Vật lý lớp 10
Bài 23 · Cơ bản

Năng lượng. Công cơ học

Nắm cách năng lượng chuyển hoá và truyền đi, tính công cơ học A = F·s·cosα (lực cùng hướng, lực xiên), phân biệt công phát động, công cản, không sinh công và tính công nâng vật lên cao A = P·h.

Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 23

⚡ Nhớ nhanh

  • 1Năng lượng không tự sinh ra hay mất đi: chỉ chuyển hoá từ dạng này sang dạng khác hoặc truyền từ vật này sang vật khác (bảo toàn năng lượng).
  • 2Thực hiện công là truyền năng lượng cho vật bằng cách tác dụng lực làm vật đổi trạng thái chuyển động. Công là số đo năng lượng được truyền, đơn vị Joule: 1 J = 1 N·m.
  • 3Lực không đổi cùng hướng chuyển động: A = F·s (= F·d). Lực hợp góc α với hướng chuyển động: A = F·s·cosα, chỉ thành phần Fs = F·cosα dọc đường đi mới sinh công.
  • 4α < 90°: công phát động (A > 0). α = 90°: không sinh công (A = 0). 90° < α ≤ 180°: công cản (A < 0).
  • 5Nâng vật lên cao h (đều): công tối thiểu A = P·h = mgh, không phụ thuộc đường nâng thẳng đứng hay theo mặt phẳng nghiêng (bỏ ma sát).
  • 6Bẫy: lực lớn nhưng vuông góc với đường đi (xách va li đi ngang, trọng lực trên đường ngang) thì không sinh công; công âm vẫn là công, không phải "không có công".

👀 Nhìn là hiểu

Xem 4 cảnh: đẩy hộp cùng hướng (50 N, 4 m ⇒ 200 J), kéo xiên 60° (chỉ Fs = 25 N sinh công ⇒ 100 J), xoay góc α từ 0° đến 180° để công đổi từ +200 J xuống −200 J, rồi nâng thùng 20 kg lên 3 m bằng hai đường cùng tốn 600 J. Sau đó tự chơi 4 lượt: kéo đầu mũi tên lực quanh chiếc hộp (đổi độ lớn và góc α), đọc đồng hồ công; có lượt "lực lớn mà công bằng 0".

01234 mF = 50 NF = 50 N cùng hướng chuyển động (α = 0°)

Đẩy hộp bằng lực F = 50 N, cùng hướng chuyển động.

1 ⚡ Năng lượng: chuyển hoá và truyền

Cần nhớ

  • ✦Dạng năng lượng thường gặp: cơ năng, hoá năng, nhiệt năng, điện năng, quang năng (ánh sáng), năng lượng âm thanh, năng lượng nguyên tử.
  • ✦Bảo toàn năng lượng: năng lượng không tự sinh ra hay mất đi; nó chỉ chuyển hoá từ dạng này sang dạng khác hoặc truyền từ vật này sang vật khác. Tổng năng lượng không đổi.
  • ✦Thí nghiệm của Joule (SGK hình 23.1): vật nặng đi xuống kéo cánh quạt khuấy nước ⇒ cơ năng của vật nặng giảm bao nhiêu thì nhiệt năng của nước tăng bấy nhiêu.
  • ✦Quả bóng cao su nảy thấp dần: cơ năng giảm nhưng không mất; phần giảm đi chuyển thành nhiệt năng (bóng và nền nóng lên chút ít) và năng lượng âm thanh (tiếng bịch).

Chuyển hoá và truyền năng lượng quanh ta

Quá trìnhNăng lượng chuyển hoá hoặc truyền
Đun nước bằng ấm điệnđiện năng ⇒ nhiệt năng của dây đun, rồi truyền sang nước
Xoa hai tay vào nhaucơ năng ⇒ nhiệt năng
Pin mặt trờiquang năng ⇒ điện năng
Bắn pháo hoahoá năng ⇒ nhiệt năng, quang năng, năng lượng âm thanh và cơ năng của mảnh pháo
Đèn LED đang sángđiện năng ⇒ quang năng (phần lớn) và nhiệt năng (phần nhỏ)

2 🤲 Thực hiện công

Công cơ học là gì

  • ✦Đẩy cuốn sách đang đứng yên: tay tác dụng lực, sách chuyển sang chuyển động nhanh dần, động năng của sách tăng. Năng lượng đó do tay truyền sang.
  • ✦Thực hiện công (gọi tắt) = truyền năng lượng cho vật bằng cách tác dụng lực làm vật thay đổi trạng thái chuyển động.
  • ✦Công là số đo năng lượng được truyền hoặc chuyển hoá khi thực hiện công. Đơn vị Joule (J): 1 J = 1 N·m, là công của lực 1 N làm vật dời 1 m cùng hướng lực.
  • ✦Muốn có công phải có lực và vật phải dịch chuyển (theo phương của lực). Giữ tạ đứng yên trên cao: s = 0 ⇒ A = 0.
  • ✦Miếng đồng chạm vào ngọn lửa nóng lên: năng lượng được truyền bằng truyền nhiệt, không có lực làm vật dời chỗ ⇒ không phải thực hiện công.
✅ Có thực hiện công

Động cơ điện kéo vật nặng lên cao · hỗn hợp xăng cháy đẩy pít-tông chuyển động · ngón tay đẩy cuốn sách trượt.

❌ Không thực hiện công

Giữ tạ đứng yên trên cao (s = 0) · ngọn lửa làm nóng miếng đồng (truyền nhiệt) · xách xô nước đi trên sàn ngang (lực nâng vuông góc đường đi).

3 🧮 Công thức tính công

Công của lực không đổi

Trường hợpCông thứcDấu của công
Lực cùng hướng chuyển động (α = 0°)A = F·s (= F·d vì đi thẳng không đổi chiều thì d = s)A > 0, lớn nhất
Lực hợp góc α với hướng chuyển độngA = F·s·cosα = Fs·s, với Fs = F·cosαA > 0 nếu α < 90°
α = 90° (lực vuông góc)A = 0không sinh công
90° < α ≤ 180°A = F·s·cosα < 0công cản

Vì sao có cosα

  • ✦Phân tích lực xiên F thành hai thành phần vuông góc: Fs = F·cosα dọc theo đường đi và Fn = F·sinα vuông góc với đường đi (SGK hình 23.4, 23.5).
  • ✦Chỉ Fs làm vật chuyển động nên A = Fs·s = F·s·cosα. Fn vuông góc đường đi ⇒ không sinh công.
  • ✦Với F = 50 N, s = 4 m: α = 0° ⇒ 200 J; 60° ⇒ 100 J; 90° ⇒ 0; 120° ⇒ −100 J; 180° ⇒ −200 J (xem cảnh 3 của sim).

Dạng bài

Tính công của lực không đổi

  1. 1 Xác định F, quãng đường s (đi thẳng) và góc α giữa vectơ lực và hướng chuyển động.
  2. 2 Đổi đơn vị: cm → m, kN → N, km → m.
  3. 3 Dùng A = F·s·cosα (α = 0° thì A = F·s).
  4. 4 Xét dấu: α < 90° công dương (phát động), α > 90° công âm (cản), α = 90° bằng 0.
  5. 5 Thử lại: |A| ≤ F·s và dấu hợp với hình vẽ ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Dùng sinα thay cosα: 50 · 4 · sin 60° ≈ 173 J. Kiểm bằng trường hợp đặc biệt: kéo song song sàn (α = 0°) phải ra 200 J mà sin 0° = 0 thì ra 0 ⇒ sai.

📦
Làm mẫu

Bạn kéo hộp trượt trên sàn ngang bằng dây, lực kéo F = 50 N, dây hợp với phương ngang góc 60°, hộp đi được 400 cm. Tính công của lực kéo.

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

4 ↔️ Công phát động, công cản, không sinh công

Dấu của công theo góc α

Góc αThành phần F_sLoại côngVí dụ
0° ≤ α < 90°cùng chiều chuyển độngphát động (A > 0)lực kéo làm xe nhanh lên · trọng lực khi xe xuống dốc
α = 90°không có Fskhông sinh công (A = 0)trọng lực khi xe chạy trên đường ngang · vai đỡ cặp khi đi bộ
90° < α ≤ 180°ngược chiều chuyển độngcông cản (A < 0)ma sát, lực phanh · trọng lực khi xe lên dốc

Dạng bài

Công của trọng lực khi vật đổi độ cao

  1. 1 Trọng lực P = mg hướng xuống, đặt vào vật.
  2. 2 Đi xuống: trọng lực có thành phần cùng chiều chuyển động ⇒ công phát động, độ lớn P·h. Đi lên: công cản, độ lớn P·h.
  3. 3 Đi trên mặt phẳng ngang: P vuông góc chuyển động ⇒ A = 0.
  4. 4 Thử lại: đi lên rồi xuống về chỗ cũ thì tổng công của trọng lực bằng 0 ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Cho rằng trọng lực lúc nào cũng "cản" hoặc lúc nào cũng sinh công dương. Dấu phụ thuộc xe đi xuống hay đi lên; trên đường ngang công bằng 0 dù P rất lớn.

🚗
Làm mẫu

Ô tô khối lượng 1 tấn đi qua một đoạn đường có độ cao chênh h = 5 m. Tính công của trọng lực khi xe xuống dốc, lên dốc và chạy trên đường ngang. Lấy g = 10 m/s².

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

5 🏗️ Công nâng vật lên cao

Dạng bài

Công tối thiểu để nâng vật lên cao

  1. 1 Nâng đều ⇒ lực nâng tối thiểu F = P = mg (hướng lên, cùng hướng chuyển động).
  2. 2 Đổi đơn vị: cm → m. h là độ cao vật được nâng thêm, đo theo phương thẳng đứng.
  3. 3 A = P·h = m·g·h.
  4. 4 Thử lại: kết quả chỉ có m, g, h, không có chiều dài đường đi ✓.

⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi cm: 800 · 250 = 200 000 J, to gấp 100 lần. Nâng 80 kg lên hơn 2 m không thể tốn tới 200 kJ.

🏗️
Làm mẫu

Cần cẩu nâng đều một thùng 80 kg lên cao 250 cm. Tính công tối thiểu của lực nâng. Lấy g = 10 m/s².

Hướng dẫn giải

Thử tự giải trước nhé!

Cùng nâng thùng 20 kg lên cao 3 m (bỏ ma sát, kéo đều, g = 10 m/s²)

Cách nângLực kéo tối thiểu FQuãng đường sCông A = F·s
Kéo thẳng đứng200 N3 m600 J
Mặt phẳng nghiêng dài 6 m100 N6 m600 J
Mặt phẳng nghiêng dài 10 m60 N10 m600 J

Nhận xét

  • ✦Dốc càng thoải thì lực càng nhỏ nhưng đường càng dài; công tối thiểu vẫn là A = P·h = 600 J. SGK: h là độ cao vật được nâng, không phụ thuộc đường đi thẳng đứng hay nằm nghiêng.
  • ✦Có ma sát thì công thực tế lớn hơn P·h (phải thắng thêm ma sát).
  • ✦Công của trọng lực chỉ phụ thuộc vị trí đầu và cuối (độ cao), không phụ thuộc dạng đường đi. Những lực như vậy gọi là lực thế (trọng lực, lực đàn hồi, lực điện).

6 🏋️ Hiện tượng quanh ta

  • ✦🏋️ Cử tạ: nâng tạ từ sàn lên ngực thì lực nâng sinh công dương. Giữ tạ đứng yên trên cao: không sinh công cơ học dù cơ vẫn mỏi (cơ vẫn tiêu hao hoá năng).
  • ✦🎒 Đeo cặp đi bộ trên đường ngang: lực nâng của vai vuông góc với đường đi nên không sinh công.
  • ✦🚗 Phanh xe: lực ma sát ngược chiều chuyển động (α = 180°), công âm lấy bớt năng lượng của xe và biến thành nhiệt làm nóng má phanh.
  • ✦🔥 Xoa hai tay: công của lực ma sát chuyển cơ năng thành nhiệt năng, tay nóng lên.

7 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai

⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm

  • ✦Lực vuông góc với đường đi ⇒ A = 0, khỏi tính.
  • ✦Nhớ cosα: 0° → 1; 30° → 0,87; 45° → 0,71; 60° → 0,5; 90° → 0; 180° → −1.
  • ✦Nâng vật đều: A = mgh, không cần quan tâm đường đi.
  • ✦Lực xiên 60° thì công bằng đúng một nửa F·s.

⚠️ Lỗi hay sai nhất

  • ✦Quên cosα với lực xiên: F = 100 N, s = 10 m, α = 60° tính ra 1000 J thay vì 500 J.
  • ✦Nhầm cos với sin: 100 · 10 · sin 60° ≈ 866 J, sai (α là góc giữa lực và hướng chuyển động).
  • ✦Quên đổi cm → m: nâng 20 kg lên 50 cm mà tính 20 · 10 · 50 = 10 000 J thay vì 100 J.
  • ✦Cho rằng giữ vật đứng yên hay xách vật đi ngang vẫn có công (s = 0 hoặc α = 90°).
  • ✦Coi công cản là "không có công": lực ma sát 20 N, vật trượt 5 m ⇒ A = −100 J, có công, mang dấu âm.
  • ✦Tưởng dốc càng thoải thì công càng ít: lực nhỏ hơn nhưng đường dài hơn, A = mgh không đổi (khi bỏ ma sát).

📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn

  • ✦A (J) = F (N) · s (m); 1 kJ = 1000 J.
  • ✦|A| không vượt quá F·s (vì |cosα| ≤ 1).
  • ✦Độ lớn quen thuộc: nâng quả táo 0,1 kg lên 1 m ≈ 1 J; nâng bao gạo 50 kg lên 1 m ≈ 500 J (g = 10 m/s²).
  • ✦Dấu của A phải khớp góc: α < 90° dương, α > 90° âm. Đáp số ngược dấu là đã nhầm chiều.

✏️ Luyện tập

Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.

⚡

Năng lượng

  1. 1
    Nhận biết

    Khi đun nước bằng ấm điện, năng lượng được chuyển hoá chủ yếu từ

  2. 2
    Nhận biết

    Phát biểu nào đúng về năng lượng?

  3. 3
    Thông hiểu

    Quả bóng cao su thả từ độ cao h xuống nền cứng, mỗi lần nảy lên thấp dần. Điều đó

  4. 4
    Vận dụng Trong thí nghiệm kiểu Joule, vật nặng đi xuống làm cơ năng giảm 840 J, toàn bộ chuyển thành nhiệt năng của 0,2 kg nước (c = 4200 J/(kg·K)). Nước nóng thêm °C.
🧮

Công thức tính công

  1. 1
    Nhận biết

    Trong hệ SI, đơn vị của công là

  2. 2
    Thông hiểu Lực F = 40 N kéo thùng trượt thẳng 6 m, lực cùng hướng chuyển động. Công của lực là J.
  3. 3
    Thông hiểu

    Lực kéo F = 100 N hợp với hướng chuyển động góc 60°, vật dời 10 m. Công của lực là

  4. 4
    Thông hiểu

    Lực F làm với hướng chuyển động góc α. Công của lực bằng 0 khi

  5. 5
    Thông hiểu Kéo vali bằng lực 50 N, tay kéo hợp với mặt đường góc 60°, vali đi 8 m. Công của lực kéo là J.
  6. 6
    Vận dụng

    Bốn lực kéo vật cho trong bảng (α là góc giữa lực và hướng chuyển động, s là quãng đường). Lực nào sinh công lớn nhất?

↔️

Công phát động, công cản

  1. 1
    Nhận biết

    Công của lực là công cản khi góc α giữa lực và hướng chuyển động thoả mãn

  2. 2
    Thông hiểu

    Ô tô đang chạy lên dốc. Công của trọng lực tác dụng lên ô tô là

  3. 3
    Thông hiểu

    Lực ma sát 20 N ngược chiều chuyển động làm vật trượt thêm 5 m. Công của lực ma sát là

  4. 4
    Vận dụng

    Nhóm bạn kéo hòm bằng lực 40 N đi 5 m, thay đổi góc α giữa lực và hướng chuyển động, đo được: Nhận xét nào đúng?

🏗️

Công nâng vật lên cao

  1. 1
    Thông hiểu Nâng đều thùng 30 kg lên cao 2 m (g = 10 m/s²). Công tối thiểu là J.
  2. 2
    Thông hiểu

    Nâng đều vật 5 kg lên cao 40 cm (g = 10 m/s²). Công tối thiểu là

  3. 3
    Vận dụng

    Học sinh 40 kg đi lên cầu thang 15 bậc, mỗi bậc cao 18 cm, dài 25 cm. Coi lực nâng không đổi, g = 10 m/s². Công tối thiểu bạn thực hiện là

  4. 4
    Vận dụng Kéo thùng 25 kg lên mặt phẳng nghiêng dài 4 m tới độ cao 1,6 m, bỏ ma sát, kéo đều theo phương mặt phẳng nghiêng, g = 10 m/s². Công tối thiểu của lực kéo là J.
🏋️

Hiện tượng quanh ta

  1. 1
    Thông hiểu

    Bạn đeo cặp, lực nâng của vai hướng thẳng đứng, đi bộ trên đường ngang. Công của lực nâng của vai là

  2. 2
    Vận dụng

    Xe đang chạy bị lực phanh 3000 N ngược hướng chuyển động, trượt thêm 20 m rồi dừng. Công của lực phanh bằng

🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp

Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.

🅰️

Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn

  1. 1
    Thông hiểu

    Người kéo thùng bằng lực 120 N, dây hợp với phương ngang góc 60°, thùng trượt 10 m trên sàn ngang. Công của lực kéo là

  2. 2
    Thông hiểu

    Lực nào dưới đây không sinh công?

  3. 3
    Vận dụng

    Vật 2 kg trượt xuống mặt phẳng nghiêng dài 10 m, cao 5 m. Lấy g = 10 m/s². Công của trọng lực là

✅

Phần II · Đúng / sai

  1. 1
    Thông hiểu

    Kéo hộp bằng lực F = 40 N hợp góc α = 60° với phương ngang, hộp trượt 5 m trên sàn ngang.

    a)Thành phần lực làm hộp trượt là F·cosα = 20 N.

    b)Công của lực kéo là 200 J.

    c)Công của trọng lực của hộp bằng 0.

    d)Nếu α tăng lên 90° mà F không đổi thì công của lực kéo tăng.

  2. 2
    Vận dụng

    Đưa thùng 20 kg lên cao 3 m (g = 10 m/s², bỏ ma sát, kéo đều) bằng ba cách:

    a)Công của lực kéo ở cách A là 600 J.

    b)Cách C có lực kéo nhỏ nhất nên công cũng nhỏ nhất.

    c)Ở cả ba cách, công tối thiểu đều bằng P·h = 600 J.

    d)Công của cách B là 300 J vì lực chỉ 100 N.

🔢

Phần III · Trả lời ngắn

  1. 1
    Thông hiểu Lực 30 N kéo vật đi 12 m, lực hợp với hướng chuyển động góc 60°. Công của lực là bao nhiêu J? Đáp số:
  2. 2
    Thông hiểu Nâng đều vật 8 kg lên cao 250 cm, g = 10 m/s². Công tối thiểu là bao nhiêu J? Đáp số:
  3. 3
    Vận dụng Lực F = 100 N, vật đi 5 m, lực hợp với hướng chuyển động góc 30°. Công của lực là bao nhiêu J (làm tròn đến hàng đơn vị)? Đáp số:

🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?

  • •Phần I thường hỏi tính công A = F·s·cosα, nhận biết trường hợp lực không sinh công (vuông góc) hoặc công cản, và công nâng vật A = mgh.
  • •Phần II hay có tình huống lực kéo xiên hoặc mặt phẳng nghiêng: ý dễ mất điểm là quên cosα hoặc cho rằng dốc thoải thì công ít hơn.
  • •Phần III có thể cho số cm, kg cần đổi đơn vị rồi hỏi công theo J. Nối bài: ý "công là số đo năng lượng truyền" dẫn tới công suất (bài 24), động năng và cơ năng (bài 25, 26); sang Vật lý 11, công của lực điện A = qEd cũng là lực nhân độ dịch chuyển theo phương lực và cũng không phụ thuộc đường đi (lực thế).
Làm đề thi thử trọn bộ
Bài tiếp theo
Công suất