổng hợp: vật trên mặt phẳng nghiêng kéo lên

  1. 1 Vẽ lực: P, N, lực kéo F song song mặt nghiêng, ma sát Fms ngược chiều chuyển động.
  2. 2 Phân tích P: Px = mg·sinα (xuống dọc mặt nghiêng), Py = mg·cosα (vuông góc mặt nghiêng).
  3. 3 Oy: N = mg·cosα ⇒ Fms = μmg·cosα. Ox (chiều lên): F − mg·sinα − Fms = ma.
  4. 4 Thử lại: a > 0 thì vật đi lên nhanh dần; a nhỏ hơn F/m ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên ma sát (a = 3,1 m/s²) hoặc cho N = mg: Fms = 0,2 · 49 = 9,8 N làm a ≈ 1,14 m/s². Trên mặt nghiêng N = mg·cosα < mg.

⛰️
Làm mẫu

Vật 5 kg trên mặt phẳng nghiêng 30°, μ = 0,2, được kéo lên bằng lực 40 N song song mặt nghiêng. Tính gia tốc. Lấy g = 9,8 m/s².

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

7 🚪 Hiện tượng quanh ta

  • ✦🚪 Cánh cửa: tay nắm đặt xa bản lề để d lớn, đẩy nhẹ cũng mở; đẩy sát bản lề thì rất nặng tay.
  • ✦🔩 Cờ lê, tuốc-nơ-vít cán to: cán dài hoặc to làm d lớn nên cùng lực vặn có moment lớn hơn.
  • ✦🛝 Bập bênh: người nặng ngồi gần trục, người nhẹ ngồi xa trục thì cân bằng.
  • ✦🚲 Vô-lăng, tay lái xe đạp, vặn vòi nước: tay đặt hai bên tạo ngẫu lực chỉ làm quay, nên vòi và trục lái không bị đẩy lệch.

8 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Thấy "cân bằng", "bập bênh", "đòn bẩy" ⇒ F₁d₁ = F₂d₂; lực nhỏ ở cánh tay đòn dài.
  • ✦Thấy "lực xiên" ⇒ d = OA·sinα (α là góc giữa lực và thanh); lực dọc thanh cho M = 0.
  • ✦Thấy "ngẫu lực" ⇒ M = F·d (một lực nhân khoảng cách hai giá), tổng lực bằng 0.
  • ✦Hợp lực hai lực đồng quy: vuông góc ⇒ √(F₁² + F₂²); cùng hướng ⇒ F₁ + F₂; ngược hướng ⇒ |F₁ − F₂|.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Cánh tay đòn là khoảng cách tới điểm đặt: thước 0,5 m, lực 4 N hợp thước 30° cho M = 1 N·m, không phải 2 N·m.
  • ✦Hai bạn ngồi cùng khoảng cách thì cân bằng: 250 N và 400 N cùng d = 1,2 m cho 300 và 480 N·m, không cân bằng.
  • ✦Cộng hai lực làm ngẫu lực: 5 N và 5 N cách 0,3 m cho M = 1,5 N·m, không phải 3 N·m.
  • ✦Cộng độ lớn hai lực đồng quy: 3 N và 4 N vuông góc cho 5 N, không phải 7 N.
  • ✦Đặt O ở trung điểm thanh khi hai lực song song khác nhau (1,47 N và 0,98 N): OA = 24 cm, không phải 20 cm.
  • ✦Quên đổi cm: F = 40 N, d = 25 cm cho M = 10 N·m, không phải 1 000.

📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn

  • ✦M tính N·m: F (N) · d (m). d luôn ≤ khoảng cách từ trục đến điểm đặt của lực.
  • ✦Thay nghiệm vào hai vế F₁d₁ và F₂d₂ phải bằng nhau.
  • ✦Hợp lực hai lực: |F₁ − F₂| ≤ F ≤ F₁ + F₂ (3 N và 4 N cho từ 1 N đến 7 N).
  • ✦Dầm hai người khiêng: FA + FB = tổng trọng lực.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

🔧

Moment lực

  1. 1
    Nhận biết

    Cánh tay đòn của một lực đối với trục quay là

  2. 2
    Nhận biết

    Đơn vị của moment lực trong hệ SI là

  3. 3
    Thông hiểu Dùng cờ lê tác dụng lực 40 N vuông góc với cán, điểm đặt cách tâm bu-lông 25 cm. Moment của lực là N·m.
  4. 4
    Thông hiểu

    Thước OA dài 0,5 m quay quanh trục O. Lực 4 N đặt ở A, hướng làm với thước góc 30°. Moment của lực đối với O là

  5. 5
    Thông hiểu

    Giữ lực 30 N vuông góc với cán cờ lê. Nếu cánh tay đòn tăng từ 20 cm lên 60 cm thì moment lực

  6. 6
    Vận dụng

    Thước OA dài 60 cm quay quanh trục O, đặt nghiêng 30° so với phương ngang. Lực thẳng đứng 5 N đặt tại A. Moment của lực đối với O xấp xỉ

⚖️

Quy tắc moment lực

  1. 1
    Nhận biết

    Quy tắc moment lực (điều kiện cân bằng của vật có trục quay cố định) là

  2. 2
    Thông hiểu Bập bênh: bạn A nặng 250 N ngồi cách trục 1,2 m; bạn B nặng 400 N. Để bập bênh nằm ngang cân bằng, B ngồi cách trục m.
  3. 3
    Thông hiểu Dùng búa nhổ đinh: tay nắm cán cách trục quay 25 cm với lực 20 N vuông góc cán; đinh cách trục 5 cm. Lực kéo đinh (vuông góc với phần đầu búa) là N.
  4. 4
    Thông hiểu

    Thí nghiệm đĩa tròn có trục quay: treo quả cân tạo lực F₁, F₂ với cánh tay đòn d₁, d₂, đĩa đứng yên ở cả ba lần: Nhận xét nào đúng?

  5. 5
    Vận dụng

    Thanh đồng chất AB dài 1,2 m nặng 30 N đặt trên điểm tựa cách A 0,4 m. Treo vật 60 N tại A. Để thanh nằm ngang cân bằng cần treo ở B vật nặng

  6. 6
    Vận dụng Người nặng 500 N ngồi cách tâm bập bênh 0,8 m. Em bé nặng 200 N ngồi phía bên kia, cách tâm m thì bập bênh cân bằng.
🌀

Ngẫu lực

  1. 1
    Nhận biết

    Ngẫu lực là hệ hai lực

  2. 2
    Thông hiểu Hai tay đặt lên vô-lăng, mỗi tay tác dụng lực 6 N ngược chiều nhau, khoảng cách giữa hai giá của lực là 0,36 m. Moment của ngẫu lực là N·m.
  3. 3
    Thông hiểu

    Tác dụng của ngẫu lực lên một vật là

🪜

Điều kiện cân bằng tổng quát

  1. 1
    Nhận biết

    Điều kiện cân bằng tổng quát của vật rắn là

  2. 2
    Thông hiểu

    Khi giải bài cân bằng có nhiều lực chưa biết, nên chọn trục quay tại điểm đặt của một lực chưa biết vì

  3. 3
    Vận dụng Dầm nặng 200 N dài 2 m (trọng tâm ở giữa) được hai người khiêng ở hai đầu A và B; vật 100 N treo cách A 0,5 m. Lực người ở B nâng là N.
  4. 4
    Vận dụng

    Với dầm ở câu trên, lực nâng của người ở A là

🚪

Hiện tượng quanh ta

  1. 1
    Thông hiểu

    Cánh cửa dễ mở hơn khi đẩy ở mép xa bản lề vì

🔬

Thực hành 22: tổng hợp lực

  1. 1
    Nhận biết

    Trong thực hành tổng hợp hai lực đồng quy, hai lực kế, sợi chỉ và dây cao su phải nằm trên cùng một mặt phẳng của bảng vì

  2. 2
    Thông hiểu Kết quả đo hai lực đồng quy: Flt của lần 1 theo định lí hàm số cosin là N (làm tròn đến hàng phần trăm).
  3. 3
    Thông hiểu

    Với bảng ở câu trên (Ftn lần lượt 3,0 · 2,9 · 3,1 N; Flt lần lượt 3,03 · 3,04 · 2,95 N), kết luận đúng là

  4. 4
    Vận dụng Thanh AB = 40 cm treo trên hai lò xo, F₁ = 0,98 N tại A và F₂ = 1,47 N tại B. Hợp lực đặt tại O trên AB, cách A là cm.
🧭

Ôn chương III

  1. 1
    Vận dụng Vật 5 kg trên mặt phẳng nghiêng 30°, μ = 0,2, được kéo lên bằng lực 40 N song song mặt nghiêng (g = 9,8 m/s²). Gia tốc của vật là m/s² (làm tròn đến hàng phần mười).
  2. 2
    Thông hiểu

    Hai lực 3 N và 4 N tác dụng lên một vật, có phương vuông góc nhau. Hợp lực có độ lớn

  3. 3
    Thông hiểu

    Quả táo nằm yên trên bàn. Theo định luật 3 Newton, lực nào là phản lực của trọng lực P mà Trái Đất tác dụng lên quả táo?

  4. 4
    Thông hiểu Xe 1 000 kg đang chạy thì tắt máy, chịu lực cản tổng cộng không đổi 500 N. Độ lớn gia tốc của xe là m/s².
  5. 5
    Vận dụng Thanh nhẹ OA dài 0,8 m quay quanh O, nằm ngang, treo vật 30 N tại A. Lực F vuông góc với thanh đặt cách O 0,2 m giữ thanh nằm ngang có độ lớn N.
  6. 6
    Vận dụng

    Quả cầu 0,8 kg, thể tích 1 L, thả không vận tốc đầu vào nước (bỏ qua lực cản, ρ = 1 000 kg/m³, g = 9,8 m/s²). Gia tốc ban đầu của quả cầu là

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Lực 30 N vuông góc với cán cờ lê, cánh tay đòn 40 cm. Moment lực là

  2. 2
    Thông hiểu

    Thanh nhẹ AB dài 1 m đặt trên điểm tựa O cách A 0,4 m. Treo vật 3 N ở A. Để thanh nằm ngang cân bằng cần treo ở B vật

  3. 3
    Vận dụng

    Một ngẫu lực gồm hai lực 8 N có moment 2,4 N·m. Khoảng cách giữa hai giá của lực là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Thí nghiệm đĩa tròn có trục quay, đĩa đứng yên ở cả ba lần (số liệu minh hoạ):

    a)Ở cả ba lần, F₁d₁ = F₂d₂ = 30 N·cm.

    b)Ở lần 3, F₁ lớn hơn F₂ nên đĩa quay theo chiều của F₁.

    c)Lực càng lớn thì cánh tay đòn để cân bằng càng nhỏ: d₁/d₂ = F₂/F₁.

    d)Nếu ở lần 1 tăng F₂ thêm 1 N và giữ d₂ = 10 cm thì đĩa vẫn cân bằng.

  2. 2
    Vận dụng

    Hai lực đồng quy F₁ = 3,0 N và F₂ = 4,0 N, góc giữa hai lực là α.

    a)Khi α = 90°, hợp lực có độ lớn 5,0 N.

    b)Khi α = 0°, hợp lực có độ lớn 5,0 N.

    c)Khi α = 180°, hợp lực có độ lớn 1,0 N.

    d)Hợp lực không bao giờ nhỏ hơn 4,0 N.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Một ngẫu lực gồm hai lực 15 N, khoảng cách giữa hai giá là 0,24 m. Moment của ngẫu lực là bao nhiêu N·m? Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Bập bênh: bạn nặng 300 N ngồi cách trục 1,2 m. Bạn nặng 180 N ngồi phía bên kia phải cách trục bao nhiêu mét để cân bằng? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Thanh nhẹ AB dài 1,5 m nằm ngang, tựa ở hai đầu A và B. Treo vật 90 N cách A 0,5 m. Lực đỡ ở đầu B là bao nhiêu newton? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Thường hỏi: M = F·d với cánh tay đòn đúng (lực xiên: d = OA·sinα), quy tắc moment cho bập bênh – đòn bẩy, moment ngẫu lực M = F·d.
  • •Hay có: thanh có trọng lượng đặt trên điểm tựa, dầm hai người khiêng (chọn trục tại một lực chưa biết), bảng thí nghiệm đĩa tròn F₁d₁ ≈ F₂d₂, bảng thực hành Ftn so với Flt hay OAtn so với OAlt.
  • •Có thể ra: bài tổng hợp chương III (mặt nghiêng kéo lên, cặp lực – phản lực, FA = ρgV). Nối KHTN 8: tác dụng làm quay của lực; nối Lý 11: lực điện và cường độ điện trường cũng tổng hợp bằng quy tắc hình bình hành; nối Lý 12 (bài Lực từ tác dụng lên dây dẫn mang dòng điện, mục động cơ điện): hai cạnh đối diện của khung dây có dòng điện chịu hai lực từ cùng độ lớn, ngược chiều, tạo ngẫu lực làm khung quay.
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Năng lượng. Công cơ học