Biến dạng của vật rắn
Phân biệt biến dạng đàn hồi và biến dạng dẻo, biến dạng kéo và nén, hiểu giới hạn đàn hồi, rồi dùng định luật Hooke F_đh = k|Δl| để tính lực, độ dãn, độ cứng và đọc đồ thị F–Δl của lò xo.
Ứng với SGK Vật lí 10 (bộ thống nhất): Bài 33
⚡ Nhớ nhanh
- 1Có ngoại lực thì vật rắn bị biến dạng. Khi thôi tác dụng lực mà vật lấy lại được hình dạng và kích thước ban đầu thì đó là biến dạng đàn hồi.
- 2Cặp lực nén (hướng vào trong vật) gây biến dạng nén; cặp lực kéo (hướng ra ngoài vật) gây biến dạng kéo. Mức biến dạng phụ thuộc độ lớn ngoại lực.
- 3Giới hạn đàn hồi: giới hạn mà vật còn giữ được tính đàn hồi. Vượt quá thì vật không trở lại hình dạng cũ (biến dạng dẻo) và lực đàn hồi không còn tỉ lệ với độ biến dạng.
- 4Định luật Hooke (trong giới hạn đàn hồi): Fđh = k|Δl|, với Δl = ℓ − ℓ₀ là độ biến dạng (dãn: Δl > 0, nén: Δl < 0), k (N/m) là hệ số đàn hồi (độ cứng) của lò xo.
- 5Lực đàn hồi ngược chiều biến dạng, hướng về vị trí chiều dài tự nhiên; k phụ thuộc kích thước, hình dạng, vật liệu lò xo chứ không phụ thuộc lực kéo. Đồ thị F theo Δl là đoạn thẳng qua O, độ dốc = k.
- 6Bẫy: dùng chiều dài ℓ thay độ biến dạng Δl = ℓ − ℓ₀; quên đổi cm sang m; vẫn dùng Hooke khi lò xo đã vượt giới hạn đàn hồi.
👀 Nhìn là hiểu
Xem 4 cảnh: nén rồi kéo lò xo (buông thì về), treo 100 g – 200 g – 300 g, đồ thị F–Δl là đường thẳng qua O với độ dốc k, và treo quá nặng thì lò xo không còn về chiều dài cũ. Rồi tự kéo 5 thẻ "treo vật nào" vào ô "dãn bao nhiêu" (5 lượt, có một thẻ bẫy).
Lò xo dài 20 cm, chưa bị biến dạng.
1 🧲 Biến dạng đàn hồi. Biến dạng kéo và biến dạng nén
Cần nhớ
- ✦Khi không có ngoại lực, vật rắn có kích thước và hình dạng xác định. Khi có ngoại lực, hình dạng và kích thước thay đổi: ta nói vật rắn bị biến dạng.
- ✦Làm thử: ép quả bóng cao su vào tường, nén lò xo dọc trục, kéo dãn lò xo, kéo vòng dây cao su cho dãn. Lực tay làm vật biến dạng; lực càng lớn thì biến dạng càng nhiều.
- ✦Biến dạng đàn hồi: thôi tác dụng lực mà vật lấy lại được hình dạng và kích thước ban đầu (thả tay, lò xo và vòng cao su về như cũ).
- ✦Biến dạng nén: hai lực ngược chiều, vuông góc với bề mặt, hướng vào trong vật (vật ngắn lại). Biến dạng kéo: hai lực ngược chiều, hướng ra ngoài vật (vật dài ra).
- ✦Lực đàn hồi của lò xo: lực lò xo tác dụng lại tay (hay vật nối với nó), ngược chiều lực tay, chống lại nguyên nhân làm nó biến dạng và có xu hướng đưa nó về hình dạng ban đầu.
Lực hướng vào trong, lò xo ngắn lại (ℓ < ℓ₀ ⇒ Δl < 0). Lò xo đẩy ra ngoài tay.
Lực hướng ra ngoài, lò xo dài ra (ℓ > ℓ₀ ⇒ Δl > 0). Lò xo kéo lại vào trong.
Dạng bài
Xác định biến dạng và lực đàn hồi của lò xo
- 1 Đổi đơn vị: cm → m (chia 100) trước khi nhân với k (N/m).
- 2 Tính Δl = ℓ − ℓ₀: âm là nén, dương là dãn; lấy độ lớn |Δl|.
- 3 Tính Fđh = k|Δl|; chiều lực đàn hồi ngược chiều biến dạng (nén thì đẩy ra, dãn thì kéo vào).
- 4 Thử lại: lực nằm trong khoảng hợp lí (cỡ vài N với lò xo thí nghiệm), Δl nhỏ hơn ℓ₀.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy Δl = 16 cm (chiều dài lò xo lúc nén) rồi tính 50 · 0,16 = 8 N: sai gấp 4 lần vì Δl là độ chênh lệch so với ℓ₀ chứ không phải chiều dài.
Một lò xo có chiều dài tự nhiên 20 cm, độ cứng 50 N/m. Tay nén lò xo dọc trục cho nó chỉ còn 16 cm. Cho biết loại biến dạng và tính lực đàn hồi của lò xo.
Hướng dẫn giải
2 📏 Giới hạn đàn hồi. Biến dạng dẻo
Cần nhớ
- ✦Giới hạn đàn hồi của vật rắn là giới hạn mà trong đó vật còn giữ được tính đàn hồi. Kéo hay nén trong giới hạn này thì buông ra vật về như cũ.
- ✦Kéo hay nén quá giới hạn đàn hồi thì khi bỏ lực vật không trở lại hình dạng và kích thước ban đầu: đó là biến dạng không đàn hồi (hay biến dạng dẻo). Treo vật quá nặng thì tính đàn hồi của lò xo bị phá huỷ.
- ✦Trong giới hạn đàn hồi, F tỉ lệ thuận Δl. Ngoài giới hạn, F không còn tỉ lệ thuận Δl: vẫn có thể dãn tiếp nhưng lực tăng chậm hơn, và khi bỏ lực lò xo còn dài hơn ℓ₀.
- ✦Giới hạn đàn hồi phụ thuộc vật liệu và hình dạng. Với cùng lò xo, nên giữ lực nằm dưới giới hạn khi làm thí nghiệm.
F = k|Δl|, đồ thị là đoạn thẳng qua O. Bỏ lực thì lò xo về đúng ℓ₀.
F không còn tỉ lệ Δl, đồ thị cong. Bỏ lực thì lò xo không về ℓ₀, còn dài hơn (biến dạng dẻo).
Trong sim (số minh hoạ)
- ✦Các số dưới đây là số minh hoạ của sim, không phải số đo thật (mỗi lò xo thật có giới hạn đàn hồi riêng). Lò xo ℓ₀ = 20 cm, k = 50 N/m, giới hạn đàn hồi giả định ở Δl = 12 cm (F = 6 N, tức vật 600 g, g = 10 m/s²). Treo 700 g thì lò xo dãn tới 18 cm chứ không phải 14 cm; bỏ vật ra, lò xo còn dài 24 cm (dư 4 cm).
3 🔩 Lực đàn hồi. Định luật Hooke
Cần nhớ
- ✦Định luật Hooke: trong giới hạn đàn hồi, độ lớn lực đàn hồi của lò xo tỉ lệ thuận với độ biến dạng: Fđh = k|Δl|.
- ✦Độ biến dạng Δl = ℓ − ℓ₀ (ℓ là chiều dài khi biến dạng, ℓ₀ là chiều dài tự nhiên). Viết lại: F = k|ℓ − ℓ₀|.
- ✦k là hệ số đàn hồi (độ cứng) của lò xo, đơn vị N/m. k lớn thì lò xo cứng (muốn dãn 1 m cần lực k newton); k nhỏ thì lò xo mềm. k phụ thuộc kích thước, hình dạng, vật liệu — không phụ thuộc lực kéo.
- ✦Vật treo ở đầu lò xo thẳng đứng, đứng yên: lực đàn hồi cân bằng trọng lực, Fđh = P = mg ⇒ Δl = mg/k. Muốn tìm k bằng thí nghiệm, khối lượng lò xo phải rất nhỏ so với vật treo.
- ✦Lò xo cứng gấp đôi (k gấp đôi) thì cùng một vật chỉ dãn bằng một nửa.
Dạng bài
Tính độ dãn của lò xo treo vật
- 1 Đổi đơn vị: m (kg), Δl (m), k (N/m); lấy g (đề thường cho 10 hoặc 9,8 m/s²).
- 2 Vật đứng yên: Fđh = P = mg.
- 3 Δl = Fđh/k (đổi ra cm cho dễ đọc); chiều dài ℓ = ℓ₀ + Δl.
- 4 Thử lại: k·Δl phải bằng mg.
⚠️ Bẫy hay gặp: Quên đổi gam sang kilôgam: P = 200 · 10 = 2 000 N, Δl = 2 00050 = 40 m — vô lí với lò xo dài 20 cm.
Lò xo có chiều dài tự nhiên 20 cm, k = 50 N/m. Treo vào đầu dưới một vật khối lượng 200 g. Tính độ dãn và chiều dài lò xo khi vật đứng yên. Lấy g = 10 m/s².
Hướng dẫn giải
4 📈 Đồ thị F–Δl và tìm độ cứng
Cần nhớ
- ✦Đồ thị F theo Δl của lò xo: đoạn OA là đường thẳng qua O (tuyến tính, Hooke đúng), phần sau A cong đi ứng với lực vượt giới hạn đàn hồi.
- ✦Độ dốc của đoạn thẳng là k = F/Δl (N/m). Đường dốc hơn ⇒ lò xo cứng hơn: cùng độ dãn thì cần lực lớn hơn, hoặc cùng lực thì dãn ít hơn.
- ✦Đọc k từ một điểm trên đoạn thẳng: k = F/Δl (đổi cm sang m); lấy hiệu hai điểm để khử ℓ₀: k = ΔF/Δℓ.
- ✦Dữ kiện "hai vị trí cân bằng" (treo vật ở dưới, đặt vật ở trên đầu lò xo) cho hai phương trình k|ℓ₁ − ℓ₀| = P và k|ℓ₂ − ℓ₀| = P ⇒ giải ra ℓ₀ và k.
Ba lò xo, cùng đo ở Δl = 2 cm (trong giới hạn đàn hồi)
| Lò xo | F (N) | k = F/Δl (N/m) | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| X | 1 | 50 | mềm nhất |
| Y | 2 | 100 | trung bình |
| Z | 4 | 200 | cứng nhất, đồ thị dốc nhất |
Dạng bài
Tìm chiều dài tự nhiên và độ cứng từ hai vị trí cân bằng
- 1 Đổi đơn vị: cm → m, g → kg; P = mg.
- 2 Viết hai phương trình k|ℓ₁ − ℓ₀| = P và k|ℓ₂ − ℓ₀| = P với ℓ₁ (dãn) > ℓ₀ > ℓ₂ (nén).
- 3 Hai độ biến dạng bằng nhau nên ℓ₀ = ℓ₁ + ℓ₂2; rồi k = P/(ℓ₁ − ℓ₀).
- 4 Thử lại: thay ℓ₀, k vào phương trình thứ hai.
⚠️ Bẫy hay gặp: Lấy k = P/ℓ₁ = 30,22 ≈ 13,6 N/m: nhầm chiều dài với độ dãn; độ dãn đúng chỉ là 2 cm.
Một lò xo thẳng đứng gắn vật 0,3 kg. Khi vật treo ở dưới, lò xo dài 22 cm; khi đặt vật lên trên đầu lò xo (nén), lò xo dài 18 cm. Lấy g = 10 m/s². Tính ℓ₀ và k.
Hướng dẫn giải
5 🪂 Hiện tượng quanh ta
- ✦🪂 Nhảy bungee: dây đàn hồi dãn dần khi người rơi xuống, lực đàn hồi tăng theo độ dãn cho tới khi lớn hơn trọng lực và kéo người đi lên. Dây phải được dùng trong giới hạn đàn hồi.
- ✦🚗 Bộ phận giảm xóc ô tô, xe máy: lò xo nén lại khi qua ổ gà, lực đàn hồi tăng dần giúp đệm xung lực, rồi đưa bánh xe về vị trí cũ.
- ✦⚖️ Lực kế, cân lò xo: vật càng nặng, lò xo dãn càng nhiều (tỉ lệ thuận trong giới hạn đàn hồi) nên có thể chia vạch theo lực hoặc khối lượng.
- ✦🛏️ Nệm lò xo: người nằm làm lò xo nén, lực đàn hồi cân bằng trọng lượng; đứng dậy thì nệm trở về hình cũ.
- ✦🪀 Dây thun, cung tên: kéo càng căng thì lực đàn hồi càng lớn; kéo quá mức thì dây dãn ra không về lại hoặc đứt.
6 💡 Mẹo làm nhanh và lỗi hay sai
⚡ Mẹo làm nhanh trắc nghiệm
- ✦Nhẩm tỉ lệ: Δl ∝ F (cùng lò xo); Δl ∝ 1/k (cùng lực); lực gấp 3 thì độ dãn gấp 3.
- ✦k = ΔF/Δℓ: lấy hiệu hai lần đo thì không cần ℓ₀. Ví dụ treo 0,2 kg dài 17 cm, treo 0,4 kg dài 19 cm ⇒ k = 20,02 = 100 N/m.
- ✦Đồ thị dốc hơn là cứng hơn; đoạn cong là đã vượt giới hạn đàn hồi.
- ✦Vật đứng yên trên (hay dưới) lò xo: Fđh = mg ⇒ Δl = mg/k, không cần biết ℓ₀ nếu đề chỉ hỏi độ dãn.
⚠️ Lỗi hay sai nhất
- ✦Dùng chiều dài ℓ thay độ biến dạng Δl: ℓ₀ = 30 cm, k = 80 N/m, kéo dài 36 cm cho F = 80 · 0,36 = 28,8 N, sai; đúng là 80 · 0,06 = 4,8 N.
- ✦Quên đổi cm sang m: dùng Δl = 6 (cm) với k = 80 N/m ra 480 N thay vì 4,8 N.
- ✦Dùng Hooke cho lò xo đã vượt giới hạn đàn hồi: treo 700 g trên lò xo ở sim (giới hạn 12 cm là số minh hoạ) ra 14 cm, nhưng ở sim lò xo dãn 18 cm.
- ✦Cho rằng k phụ thuộc lực kéo: k chỉ phụ thuộc kích thước, hình dạng, vật liệu; cùng lò xo luôn có cùng k (tới giới hạn đàn hồi).
- ✦Lò xo cứng hơn mà nói dãn nhiều hơn: k = 100 N/m dãn ít hơn k = 50 N/m dưới cùng lực.
- ✦Nhầm chiều lực đàn hồi: lò xo bị nén thì đẩy ra, bị dãn thì kéo vào; lực đàn hồi luôn ngược chiều biến dạng.
📏 Kiểm tra đơn vị và độ lớn
- ✦k có đơn vị N/m: ra N hay m là sai. F = k·Δl cho N khi Δl tính bằng mét.
- ✦Lò xo trong phòng thí nghiệm: k cỡ 20 – 200 N/m, Δl cỡ vài cm, F cỡ vài N. Ra Δl cỡ mét hay F cỡ nghìn N là sai đổi đơn vị.
- ✦Độ dãn không được lớn hơn nhiều so với ℓ₀ (cỡ 12 cm với lò xo 20 cm ở sim); lớn hơn thì xem lại giới hạn đàn hồi.
- ✦Khối lượng hay lực lớn gấp 10 lần thì Δl gấp 10 lần: kiểm bằng nhẩm tỉ lệ.
✏️ Luyện tập
Làm xong mỗi nhóm bấm Kiểm tra. Câu sai có lời giải ngắn và nút quay lại phần kiến thức.
Biến dạng đàn hồi, kéo và nén
- 1Nhận biết
Biến dạng đàn hồi của vật rắn là biến dạng mà
- 2Nhận biết
Sợi dây cáp treo cabin chịu tác dụng của cặp lực kéo ngược chiều, hướng ra ngoài. Biến dạng của dây là
- 3Thông hiểu
Tay nén một lò xo dọc theo trục. Lực đàn hồi của lò xo tác dụng lên tay
- 4Thông hiểu
Lò xo có chiều dài tự nhiên ℓ₀ = 20 cm bị nén còn ℓ = 16 cm. Độ biến dạng Δl = ℓ − ℓ₀ và chiều lực đàn hồi lên tay là
- 5Thông hiểu Lò xo có ℓ₀ = 25 cm bị kéo dài thành 31 cm. Độ lớn độ biến dạng |Δl| là cm.
Giới hạn đàn hồi
- 1Nhận biết
Giới hạn đàn hồi của vật rắn là
- 2Thông hiểu
Kéo một lò xo quá giới hạn đàn hồi rồi thôi tác dụng lực. Lò xo
- 3Thông hiểu
Đồ thị F theo Δl của một lò xo là đoạn thẳng từ O đến A (Δl = 8 cm, F = 4 N), sau A là đường cong thoải dần. Nếu tác dụng lực 5 N thì lò xo
Định luật Hooke
- 1Nhận biết
Biểu thức của định luật Hooke (trong giới hạn đàn hồi) là
- 2Nhận biết
Trong hệ SI, hệ số đàn hồi (độ cứng) k của lò xo có đơn vị là
- 3Thông hiểu Lò xo có k = 100 N/m bị dãn 3 cm (trong giới hạn đàn hồi). Lực đàn hồi là N.
- 4Thông hiểu
Lực 6 N làm một lò xo dãn 4 cm (trong giới hạn đàn hồi). Độ cứng k của lò xo là
- 5Thông hiểu
Lực 2 N làm lò xo dãn 3 cm. Muốn lò xo dãn 9 cm (vẫn trong giới hạn đàn hồi) thì phải tác dụng lực
- 6Vận dụng Một lò xo thẳng đứng gắn vật 0,3 kg. Khi vật treo ở dưới, lò xo dài 22 cm; khi đặt vật lên trên đầu lò xo (lò xo bị nén), lò xo dài 18 cm. Lấy g = 10 m/s². Độ cứng của lò xo là N/m.
Đồ thị và độ cứng
- 1Thông hiểu
Đồ thị F theo Δl của ba lò xo X, Y, Z (đoạn thẳng qua O) lần lượt đi qua các điểm (Δl = 2 cm; F = 1 N), (2 cm; 2 N), (2 cm; 4 N). Lò xo cứng nhất là
- 2Thông hiểu
Đo lực kéo F và độ dãn Δl của một lò xo, được bảng: Giới hạn đàn hồi của lò xo khoảng
- 3Thông hiểu
Lò xo có chiều dài tự nhiên 25 cm, k = 100 N/m. Kéo lò xo bằng lực 3 N (trong giới hạn đàn hồi) thì chiều dài lò xo là
- 4Vận dụng Đồ thị F–Δl của một lò xo là đoạn thẳng đi qua điểm (Δl = 4 cm; F = 2 N). Để lực đàn hồi bằng 4,5 N (vẫn trong giới hạn đàn hồi), lò xo phải dãn cm.
- 5Vận dụng
Hai lò xo có cùng chiều dài tự nhiên, độ cứng k₁ = 100 N/m và k₂ = 300 N/m, cùng treo một vật nặng như nhau (trong giới hạn đàn hồi). So sánh độ dãn của chúng
- 6Vận dụng Treo vật 0,5 kg vào lò xo có k = 250 N/m, lấy g = 10 m/s². Lò xo dãn cm.
🏆 Luyện theo dạng đề tốt nghiệp
Đề Vật lí có 3 phần: 18 câu 4 lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý) và 6 câu trả lời ngắn (đáp số tối đa 4 ký tự, kể cả dấu − và dấu phẩy). Dưới đây là đủ 3 dạng, chỉ dùng kiến thức của bài này.
Phần I · Trắc nghiệm 4 lựa chọn
- 1Thông hiểu
Lò xo có chiều dài tự nhiên 30 cm, k = 80 N/m. Kéo cho lò xo dài 36 cm (trong giới hạn đàn hồi). Lực đàn hồi bằng
- 2Thông hiểu
Treo vật 0,4 kg vào lò xo thì lò xo dài 26 cm; treo vật 0,6 kg thì dài 28 cm (g = 10 m/s², trong giới hạn đàn hồi). Chiều dài tự nhiên của lò xo là
- 3Vận dụng
Đặt vật 0,5 kg lên đầu trên của lò xo thẳng đứng có ℓ₀ = 25 cm, k = 250 N/m (g = 10 m/s², vật đứng yên). Chiều dài lò xo lúc này là
Phần II · Đúng / sai
- 1Thông hiểu
Một lò xo được kéo bằng các lực khác nhau, đo độ dãn Δl, được bảng:
a)Với Δl từ 2 đến 8 cm, F/Δl không đổi và bằng 0,6 N/cm, tức k = 60 N/m.
b)Treo vật 0,36 kg (g = 10 m/s²) thì lò xo dãn 6 cm.
c)Ở Δl = 10 cm lò xo vẫn trong giới hạn đàn hồi vì F/Δl vẫn bằng 0,6 N/cm.
d)Thay bằng lò xo cứng hơn (k lớn hơn) thì đoạn thẳng OA trên đồ thị F–Δl thoải hơn.
- 2Vận dụng
Một lò xo thẳng đứng có chiều dài tự nhiên 20 cm, k = 100 N/m. Đặt lên đầu trên lò xo một vật 0,5 kg rồi chờ vật đứng yên. Lấy g = 10 m/s²; bỏ qua khối lượng lò xo.
a)Ở vị trí cân bằng, lực đàn hồi cân bằng với trọng lực nên bằng 5 N.
b)Lò xo bị nén và có chiều dài 15 cm.
c)Nếu đặt thêm một vật 0,5 kg nữa (tổng cộng 1 kg) thì lò xo dài 5 cm.
d)Dù đã nén bao nhiêu, khi bỏ vật ra lò xo cũng trở về đúng 20 cm.
Phần III · Trả lời ngắn
- 1Thông hiểu Lò xo có ℓ₀ = 25 cm, k = 40 N/m. Tác dụng lực kéo 3 N (trong giới hạn đàn hồi). Chiều dài lò xo lúc này là bao nhiêu cm? Đáp số:
- 2Vận dụng Treo vật 0,2 kg thì lò xo dài 17 cm; treo vật 0,4 kg thì dài 19 cm (g = 10 m/s², trong giới hạn đàn hồi). Độ cứng của lò xo là bao nhiêu N/m? Đáp số:
- 3Vận dụng Treo vật 0,75 kg vào lò xo có k = 300 N/m, g = 10 m/s². Lò xo dãn bao nhiêu cm? Đáp số:
🎯 Bài này vào đề tốt nghiệp ở đâu?
- •Thường hỏi phân biệt biến dạng đàn hồi/kéo/nén, giới hạn đàn hồi, đơn vị và ý nghĩa của k, và tính F = k|Δl| (nhớ đổi cm sang m) hoặc tỉ lệ nhanh (lực gấp k lần thì độ dãn gấp k lần).
- •Hay có đồ thị hoặc bảng F–Δl: đọc k là độ dốc, so sánh độ cứng ba lò xo, tìm điểm bắt đầu cong (giới hạn đàn hồi), hoặc bài hai vị trí cân bằng (treo dưới, đặt trên) để tìm ℓ₀ và k.
- •Có thể ra bài nối với lực kế, giảm xóc, nhảy bungee. Nối với KHTN THCS (lực đàn hồi, lực kế) và Lý 11: lực kéo về F = −kx của con lắc lò xo chính là định luật Hooke, từ đó có chu kì T = 2π√(m/k).
Khối lượng riêng. Áp suất chất lỏng